Тунеммашын тӱнямбал кечыже
| Тунеммашын тӱнямбал кечыже | |
|---|---|
 | |
| Ышталтын | 2018 ий 3 декабрьыште Ушымо Калык-влак Организацийын Тӱҥ Ассамблейжын пунчалжылан келшышын. |
| Ыштыше | ООН |
| Палемдат | 24 январь |
| Кече | 24 шорыкйол |
Тунеммашын тӱнямбал кечыже — ий еда 24 январьыште палемдыме пайрем. 2018 ий 3 декабрьыште Ушымо Калык-влак Организацийын Тӱҥ Ассамблейже (International Day of Education), айдемын илышыште, мер калыкын вияҥмаште тунеммашын кӱлешлыкшым умылтараш ман увертарен[1].
Историй
Пайрем Тӱҥ Ассамблейын 2018 ий 3 декабрьысе (A/RES/73/25) пунчалжылан келшышын тӧнежлалтын. Проектым Брюссельыште эртыше Тунеммашлан пӧлеклалтше Глобал конференцийыште Нигерийысе делегаций темлен, нунын ойыштым 58 кугыжаныш сайлан шотлен[2].
Пайремлан 24 декабрьым тыглай ойырымо огыл: тиде кечын, 1951 ийыште, ЮНЕСКО-н тунеммаш, культур да шанче йодышла дене профиль комитетшым чумырымо[3].
Резолюций икшырымын, пеҥгыдын вияҥаш тунеммашын кӱлешан улмыжым пеҥгыдемден, тыге палемден: образований индивидуал лектышым кугемден да экономике вияҥмашын куатшым кугемден кертеш, кӱчызым да шужымашым пытараш полшаш, тазалыкым арала.
Документыште тыгак возалтын: чыла тунемме вер-влак, тидын шотыштак тӱҥалтыш, кыдалаш, профессионал да кӱшыл школ-влак инклюзивный да чынаклыше (справедливый) лийшаш, а еҥ-влак туныктымо йӧн дене ӱмыр мучко пайдаланен, мер илышым вияҥдаш, шке надырыштым пыштен кертшаш улыт[4].
Тунемашлан права Айдемын праваж шотышто декларацийын 26 лончышто пеҥгыдемдалтын. Тудо оксам тӱлыдымӧ тӱҥалтыш шинчымашым пуаш ӱжеш. 1989 ийыште вийым налше, Йочан праваж нерген конвенций кугыжанышын калыклан кӱшыл шинчымашан образованийым налаш йӧным ыштышашыж нерген ойла.
Тӱҥ Ассамблей ООН-ын образований, шанче да тӱвыра шотышто комитетшылан (ЮНЕСКО) пайремын тӱҥ пашажым эртараш ӱшанен.
Тыгак тиде кечын тӱрлӧ мероприятий, форум, конференций, семинар да каҥашымаш-влак эртаралтыт, нуно тунеммаш дене кылдалтше йодыш-влакым тӧрлымашке, тунеммашын кӱлешлыкше нерген умылтарен, пунчалым лукмашке виктаралтыныт. Нуно тыгак ятыр элын образований шотышто тӱкнымӧ проблемылажым, туныктымашын ӱлыкшӧ сайлыкым, чылаштлан йӧн лийшашым, ресурс ситыдымашым да дискриминаций йодышым шотыш налме шонымаш дене шыҥдаралтыныт.
Тӱнямбалысе образований кече кажне еҥлан шинчымашым пуэн кертме йӧн нерген шарныктара, тудо кажне еҥлан писын вашталтше тӱня дене тӧр каяш кӱлмӧ нерген ойла[5].
Лозунг-влак
- 2019-ше ийысе Тунеммашын тӱнямбал кечыже айдемылан вияҥаш да тыныслык верч кӱлшӧ шинчымашым пуымылан пӧлеклатын.
2019 ийысе ӱжыкмут — «Тыныслык да вияҥмашлан тунеммаш». Сай образований тунемдымашым, нужналыкым пытара, сай илыш йӧным муаш полша.
- 2020-шо ийысе Тунеммашын тӱнямбал кечыже поро тӱня верч еҥ-влакын, планетыштын да тыныслыкын пеледалтмыштлан пӧлеклалтын.
2020 ийысе — «Айдемын, планетын, тынысын пеледшашыж верч тунеммаш». Тӱткышын рӱдыжӧ — тунеммашын комплекс шотан проблемыжым тӧрлаш, еҥ-влакым тунемаш кумылаҥдыше йӧн-влакым вияҥдаш, тӱшкан кугу кӱкшытыш шуаш, планетым аралаш, тӱням пеҥгыдемдашлан у йӧным почаш.
- 2021 ийысе Тунеммашын тӱнямбалсе кечыже COVID-19 пандемийлан толын, пӱтынь тӱня мучко тунемме пашашке кугу вашталтышым пуртен. 190 наре эллаште школым, университетым да моло тунемме заведенийым петырымаш 1,6 млрд еҥын илышыжым вашталтен.
- [[2020|2022 ийысе] Тунеммашын тӱнямбал кечыже «Корным вашталтена, тунеммашым трансформироватлена» ӱжыкмут дене эртен.
Цельже — тунеммаште пытартыш кок ий жапысе вашталтышым умылаш, тунемме йӧн чылаштлан почылтшо лийже манын, инноваций йӧным кычалмаш.
- 2023 ийысе Тунеммашын тӱнямбалысе кечыже «Еҥ-влакым инвестироватлаш, тунеммашым ончыл верыш» ӱжыкмут дене эртен.
- 2024 ийысе Тунеммашын кечыже «Пеҥгыде тыныслык верч тунеммаш» ӱжыкмут дене эрта. Тӱнямбалне вашшогымаш дискриминацийын, расизмын, ксенофофийын тура вияҥмыжлан кӧра пӱсемеш. Тыгай виешлымын лектышыже кеч-могай чекымат сеҥен лектеш: кумдык чекым, гендер ойыртемым, этнос тӱрлылыкым, юмыйӱлам шӱлышым, политике илышым[6].
ЮНЕСКО-н шымлымыж почеш
- Тӱняште 244 миллион йоча ден самырык еҥ школыш огыт кошт.
- 771 миллион йоча ден чукарай (ийготшудымо-влак) грамотдымо улыт.
- Африкысе эллаште, Сахара деч кечывалвелне, 40 процент деч шагал ӱдыр-влак тӱҥалтыш кыдалаш образованийым налыт.
- 4 миллион наре йоча ден самырык куржшо-влак сар вашшогымашлан кӧра школыш коштын огыт керт.
Российыште Тунеммашын тӱнямбал кечыже
Россий Федерал шотлышо службын уверже почеш, тӱҥалтыш, тӱҥ да кыдалаш тӱшка образованийын программылаж дене туныктымо пашам 40 000 утла школ да 720 утла кӱшыл тунемме заведений-влак шуктат. Бакалавриат, магистратуро, специалитет, аспирантур (очный, заочный) да ассистент-стажировко программе почеш 650 утла тӱрлӧ пашалан (специальностьлан) туныктат. Тылеч посна кыдалаш профессий ден кӱшыл шинчымашым налше студент-влаклан ятыр льгото пуалтеш. Минобрнауко 2023 ийыште россий вузлаште 600 тӱжем наре бюджет верым ыштен, тышеч 40 наре процентшым инженерлык специальностьлан ойырымо[7]. Россий — шуко эл-влак кокла гыч иктыже, кудо йот элысе граждан-влаклан бюджет негызеш тунемаш йӧным пуа. 2019/2020 тунемме ийыште квото почеш 13 тӱжем утла йот граждан-влакым тунемаш пуртымо гын, , 2020/2021 — 15 тӱжем наре еҥым налме, 2021/2022 ийлан квото 18 тӱжем утла еҥыш шуын[8]. Если в 2019/2020 учебном году по квоте было принято на обучение более 13 тысяч иностранных граждан, в 2020/21 — почти 15 тысяч человек, то квота приёма на 2021/22 составляет 18 тысяч[9].
Российыште тӱшка тунеммаш дене 99 % калык авалтыме, а 1 январь 2021 ийыште школ деч ончычсо тунеммаш 98 % йочам авалтен. Илышыш шыҥдаралтше «Образований» кугыжаныш проект элыште кум тӱҥ шонымашым тӧрлаш полшышаш: россий тунеммашын глобальный манме конкурентлыкшым нӧлталаш, тӱшка образованийын сайлыкше шотышто тӱнямбалне ончылно улшо 10 эл радамыште лияш, тыгак Россий Федерацийысе калык-влакын ару чонгӧргӧ поянлыкышт, историй да калыкле тӱвыра, йӱла негызеш тунемме дене иктӧр вияҥше (гармоничный), чыла шотыштат мутым кучышо айдемым кушташ[10].
Тыгак ончо
- Образований
- Туныктышо кече
- Туныктышын тӱнямбал кечыже
- Кид дене возыш серыш кече
- Яндар вий-куатын тӱнямбал кечыже
Палемдымаш
- ↑ International Day of Education (англ.). UNESCO. Тергыме кече: 23 шорыкйол 2024.
- ↑ Международный день образования 24 января. ООН. Тергыме кече: 23 шорыкйол 2024.
- ↑ Международный день образования 2024. Календ.онлайн. Тергыме кече: 23 шорыкйол 2024.
- ↑ 24 января - Международный день образования. grozny.tv (24 шорыкйол 2020). Тергыме кече: 23 шорыкйол 2024.
- ↑ International Day of Education (англ.). Save the Children. Тергыме кече: 23 шорыкйол 2024.
- ↑ Международный день образования. РИА Новости (24 шорыкйол 2023). Тергыме кече: 23 шорыкйол 2024.
- ↑ В 2023 году в российских вузах 40% бюджетных мест выделено под инженерные специальности. Интерфакс (6 вӱдшор 2023). Тергыме кече: 23 шорыкйол 2024.
- ↑ 24 января – День образования и День эскимо. Вольская жизнь (24 шорыкйол 2022). Тергыме кече: 23 шорыкйол 2024.
- ↑ Международный день образования отмечают в России и мире. Русский мир (24 шорыкйол 2022). Тергыме кече: 23 шорыкйол 2024.
- ↑ Алёна Бурдина. Международный день образования: история и современные дни. Учительская газета (24 шорыкйол 2023). Тергыме кече: 23 шорыкйол 2024.