Рошто ожсыгече
| Рошто сочельник | |
|---|---|
 «Сочельник» сӱрет, 1878 ий | |
| Тӱрлылык | Пайрем деч ончычсо кече |
| Официал | Христос Роштон навечерийже |
| Вес семын | Рошто деч ончычсо кече, Коляда, Божич |
| Кече | 24 теле, 6 шорыкйол[1] |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Рошто сочельник (Рошто деч ончычсо) — Рошто пайрем вашеш палемдыме кече. Католик-влак тиде пайремым ий еда 24 декабрьыште, а православий христиан-влак — 6 январьыште палемдат[1]. Пайрем лӱм «сочиво» мут дене ышталтын — пӱтӧ годым сийлышаш кочкыш лӱм[2].
Лӱм лиймаш
Тыге шонат: «сочельник» мут пӱтӧ кочкыш лӱм дене ышталтын. Сочиво шыдаҥ але рис шӱраш дене кӱэшталтеш, пӱкшым, мӱйым, изюмым ешарыман. Ты кочкышым Рошто пӱтын пытартыш кечыжлан вийым ешараш ман ямдыленыт[2].
Историй
Рошто сочельникым пайремлыме йӱла мемнан эран икымше курымыштыжо шочын. Рошто сочельникым, Христос Роштон ончычсо кечыжым — тыгак Сочельник, Кутейник, Икымше коляда, Икымше кутья маныт[3].
Рошто сочельниклан Русьышто игече тӱҥ шотышто йӱкшемден. Тиде кечын могай игече лиймым ончен, ӱдышаш жапым рашемденыт[4]. Тыгак пӧрж налмым, лум мыняр вочмым, кас кавам эскереныт. Лийыныт тыгай пале-влак, кудын почеш ончылгоч пален налаш лийын шурно лектышым[5].
Христос Рошто вашеш кресаньык еш-влак йӱла почеш шке кудывечыштышт чумыргеныт, тулотым ылыжтеныт да тудын деран верланеныт. Еҥ-влак ӱшаненыт: тиде тулото воктене колышо родо-тукымыштат ырен кертеш[4]. Кудывечыш пурымо капка воктене олым орам йӱлалтеныт — тидым «Христосым ырыктена» маныныт. Псков кундем Невельск районышто тыгай йӱла шукталтын, сурт-печыште чыла омсам почыныт, тыге Утарышылан пӱтынь озанлыкым порылык дене сугыньлаш йӧным пуэныт[3].
Рошто сочельник — тыгай жап, кунам мужедаш лийын[4].
Рошто Сочельник кас кочкышлан тыршен ямдылалтыныт, ончыч пӧрт кӧргым йытыраеныт, ӱстелым яндар ӱстембалшовыч дене леведыныт[6]. Ӱстелшовыч йымак шудым але олымым шареныт[6].
Лийын тыгай йӱла, Рошто сочельник годым йоча-влак ӱстел йымаке пурен шинчыныт да чывиге семын чокиеныт, тыге чывиге утларак шочеш ман шоненыт[4][5]. Кас кочкышым тӱҥалаш кавасе икымше шӱдырын чӱкталтмыжым вученыт[5].
Смоленск велыште илыше-влак Рошто Сочельниклан ӱстембалне эн тӱҥ талиҥгалан кутьям шотленыт. Моско лишне, Можайскыште ӱстембак коя пучымышым шынденыт. Сибирьыште тиде кечын пурам йӱыныт, кутьям да ковыштам кочкыныт. Уралын кыдал кундемыштыже Рошто Сочельниклан коштымо саскам, шопо ковыштам, у шурно пырче гыч кӱэштше киндым пуэныт. Ик вӱташте сортам чӱктеныт. Кас кочкыш деч вара иктаж-могай сий кодын гын, тудым эр марте кораҥден огытыл[5].
Ӱстембалне икымше кочкыш кутья ден саскавӱд лийын. Кутьялан шолтен ямдылыме шыдаҥым, шожым але рисым кучылтыныт, мӱй дене шеремденыт. Саскайӱышлан грушым, олмам, сливым, вишньым шолтеныт[6].
Рошто деч ончыч йӱдым вольыкымат шер теммешкыжак пукшаш тыршеныт. Чыве-шамычым, мӧҥгешла, пукшен огытыл — кресаньык-влак шоненыт: тыге нуно чывын пакчаште пургедме кумылжым пытарат. Сад пушеҥгым олым дене пидыныт, тыге утларак шуко саскам пуа ман ӱшаненыт[4][6].
Ты кечын вынерым куаш кугу сулыклан шотлалтын[4].
Рошто Сочельник годым пӱтым кученыт, но мӱян шожым але рисым кочкаш лиеш улмаш. Ӱстембалне тыгак пӱтӧ когыльо да мӱй мелна лийын[4].
Пале: Осин, Пермь, Екатеринбург уездласе кресаньык-влак 1920-шо ийлаште киндым кышкаш ложашым кучылтыныт, кудылан шийдыме кылтан пырчыжым кучылтыныт[5].
Чердын уезд калык уржа але шыдаҥ пырче пучымышым шолтен. Тыгай пучымыш «шомша» маналтын[5].
Кутьям ӱстембак шындыме деч посна тудым эше юмылукеш вераҥдарен кертыныт. Кутья дене пырля тушто шийдыме уржа кылта шоген[5].
Воронеж губернийын ик уездыштыже тыгай йӱла лийын: ешын ӱстел йыр чумыргымеке, кугурак айдеме омса лондемеш шинчын да чыве семын кыдетлен, тыге ыштыме чывым сайын муным пӱктен луктыкташ полша манын шоненыт[6].
Мелна — пайрем ӱстелын эше ик поянлыкше. Заонежьеште икымше кӱэштме мелнам ушкаллан пуэныт, но утларакшым шорыклан пуыман улмаш, молан манаш гын, шорык меж Шочыктен шогышын, улан да тыныс илышын тамгаж семын лийын[6].
Православий христиан-влак Рошто сочельникым 6 январьыште[7], католик-влак — 24 декабрьыште палемдат. Католик-влак Рошто сочельникым Вигилия маныт. Тиде кечын еш-влак яслам шындат да пайрем кожым сӧрастарат. Шукышт тиде кечын черкыш каят. Пайрем сийлан пӱтӧ кочкышым ямдылат. Польшышто Рошто кинде — облаток — йӱла шарлен[8].
Лютеран-влак, англичан черке да южо протестант конфессий семынак, Рошто пайремым 24 декабрьыште палемдат[8].
Бразилийыште Рошто сочельник — еш пайрем. Тиде кечын Рошто пайрем дене ача-авам саламлаш йоча ден уныка-влак шочмо суртыш толыт. Польшышто 24 декабрьын кокымшо пелыштыже кевыт ден офис-влак петыралтыт, кастене, каваште икымше шӱдыр лекмеке, еш пайрем кас кочкышыш чумырга. Канадыште пайрем «Cristmas Eve» маналтеш. Еҥ-влак черке гыч пӧртылмеке, пайрем чесым погымо ӱстел коклаш шинчыт[8].
Палемдымаш
- ↑ 1 2 Рождественский сочельник-2023: когда отмечается, традиции и запреты. РИА Новости (30 теле 2022). Тергыме кече: 16 сорла 2023.
- ↑ 1 2 Навечерие Рождества Христова (Рождественский сочельник). Радио Вера. Тергыме кече: 16 сорла 2023.
- ↑ 1 2 Некрылова, 2017, с. 36.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Беловинский, 2003, с. 665.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Некрылова, 2017, с. 37.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Некрылова, 2017, с. 38.
- ↑ Ольга Бондаренко. Рождественский сочельник 2024: история и традиции праздника. Комсомольская правда. Тергыме кече: 17 сорла 2023.
- ↑ 1 2 3 Католический Сочельник - канун праздника Рождества Христова. РИА Новости (24 теле 2017). Тергыме кече: 17 сорла 2023.
Литератур
- Беловинский Л. В. Энциклопедический словарь российской жизни и истории. — М.: Олма-Пресс, 2003. — 912 с. — ISBN 5-224-04008-6.
- Некрылова А. Ф. Русский традиционный календарь. — М.: Рипол-классик, 2017. — 765 с. — ISBN 978-5-521-00736-3.