Японийым сеҥыме кече
| Японийым сеҥыме кече | |
|---|---|
 Ванцин олаште 3-шо Квантун армий шотышто актыш кидпалым пыштымаш. Кокымшо тӱнямбал сар мучашлалтмаш. | |
| Ышталтын | Японийысе капитуляций да Кокымшо Тӱнямбал сар пытымаш |
| Палемдат |
 Россий, Китай, США, Великобританий |
| Кече | 3 идым (Российыште) |
| Кылдалтын | Утарыме кече дене |
Милитарист Японийым сеҥыме да Кокымшо тӱнямбал сар пытыме кече — Российын сарзе чап кечыже. 3 сентябрьыште палемдалтеш.
1945 ий кеҥежым Японий Великобританийын, США-н да Китайын капитуляций нерген йодмашыштым шотыш налын огыл да 8 августышто СССР Японийлан сарым увертарен. Японий Маньчжур стратегий ончык эртыме операций годым сар пашам умбакыже шуяш йӧным йомдарен да 1945 ий 2 сентябрьыште нимогай кутырен келшыме деч посна капитуляций нерген актеш кидым пыштен, тиде Кокымшо тӱнямбал сарлан мучаш лиймым палемден.
Историй
Гитлер Германийым сеҥыме деч вара тудын пелен кредалше коалиций гыч ик рӱдӧ семын Японий кодын. 1945 ий 26 июльышто Потсдам конференций эртен. Тудын лектышыже семын, Великобританий, США ден Китай Японий деч, икмыняр келшыкым шуктымеке, сеҥалтмыж дене келшышаш нерген (капитуляций) йодыныт. Японий нине йодмаш-влаклан тореш лийын[1].
Потсдамысе декларацийышке СССР ушнен да 8 августышто Японийлан сарым увертарен. Маршал А. М. Василевскийын вуйлатымыж почеш совет войска Манчжурийыште стратегий операцийым шуктен. Посна тӱшка-влак дене шеледалт кучедалше япон сарзывий йыр авыралтын. Пленыш 600 тӱжем утла япон сарзе логалын. Совет салтак-влак Харбиным, Мукденым, Чанчуным, Гириным, Порт-Артурым, Мӱндыр Пхеньяным, Канком руалтен налыныт, Йӱдвел-Эрвел Китайым да Йӱдвел Корейым утареныт. Южысо десант-влак Кечывалвел Сахалинеш да Курил отролашке волен кодыныт. Квантун армийым кырен шалатымаш, сарзе-экономике негызым йомдарымаш Японийым уто мут деч посна сеҥалтмашке (капитуляцийыш) конден[2].
1945 ий 2 сентябрьыште «Миссури» американ корабльын палубыштыжо Японийын сеҥалтмыж нерген (капитуляций) кидпалым пыштыме да Кокымшо тӱнямбал сар пытен. Документеш Гитлер ваштареш кредалше коалицийын еҥже-влак кидым пыштеныт[3]:
- Союз эл-влакын Кӱшыл командующийышт армийын генерал Дуглас Макартур;
- СССР — генерал Кузьма Деревянко;
- США — адмирал Честер Нимиц;
- Великобританий — адмирал Брюс Фрейзер;
- Канадын, Францийын, Китайын, Нидерландын, Австралийын да У Зеландийын ӱшанъеҥышт.
Маньчжур операцийын лектышыже почеш Совет Ушем 1904-1905 ийласе Руш-япон сар жапыште Российын чыла йомдарымыжым мӧҥгеш пӧртылтен[4]. 3 сентябрьыште совет газетлаште Сталинын обращенийже савыкталтын, туштыжо сар пытыме нерген ойлалтын[5]. Ты кечын пайрем да каныш кечым увертарыме. Тиде ийыштак «Японийым сеҥымылан» медальым ыштеныт, тудын тупынь велыштыже «1945 ий 3 сентябрь» ман таптыме[2].
Варажым кече ден статус ик гана веле огыл вашталтыныт. 2023 ийыште РФ Президентше Владимир Путин тӧртыкеш кидпалым пыштен, кудын дене келшышын, пайрем кечылан 3 сентябрьым палемдыме. Пайрем Российын сарзе чап кече-влак радамыш пурталтын да «Милитарист Японийым сеҥыме, Кокымшо тӱнямбал сарын пытыме кечыже» лӱмым налын[6]. Законын авторжо-влак поснак палемдаш кӱлешлан шотленыт: ту жапыште Японийыште озаланыше политике режим нерген ойлыман[7].
Моло эллаште
1960-шо ийлаште темлымаш лийын: Японийым сеҥыме кечым тӱнямбал пайрем семын увертараш да чыла эл-влаклан ик кечын пайремлаш. Но тиде йодыш шотышто кутырен келшымаш лийын огыл[8].
Великобританийыште да США-ште тиде пайрем Японийым сеҥыме кече але Тихий океаныште сеҥымаш кече семын палемдалтеш (англ. Victory over Japan Day, Victory in the Pacific Day, VJ Day, VP Day). Тудо Великобританийыште 14 августышто палемдалтеш, США-ште 2 сентябрьыште. Икымше кече Японийын сеҥалтмыж нерген увер лекме дене кылдалтын, (1945 ий 15 август Японийыште шагат ӱштӧ тӱрлӧ улмылан кӧра), а кокымшо — Японийын сеҥалтмыж нерген актеш кидым пыштыме да Кокымшо тӱнямбал сарын пытымыж дене кылдалтын[9].
Японийыште 15 август «Сар пытымым шарныме кече» (яп. 終戦記念日), но официал лӱмжӧ весе: «Колышо-влак нерген шортмо да тынысым йодмо кече» (яп. 戦没者を追悼し平和を祈念する日). Тиде лӱмым Японий виктерын пунчалже дене 1982 ийыште пеҥгыдемдыме[10].
Корейыште 15 августышто «Утаралтме кечым» пайремлат.
Палемдымаш
- ↑ 3 сентября – День Победы над милитаристской Японией и окончания Второй мировой войны, <https://sakhalin.mid.ru/ru/press-centre/news/3_sentyabrya_den_pobedy_nad_militaristskoy_yaponiey_i_okonchaniya_vtoroy_mirovoy_voyny_/>. Тергыме: 17 идым 2024.
- ↑ 1 2 Брифинг официального представителя МИД России М.В.Захаровой, Москва, 30 августа 2023 года. Министерство иностранных дел Российской Федерации. Тергыме кече: 17 идым 2024.
- ↑ День воинской славы России – День Победы над милитаристской Японией и окончания Второй мировой войны (1945 год), <https://www.prlib.ru/history/1353648>. Тергыме: 17 идым 2024.
- ↑ Забытый День Победы над Японией. История.РФ. Тергыме кече: 17 идым 2024.
- ↑ 3 сентября - День Победы над Японией. Российская газета. Тергыме кече: 17 идым 2024.
- ↑ День воинской славы 3 сентября объявлен Днём Победы над милитаристской Японией и окончания Второй мировой войны (1945 год), <http://www.kremlin.ru/acts/news/71506>. Тергыме: 17 идым 2024.
- ↑ Госдума установила 3 сентября День Победы над милитаристской Японией, 2023-06-20, <https://iz.ru/1531771/2023-06-20/gosduma-ustanovila-3-sentiabria-den-pobedy-nad-militaristskoi-iaponiei?ysclid=llweifvkgy999113470>. Тергыме: 17 идым 2024.
- ↑ 3 сентября — День Победы над милитаристской Японией и окончания Второй мировой войны, 2024-09-02, <https://iz.ru/1566349/2024-09-02/3-sentiabria-den-pobedy-nad-militaristskoi-iaponiei-i-okonchaniia-vtoroi-mirovoi-voiny>. Тергыме: 17 идым 2024.
- ↑ VJ Day (англ.). www.history.com. Тергыме кече: 19 кылме 2014. Архивировано из оригинала 7 ӱярня 2010 ий.
- ↑ 厚生 労 働 省: 全国 戦 没 者 追悼 式 に つ い て (яп.). Министерство здравоохранения, труда и благосостояния Японии. Тергыме кече: 19 кылме 2014. Архивлыме 21 ӱярня 2008 ий.
