Крешене кас

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Крешене кас
И. Смукрович. Святке мужедмаг, 1900-ше
И. Смукрович. Святке мужедмаг, 1900-ше
Тӱрлылык Калык-христиан
Вес семын Вӱд коляде, Юмын кончымыжын ошсыкас, Шужышо кутья, Крешене коляде, Шужымо свят-кас, Кокымшо Сочельник, «Кутя-варóжка» (полесье)
Тыгак Юмын кончымыжын касше, Крешын сочельник (черк.)
Ыҥ Теле святке пытымаш
Палемдат славян-влак
Кече 18 январь (5 январь)
Пайремлымаш колядоватлымаш, мӧчырланымаш, святке модыш
Йӱла мужедмаш, «крешын вӱдым» ямдылымаш. Пеҥгыде пӱтым кучымо кече.
Кылдалтын Коляде, Крешын дене
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Крешене кас[1], тыгак Крешын ошсыкас (сочельник) — славян-влакын калык кечышот почеш 18 (5) январьыште палемдыме кече. Утларак йӱла радам дене шыҥдаралтшылан каслан шотлалтеш, кунам Руш православий черке кастене Юмын кончымыжым (Богоявление) жапла (Крешын ошсыкас (сочельник). Пеҥгыде пӱтым кучымо кече. Колядоватлыме (сурт еда мурен коштмо)[2] да святке мужедмашын пытартыш кечыже[3]. Крешене деч ончыч лумым погат, тудо, манмыла, поснак эмлыме куат дене ойыртемалтеш да тавысе вӱдымат идалык мучко яндарым ышташ полша[1].

Моло лӱм-влак

Эрвел славян-влакын шуко кече лӱмышт Рошто сочинникын терминже дене кылдалтын да шуко шотышто рошто-у ий йӱла дене икгай улеш[4]: руш. Голодная кутья, Крещенская коляда, Голодный свят-вечер, Второй Сочельник, Водяная коляда, Голодный вечер, Третья, или водопостная кутья, Канун Богоявления, Свечки; белор. Піскуха, Марья, Терпека; укр. Голодна кутя, Свят-вечір водохрэсний, Голодна куття, Друга куття; белор. да укр. Остатня кутья , Постна кутья, Проводная кутья, Водяна коляда[4]; полес. Нисчемная кутья, Третья велея, Други коляды, Водянуха, Последняя кутья, Кутя-варóжка, Пи́сана коляда, Терплячка; болг. Попо́ва коледа; серб. Крстовдан, Водопос, Водокрст, Неjетка[5][6], чех. Jméno Ježíš[7].

Серб преданий почеш телымсе «Крстовдан» манме ой тиде кечын мардежын вашушнымыжо (скрещиваний) дене умылтаралтеш, а еҥ-влак нунын кувелыш пуалтарымыштым ончен, ончыкылык кинде лектыш нерген мужедыт[7].

Славян йӱла-влак

Шнуйорланыше Феопемпт ден орланыше Феонлан тӱрлӧ йӧрвар дене аяргыме деч кумалыт[8].

Ял йыр мӧчыр-влак пытартыш гана коштыт, йӱлышӧ тулвуйым нумалын, маска копа дене кажне тӧрзам перкалат. Тиде кечын Коляда «ош имне дене кая». Полесьеште тӧрза да омса ӱмбалне пушеҥгым, имным, еҥ да орва-влакым сӱретлат. Южо вере «Колядам серат»: окналаште, омсаште пор дене кум ыресым сӱретлат, тыгодым киндым, сортам, теркем, совлам, кутьян совлажым пеленышт кучат, кидыштыже упш. Тылеч вара кас кочкыш дене сийлалтыт («вечéрати»)[9].

Крешене ошсыгечын йӱла сийлалтмаш Шорыкйол пайрем годсылак эртен[4]. Мужырдымо чотан пӱтӧ кочкыш ямдылалтын[4].

Н. С. Матвеев — Икана, крешене кастене (1898)

Эрвел славян-влак эреак кутьям шолтеныт, тыглай але бобак пурса кочкышым, коштымо саска-емыж вӱдым ямдыленыт, мелнам, киндым кӱэштыныт. Кас кочкыш годым угыч южо шорыкйол йӱла шукталтын: сийлалташ «йӱштым» ӱжыныт («пирым», «кайыкым», «янлыкым» да моло персонажым) туврашыш икымше совла кутьям кышкеныт, колышо-влаклан сортам чӱктеныт; кажне кӱмыж гыч кугезе-влаклан сийым посна пыштеныт[4].

Болгар-влак Крешене сочельник годым пытартыш шорыкйол кас кочкышым ыштеныт (болг. кадена вечеря): пӱто кочкышыш грек пӱкшым, шурно пырчым ешареныт; ончычсо кок святке сийлалтме годым йӱлен пытыдыме сортам чӱктеныт[10].

Самобор хорват-влак Крешене кечын гына летница манме (хорв. letnica) йӱла киндым кочкаш тӱҥалыныт, тудым Шорыкъйол, У ий, Крешене годым кажне гана ӱстел ӱмбаке луктыныт[10].

Словен еҥ-влак (горен., долен., штирий.) святкылан кум киндым кӱэштыныт, эн кугужым (словенла poprinjak, mocen kruh) Кум корольын кечыж годым, виян да таза лияш манын кочкыныт[10].

Родопахыште тыгаяк Шорыкъйол киндым, кӧргышкыжӧ оксам пыштыманым, кӱэштыныт да пиал нерген мужедаш кучылтыныт. Кас кочкыш деч вара сурткайыкым вочко шӱдыш кӧргыштӧ пукшеныт, мужедыныт, саскан пушеҥгым олым дене пидыныт, шорыкйол-у ий кышкарысе йӱла радамым (эрвел-слав., болг.) шуктеныт[11].

Тӧран Тынеш пурымыжым «ужаш» манын, вӱдан кӱмыжым шынденыт да пелйӱдлан вӱд толкыналтмым вученыт[12].

Пелйӱдым вӱд толкыналтын гын, «шарлыше кавам» ончаш куржыныт. Тидын годым ойленыт: «Тулсавышым ужат — кеч кавасе кугыжанышым йод. Чыла шукталтеш». Пелйӱдым эҥерыш, памаш, таве деке вӱдлан коштыныт, ты жапыште налме вӱдын эмлыме куатшылан ӱшанат да сайын аралат. Яра пасушко лумым кӱнчаш шӱкшӧ кочажат, самырыкшат коштыныт. Мотор ӱдыр-влак Крешене кечын эрдене лум вӱд дене чурийыштым мушкыныт, — «ош чия деч посна ошо лияш, йошкар чия деч посна чевер лияш»[13].

Сочельникысе лум эм семын виянлан шотленыт, тудын нерген ойленыт: «кургыш варе — вольык ок кылме, чывылан шавалте — муным шуко мунчат. Лум вӱдан мончат сылнылыкым ешара, черым кап гыч покта. Вынерым ошемдашат ты лум сай». Тиде лум дене могырым эмленыт — йол малымым, вуй пӧрдмым, шӧн шупшмым. Мӱкш ройым погымо годым Крешене вӱдым шыжыктат. Ял шеҥгелне, тошкемыште погымо лумым тавыш шавеныт. Тыге ыштеныт, тавыште вӱд эре ток лийже да нигунамат ынже шӱй манын[14].

Йӱдым кӱмыжеш тӱрлӧ пырчым луктын шындылыныт да эрдене онченыт — «кудо кӱмыжыш пӧрш возын, тудланак тиде ийын шочаш»[15].

«Тамбовысе губерний ведомостьын» корреспондентше 1864 ийыште йӱла нерген увертара, кудын почеш кечым «Сорта» маныныт:

Кас кочкыш годым ӱдырамаш-влак вӱд ате деке шӱртӧ але тасма дене кылдыме сорта-влакым шындат, а волгалтарыме вӱдым мӧҥгышкышт налыт да аралат. Нине сорта-влак юмоҥа ончылан азам ыштыме годым чӱктат.

Мӱкш ончышо-влак ик сортам ырес пелен, кумытым вӱд пелен шогалтат, тыгодым пытартыш сортам чӱктымӧ годым шиштыжым вӱдыш утларак йоктараш тыршат, моло сортажат вӱдыш йогыжо ман шекланат. Сотемдарыме вӱдым нуно эн ончыч атыш коштал пышташ тыршат, ӱмбалсе шыштым утларак налаш манын. Мӧҥгӧ толмекышт, тунамак омшаникыш каят, шнуй вӱд дене омартам шыжыктылыт да туштак, атыште, мӱкш отарышке лукмеш кодат[16].

Крешене сочельникысе кас кочкышым «шужышо кутья» маныныт[17]. Тиде сийлалтмаште кутья, мелна, шӱльӧ кышал лийшаш улмаш[18]. Самырык-влак крешене йӱдым пытартыш шорыкйол касым мурен, мужедын да моло тӱрлӧ мыскара модыш дене эртареныт[18].

Серб-влак тыге ойлат: йӱдым кава почылтеш да тыгодым чыла вӱдшӧ йогымым чарна. Южышт мардеж пуалмым чарна манын шонат, вӱдшат аракашке савырна. Кӧ тиде жапыште вӱдым кошталеш гын, вӱд аракаш савырна да чыла чер деч эм лиеш[19].

Кас кочкыш годым ӱстембалшовыч йымалне ыштыме олым дене саскан пушеҥгым пидыныт, тыге емыж-саскам утларак лиеш ман шоненыт. Полесьеште Вӱд коляда годым оза кастене садыш чарайолын кая да, йӱштӧ деч ит лӱд манын, пушеҥгым пидеш: «мый чарайолын толынам, йӱштӧ деч лӱдде, тыят ит лӱд» манеш[20].

Святке мучашке лишемеш, нунын дене пырля — шучко кас-влакат пытат, кунам йырнык-влак мӱгырат. Осал деч утлаш манын, Крешене ошсыгесын йӱдым рвезе-влак тӱшка имне дене кудалыштыныт, сурт еда тӱкаленыт, лупш да ӱштервоштыр дене чыла шем лукым ю мут, кычкырлымаш да васарыме дене эрыктеныт. Ситартышыжлан, омсасе тореш кашташ, вӱта, клат, вакш, омса ӱмбалне шӱй дене ыресым сӱретлат. Крешын йӱдым поснак лӱдыкшӧ «Тул кишке» манме осал вий, тудо ӱдыр-влак деке мотор рвезе семын толеш[21].

Крешене кастене эртаралтше Плугым ӱжмӧ (кликанье) руш йӱла нерген увер аралалт кодын, а У ийым 1 январьыште пайремлаш тӱҥалме дене — Васлийын касше.

Тула кундемысе йӱла

«Крешене кастене, моло темдыме осал деч чот ажгыныше — Тул кишке. Русьыште чылан да кажныже палат, могай масак — Тул Кишке. Кушко да молан чоҥештымыжым чыланат палат. Тул Кишке — шке иза огыл, тудын чаманымыже уке: ик гана перымыж дене чынак колет. Да мом вучаш осал вий деч! Тудлан мотор ӱдыр-шамыч деке чоҥешташ нимолан чучеш; но илыше-влак тудын молан чоҥештымыжым палат да ойлат: Тул Кишке ӱдырым йӧратен шында гын, тудын йӧратыме таҥже курымешлан тырлыктарыдыме лиеш. Тыгай ӱдырым ни намыслен, ни локтен, ни йӱктен тӧрлаташ нигӧ ок пиж. Кеч-кӧат южышто Тул Кишкын чоҥештылмыжым да нигунам йӧрыдымӧ тул дене йӱлымыжым ужеш, но кажныже ок пале, кузе писын тӱньык дене вола, да каласен моштыдымо мотор рвезыла конча. Йӧратыде, йӧратет, мокталтыде, мокталтет, — маныт шоҥго кува-влак, кунам тыгайым самырык ӱдыр ужеш. Мошта тудо, осалланыше, йошкар ӱдырын чонжым салам дене савырен; лыпландара тудо йӱксыланен самырык чоным, модынак колта чаманыде, шокшо ӱдыр чон дене, вара тудо, опкын, шокшо ӧндалтышыште, шулыктара, варвар, ал ӱмам мӱяҥда, сакырештара. Тудын ӱмаж дене мотор ӱдыр ӱжара семын ылыжеш, тудын саламже дене чевер ӱдыр чевер кече семын пеледеш. Кишке деч посна мотор ӱдыр йокрокланен шинча; йӧслана, тудын деч посна тудо Юмын волгыдыш ок ончо; тудын деч посна тудо шкенжым шке кошта»[1].

Кресаньык-влак тыге шоненыт, осал деч аралалташлан, омса ден тӧрза ӱмбалне ыресым корыман[22][23], крешене кастен погымо лумым возакеш шавалтыман[13]. Ойлат, Тул Кишке тӱньык гоч пурен, крешене вӱдыш шогалеш гын, тунамак колен колта[1].

Моло калыкын

Англичан-влакын Шорыкйол пайремын пытартыш йӱдшым Латкокымшо йӱд маныт[24]. Кумдан палыме англичан йӱла — кӱэштме тортыш фасольым да пурсам шылташ; «тортышто пурсам мушо пӧръеҥ йӱдлан король лиеш, а пурса пырчым мушо ӱдырамаш йӱдлан королева лиеш». Шорыкйол пайрем утларакшым Шорыкйолым моктымо муро (колядке) да поян ӱстел сий дене эртен. Шекспир пайремлан «Латкокымшо йӱд але мо кӱлеш» пьесыжым пӧлеклен[25]. Пьесе Мидл-Темпл-холле ончыкталтын, ик инныште, Сретений йӱдым, 1602 ий 2 февральыште[26].

Испанийыште 5 январьын кокымшо пелыштыже йӱлаш пурышо вургемым чийыман, Иисус азалан вуйым саваш манын, «Кавалькада царей-волхвын» толмыштым модын ончыктат. Мер телевидений (TVE) ий еда Мадрид гыч парадым ончыкта.

Калыкмут ден пале-влак

  • Крешене сочельниклан ырес-влакым шындылыт[27].
  • Юмын волымо йӱдым, эр велеш, кава почылтеш[27].
  • Коляда кая[28].
  • укр. Геть, кутя, з покуття, а, ти, узвар, йди на базар[29].
  • белор. У який день Щадруха и ў який день Галодна куття, у тые дни шоб не сеять. У той день ничего не сеют у гароде. Ат курей, ат птиц[30].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 4 Сахаров, 1885, с. 11.
  2. ↑ Лозка, 2002, с. 48.
  3. ↑ Виноградова, 1995, с. 483.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Виноградова, Плотникова, 2004, с. 667.
  5. ↑ Водопос — от слов «водный пост», водокрст — потому, что в этот день вечером в церкви бросают крест в воду, в которой он останется до утра, неjтка — от слова «не есть» — руш. неедка, так как многие в этот день не едят ничего.
  6. ↑ Ястребов, 1889, с. 90.
  7. ↑ 1 2 Валенцова и др., 2012, с. 633.
  8. ↑ Котович, Крук, 2010, с. 65.
  9. ↑ Толстая, 2005.
  10. ↑ 1 2 3 Виноградова, Плотникова, 2004, с. 668.
  11. ↑ Виноградова, Плотникова, 2004, с. 667–668.
  12. ↑ Усов, 1997, с. 176.
  13. ↑ 1 2 Коринфский, 1901, с. 122.
  14. ↑ Молчанов, 1998, с. 187.
  15. ↑ Власов, 1989, с. 48.
  16. ↑ Некрылова, 1991, с. 81.
  17. ↑ Никитина, 2002, с. 115.
  18. ↑ 1 2 Баранова и др., 2001, с. 280.
  19. ↑ Антонић, Зупанц, 1988.
  20. ↑ Агапкина, Виноградова, 1994.
  21. ↑ Банников, 2008.
  22. ↑ Гадло и др., 2004, с. 118.
  23. ↑ Левкиевская, 1999, с. 343.
  24. ↑ Hatch, Jane M. The American Book of Days. — Wilson, 1978. — «January 5th: Twelfth Night or Epiphany Eve. Twelfth Night, the last evening of the traditional Twelve Days of Christmas, has been observed with festive celebration ever since the Middle Ages.». — ISBN 9780824205935.
  25. ↑ White, R.S. "The Critical Backstory" in Twelfth Night: A Critical Reader ed. Findlay and Oakley-Brown. — London : Bloomsbury, 2014. — P. 27–28. — ISBN 9781441128782.
  26. ↑ Shakespeare, William. Twelfth Night: Texts and Contexts / William Shakespeare, Smith, Bruce R.. — Boston : Bedford/St Martin's, 2001. — P. 2. — ISBN 0-312-20219-9.
  27. ↑ 1 2 Даль, 1879, с. 499—502, т. 2.
  28. ↑ Толстая, 2005, с. 120.
  29. ↑ Гошко, 1983, с. 150.
  30. ↑ Толстая, 2005, с. 538.

Литератур

  1. Агапкина Т. А., Виноградова Л. Н. Благопожелания: ритуал и текст // Славянский и балканский фольклор: Верования. Текст. Ритуал / Отв. ред. Н. И. Толстой; Институт славяноведения и балканистики РАН. — М.: Наука, 1994. — С. 168—208. — ISBN 5-02-011499-5.
  2. Антонић Д., Зупанц М. Српски народни календар. — Београд, 1988. — ISBN 86-81369-02-4.
  3. Банников Е. Зимние Святки // Славянские праздники и обряды: Православный календарь. — М.: Гелеос Издательский дом, 2008. — 41 с. — ISBN 9785818914824.
  4. Баранова О. Г., Зимина Т. А., Мадлевская Е. Л. и др. Русский праздник. Праздники и обряды народного земледельческого календаря. Иллюстрированная энциклопедия / Науч. ред. И. И. Шангина. — СПб.: Искусство-СПБ, 2001. — 668 с. — (История в зеркале быта). — ISBN 5-210-01497-5.
  5. Январь / Валенцова М. М., Плотникова А. А., Ясинская М. В. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2012. — Т. 5: С (Сказка) — Я (Ящерица). — С. 632–636. — ISBN 978-5-7133-1380-7.
  6. Гадание / Л. Н. Виноградова // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 482—486. — ISBN 5-7133-0704-2.
  7. Крещение / Виноградова Л. Н., Плотникова Л. А. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2004. — Т. 3: К (Круг) — П (Перепёлка). — С. 667–672. — ISBN 5-7133-1207-0.
  8. Власов В. Древнерусская агрономия и христианство // Наука и жизнь. — М.: Правда, 1989. — № 9. — С. 44—49. — ISSN 0028-1263.
  9. Гадло А.В., Егоров С.Б., Верняев И.И., Чистяков А.Ю. Этнография Северо-Запада России: Южные окрестности Петербурга, Приладожье, Центральные районы Псковщины. — СПб.: Санкт-Петербургского университета, 2004. — 252 с. — ISBN 5-288-03047-2.
  10. Гошко Ю. Г. Соціалістична обрядовість на Україні:Історичний досвід та сучасні проблеми. — К.: Наукова думка, 1983. — 223 с.
  11. Золотые правила народной культуры / О. В. Котович, И. И. Крук. — Мн.: Адукацыя i выхаванне, 2010. — 592 с. — 3000 экз. — ISBN 978-985-471-335-9.
  12. Коринфский А. А. Крещенские сказания // Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа. — М.: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 120—127.
  13. Змора / Е. Е. Левкиевская // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 341–344. — ISBN 5-7133-0982-7.
  14. Месяцеслов // Пословицы русского народа : Сборник пословиц, поговорок, речений, присловий, чистоговорок, прибауток, загадок, поверий и пр. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — М., 1879. — Т. 2. — С. 499—502.
  15. Молчанов Б. А. Человек и природа в традиционном правосознании народов Северной России. — Архангельск: Поморский гос. университет, 1998. — 216 с. — ISBN 5-288-03047-2.
  16. Некрылова А. Ф. Круглый год. — М.: Правда, 1991. — 496 с. — ISBN 5-253-00598-6.
  17. Никитина А. В. Русская традиционная культура : учеб. пособие для иностранцев. — СПб.: С.-Петерб. гос. ун-т, 2002. — 338 с. — ISBN 5-288-02197-X.
  18. Пропп В. Я. Русские аграрные праздники. — СПб.: Терра — Азбука, 1995. — 176 с. — ISBN 5-300-00114-7.
  19. Сахаров И. П. Сказания русского народа. Народный дневник. Праздники и обычаи. — СПб.: Издательство МГУ, 1885. — 245 с.
  20. Толстая С. М. Полесский народный календарь. — М.: Индрик, 2005. — 600 с. — ISBN 5-85759-300-X.
  21. Усов В. В. Русский народный православный календарь. — М.: Издательский Дом МСП, 1997. — Т. 1. — 512 с. — ISBN 5-7578-0028-3.
  22. Ястребов И. С. Обычаи и песни турецких сербов. — СПб.: Типография В. С. Балашева, 1889. — XXIV + 626 с.
  23. Лозка А. Ю. Беларускі народны каляндар (белор.). — Мн.: Полымя, 2002. — 238 с. — ISBN 98507-0298-2. (белор.)

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Крешене_кас&oldid=1171049" гыч налме