Тошто У ий

Тошто У ий — У ий юлиан календарь почеш (тошто стиль дене).

У ий тошто стиль дене 31 декабрь (13 январь) гыч 1 январь (14 январь) йӱдым толеш. Муткылдыш оксюморон (ваштарешла шонымашан мут-влак) пример шотеш келша. Официалдыме пайрем, тугай эллаште палемдалтеш, кушто черке йӱла почеш Христосын Шочмыжым юлиан кечышот почеш 25 декабрьыште (7 январьыште) палемдат. Тыгак, Тошто У ийын толмыжо юлиан кечышотысо У ийлан келшен толеш. Пайрем шочмыжо теве мо дене кылдалтын: Рошто (Иисусын Шочмо кечыже) календарь йӱла почеш, У ий деч ончыч лийшаш, тыгак православий черкыште григориан календарь почеш У ийлан рошто пӱтӧ уло, тиде поян пайрем ӱстел деч посна, тыматлын, тыглай сий дене илаш кӱшта.

Пайремын шарлыме кумдыкшо

У ийым юлиан календарь почеш ондаксе совет кумдыкысо эллаште веле огыл, тыгак моло вереат палемдат. Мутлан, тиде Серб православий черкын кундемже — Йӱдвел Македоний, Сербий да Черногорий. Тиддеч посна тиде Румыний, Швейцарий да Уэльс, а Шотландийыште пайрем 12 январьлан логалеш. Тиде кечынак африкысе калык-влакат палемдат, кудын тыгаяк кечышот радамышт^[1].

Тошто У ий тӱрлӧ эллаште

Россий

1699 ий 30 декабрьыште — Пӧтыр I-ын кӱштымыж дене Российыште талук тӱҥалтышым юлиан календарь почеш 1 сентябрь гыч 1 январьыш кусареныт^[2]. Тошто У ийым пайремлыме йӱла 1918 ийыште григориан календарьым пуртымо дене лийын^[3], тиде шот дене юлиан календарьысе 1 январь григориан календарьын 14 кечыжлан келшен толын. Руш православий черке Тошто У ийын икымше кечынже Господьнын тарманжым пӱчмӧ (Обрезание) пайремым да Кугу Васлийым шарнымым палемда. Тиде кечын черке у идалык тӱҥалмым шотыш ок нал, тудо 1 (14) сентябрьыште палемдалтеш.

Ончычсо ССР Ушем

СССР шаланымек, Россий деч посна Тошто У ийым ожнысо совет республиклаште илыше-влак тыгак пайремлат (Белоруссий, Казахстан, Украин, Грузий, Молдавий, Армений, Киргизий), Азербайджан, Узбекистан (40 процент наре калык), Прибалтике эллаште, да мӱндыр йотэллаште, кушто ондаксе СССР гыч эмигрант-влак утларакын илат, православий верам кучышо-влак палемдат.

Ончычсо Югославий

Тошто У ийым вашлийме йӱла Сербийыште да Черногорийыштат аралалт кодын. Серб-влак тиде пайремым Сербысе У ий маныт. Тошто У ий Йӱдвел Македонийыштат палемдалтеш. Серб Республикыште (Босний ден Герцеговин ужашыште) 14 январь каныш кече семын увертаралтын.

Швейцарий

Юлиан календарь почеш Тошто У ий (шнуй Сильвестрын тошто кечыже, нем. Alter Silvester) тыгак Швейцарийын южо немыч-влак илыме кантонлаште палемдат. Россий дене таҥастарымаште, тиде черкын кышаже огыл, а калыкын григорий календарьыш куснаш келшыдымылыкше (тиде куснымаш протестант Швейцарийыште XVIII—XVIII курымлаште эртен).

Алжир, Марокка, Тунис

Бербер-влак У ийым бербер манме кечышот почеш палемдат, тиде шке шотшо дене юлиан кечышотак, лач изи ойыртем-влак улыт. Алжирыште чумыргышо йоҥылыш-влаклан кӧра берберысе У ий 12 январьыште палемдалтеш, а 14 огыл. Алжир президентын 2017 ий 27 декабрьысе кӱштыкшӧ дене 12 январьыште каныш кечым увертарыме^[4].

Японий

Япон Тошто У ий (яп. 旧正月 кю:сё:гацу) — тиде «риссюн» (яп. 立春) пайрем, шошо тӱҥалтыш (тыгак китай ялозанлык кечышотын тӱҥалтышыже)^[5].

Тӱвыраште

Михаил Рощинын «Тошто У ий» пьесыже (1967).
Андрей Вознесенскийын «Тошто У ий» почеламутшо (1975).
Олег Ефремов ден Наум Ардашниковын «Тошто У ий» художестве фильмже (1980, СССР, Михаил Рощинын пьесыж почеш).

Тыгак ончо

Палемдымаш

↑ Конюхов А. Постсоветский оксюморон: что такое старый Новый год (неопр.). Вокруг Света (14 шорыкйол 2022).
↑ Старый Новый год: история, традиции, приметы Старый Новый год: история, традиции, приметы (неопр.). Inkazan.ru (Инказан.ру) (12 шорыкйол 2024). Тергыме кече: 13 шорыкйол 2024.
↑ Декрет СНК гласил: «Первый день после 31 января этого года считать не 1-м февраля, а 14-м февраля, второй день считать 15-м и т. д.» (О введении западно-европейского календаря // Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства. П., 1918, № 19, ст. 289).
↑ Yannayer, le 12 ou le 14 janvier? Архивысе копий 20 теле 2014 гыч, LA DÉPÊCHE DE KABYLIE, 2006-01-15.
↑ Делби, Лайза Крифилд, «Гейша» (Vintage, 2000, с. 124)

Кылвер-влак

[:2-1] Конюхов А. Постсоветский оксюморон: что такое старый Новый год (неопр.). Вокруг Света (14 шорыкйол 2022).

[2] Старый Новый год: история, традиции, приметы Старый Новый год: история, традиции, приметы (неопр.). Inkazan.ru (Инказан.ру) (12 шорыкйол 2024). Тергыме кече: 13 шорыкйол 2024.

[3] Декрет СНК гласил: «Первый день после 31 января этого года считать не 1-м февраля, а 14-м февраля, второй день считать 15-м и т. д.» (О введении западно-европейского календаря // Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства. П., 1918, № 19, ст. 289).

[4] Yannayer, le 12 ou le 14 janvier? Архивысе копий 20 теле 2014 гыч, LA DÉPÊCHE DE KABYLIE, 2006-01-15.

[5] Делби, Лайза Крифилд, «Гейша» (Vintage, 2000, с. 124)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]