Тӱкан Каза (шӱдыръеш)

Тӱкан Каза
лат. Capricornus   (р. п. Capricorni)
Кӱчыкын	Cap
Ӱжвата	Тӱкан Каза
Вик нӧлтмаш	20h 00m гыч 21h 52m марте
Вашталтмаш	−28° гыч −9° марте
Кумдык	414 кв. градус (40 вер)
Лопкытлаште коеш	+62° гыч −90° марте.
Эн чолга шӱдыр-влак (койшо шӱдыр кугыт < 3m)
Денеб Альгиеди (δ Cap) — 2,87m
Метеор йогын
Каприкониды-Сагиттарид-влак Хи-Каприкорнид-влак Сигма-Каприкорнид-влак Тау-Каприкорнид-влак Альфа-Каприкорнид-влак
Пошкудо шӱдыръеш
Вӱдйоктарыше Арыслангайык Пикшызе Микроскоп Кечывалвел Кол
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Тӱкан Каза шӱдыръеш (фотосӱрет покшелне) Аспен шӱдыран каваште, Колорадо, США

Тӱкан Каза шӱдыръеш.

Тӱкан Каза (руш. Козерог, лат. Capricornus, Сapra - коза, Cornu - рог) — Вӱдйоктарыше ден Пикшызе коклаште улшо кавасе Кечывалвел полушарийын зодиак шӱдыръеш.

Июль да августышто эскераш эн йӧнлӧ. Шӱдыръеш Российын кечывалвел да рӱдӧ районлаштыже сайын коеш.

Эн волгыдо шӱдыр — Тӱкан Казан δ-же — Койшо шÿдыр кугыт йылгыжмаш 2.87-ыш шуэш. Тӱкан Каза шӱдыръешыште ик эн ойыртемалтше объект — чокарак топан (ядроаян) М30 шар форман тӱшка. Козерогын альфа шӱдыржӧ оҥай — икте-весе дене кылдалтдыме кокытан шӱдыр (Prima Giedi ден Secunda Giedi), нунын кокла гыч кажныже кок пачашан физический системе лиеш. Шукыж годым Кече ты шӱдыръешыште 19 январь гыч 15 февраль марте лиеш.

Историй

Акрет еҥ-влак тиде шӱдыр тӱшкам «кол-каза» маныныт да тыгеак ятыр картыште ончыктеныт. Южгунам чодыра, пасу да кӱтӱчӧ-влакын юмышт дене, Пан дене, иктеш толеш. 2 тӱжем ий ончыч, кунам акрет Грецийыште шӱдыр лӱм-влакым рашемденыт, Тӱкан Каза шӱдыръешыште телым йӱд ден кечын икгай лиймыштын верышт лийын, лач тидын дене кечывалвел тропикын — Тӱкан Казан тропикшын лумжӧ кылдалтын. Шӱдыръеш Клавдий Птолемейын «Альмагест» шӱдыр каван каталогышкыжо пурталтын.

Ожно тудым Каза манын лӱмденыт, а араб-влакын Каза пача — аль-Джади лийын. А австралиец-влак Тӱкан Каза шӱдыръешым Кенгуру шӱдыръеш маныныт, кудым кавасе сонарзе-влак поктылыт. 1699 ийыште Пётр I-ын кӱштымыж почеш И. Ф. Копиевскийын ыштыме икымше руш шӱдыр картыште тиде шӱдыръешым Каза але Тӱкан каза пача маныныт. Но шӱдыръешым мифический янлыкын — Зевсым пукшышо Амалфея казан лумжӧ дене пеҥгыдемденыт. Мифологийын цепной реакцийже шӱдыръешын ӧрыктарыше сӱретше-влак деке конден, тушто каза чурий да кол почан чонаным ончыктымо лийын.

Руш астроном В. В. Витковскийын «ЭСБЕ»-ште савыкталтше статьяштыже ойлалтеш: "Мифологий почеш, К. тиде эше самырыкше годым Ида курыкышто илымыж годым |Юпитерлан]] шке шӧржым пукшышо тӱе-кол. Тауштышо Юпитер шке пукшышыжым кавашке вераҥден.

Тӱжвал тӱсшӧ дене шӱдыръеш чот гына шыргыжмашым шарныктара.

Лач тиде шӱдыръешыште 1846 ийыште Иоганн Галле ден Гейнрих д’Арре Нептун планетым почыныт.

Тыгак ончо

• Тӱкан Каза (зодиак пале)
• Тӱкан Каза шӱдыръешын шӱдыр-влак радамже

Палемдымаш

Литератур

• Карпенко Ю. А. Названия звёздного неба. — изд. 3. — М.: Книжный дом «Либроком», 2010. — 184 с. — ISBN 978-5-397-01051-1.

Кылвер-влак

• Козерог на Wikisky.org
• Козерог  (неопр.). Астромиф. Тергыме кече: 5 ӱярня 2013.