Господьым Тынеш Пуртымаш

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тергыме статья
Господьым Тынеш Пуртымаш, Юмынкончымаш
«Господьым Тынеш Пуртымаш» (юмыноҥа, XVI курым)
«Господьым Тынеш Пуртымаш» (юмыноҥа, XVI курым)
Тӱрлылык христиан пайрем
Официал черкыслав. Кр҃ще́нїе гдⷭ҇а бг҃а и҆ сп҃са на́шегѡ і҆и҃са хрⷭ҇та̀
Ышталтын Иисус Христосым Иордан вӱдеш Иоанн Крестительын тынеш пуртымыжым шарныме лӱмеш
Палемдат шуко христиан черкылаште
Кече православийыште — юлиан кечышот почеш 19 январь (6 январь)[1] але у юлиан кечышот почеш 6 январь[2]; Рим-католик черкыште — 6 январь деч варасе рушарня; тошто эрвел черкылаште — 6 январь
Пайремлымаш юмылан кумалмаш
Йӱла вӱдым шнуяҥдымаш
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Господьым Тынеш Пуртымаш (Крешенье) — (черк.-слав. Кр҃ще́нїе гдⷭ҇а бг҃а и҆ сп҃са на́шегѡ і҆и҃са хрⷭ҇та̀) — луаткокыт манме латкок христиан пайрем гыч иктыже, 19 январьыште эрта. Рошто Святым мучашла кусныдымо пайрем улеш, вес семын манаш, пеҥгыдемыме кечыже уло, тудо ий еда ок вашталт. Иисус Христосым Иордан эҥереш тынеш пуртымо лӱмеш палемдалтеш.

Христианствын историйыштыже эн кӱлешан пайрем-влак радамыш пура. Господьын Тынеш Пурымо кечын Рошто Святке — Христос Шочмо деч вара латкок пайрем кече — мучашлалалтеш. Евангелийысе преданий почеш, тиде кечын Иисус Христос Иордан эҥер вӱдышкӧ пурен, тушто тудын ӱмбак кӧгӧрченын сынже Шнуй Шӱлыш волен[3].

Историй

Господьын Тынеш Пурымыжым апостол-влак Лука, Марк да Матфей возеныт. Евангелий дене келшышын, пустыньышто ятыр перныл коштмеке, Иисус Христосын толшашыжым ончылгоч каласыше Иоанн Предтече Вифлеемыш, Иордан эҥер дек, ошкылын, тудын вӱдшӧ шнуй вӱдлан шотлалтын да иудей-влаклан йӱлаш пурышо мушкылтмо юмынйӱлам шукташ полшен. Предтече Мессийын толмыжым вучымо годым еҥ-влаклан сулыкым касарыме нерген каласкалаш тӱҥалын, сулыкым кудалташ тынеш пурымо йӱлам шукташ ӱжын да нуным Иордан вӱдеш тынеш пурташ тӱҥалын. Иоанн Идейыште крешенье йӱлам пуртен[4].

Андреа Вероккьо, «Тынеш Пуртымаш», иктаж 1472–1475, Уффици

Иисус Христослан 30 ий теммеке, тудо Иордан эҥер деке толын да Иоанн деч тудым тынеш пурташ йодын[5][6][7].

Евангелийыште каласыме: пиямбар Иордан серыште Мессийым ужынат, Тудлан вуйым савалтен. Иисус Христос Иоанн Предтече деч тынеш пурымо нерген йодмеке, тудыжо ондак, Чын Юмым тынеш пуртен ом сеҥе манын, тореш лиын. Тудо манын: «Мылам Тый дечет тынеш пураш кӱлеш, да Тый мый декем толат мо?». Но Иисус шке мутыштыжо шоген, кеч тынеш пуртымаш тудлан кӱлын огыл гынат, тет тудо языкдыме лийын. Тудо умылтарен: Законым пудырташ огыл, а тудым шукташ толын, молан манаш гын «мыланна тӱрлӧ чынымат шукташ кӱлеш»[4][6].

Тунам Шнуй Тройчынын еҥ-влаклан икымше кончышышт лиймылан шотлалтеш: Юмо Ача — кава гыч йоҥгалтше йӱк, Юмо Эрге — Иоанн Предтечын тынеш пуртымо Иисус Христос, да Шнуй Шӱлыш, тудыжо Христосын тынеш пурымыж годым кӧгӧрчен сын дене волен[4][6].

Тыгодым Юмо Ачан мутшо йоҥгалтын: «Тиде Мыйын йӧратыме Эргым улеш, Тудлан Мыйын поро кумылем» (Мф. 3:17), нине мут-влак тынеш пурышо Иисус Христосын Юмо лӱмнеран улмыжым ончыктеныт[8][6].

Пайремым сӱретлен возымаш

Господьын Тынеш Пурымыжо — луаткокыт манме пайрем кокла гыч иктыже: Иисус Христос ден Юмынаван мландысе илышыштын тӱҥ событийышт дене кылдалтше 12 эн кӱлешан черке кече-влак радамыш пура. Кусныдымо пайрем радамыште улеш, пеҥгыдемдыме кечыже уло, тудо ий еда ок вашталт[4].

Евангелий дене келшышын, тиде кечын Исус Христосын тынеш пурымыжо палемдалтеш, тынешыже тудо Иордан эҥереш пурен[5]. Крешене пайрем йӱла тыгак пайрем ончыл ныл кечым да пайрем вара кандаш кечым кучаш кучаш ойла — тыге маныт кугу пайрем деч ончычсо да тудын деч варасе кече-влакым[4].

Лӱмдымашын ыҥже

Пайремын кумдан шарлыше кок лӱмжӧ уло: Господьын Крешеньыже (Тынеш Пурымыжо) да Юмынкончымаш (Теофаний)[4].

Господьын Тынеш Пурымаш пайремже Иисус Христосын Евангелийыште возымо мландысе илышыжын ужашыже — тынеш пурымыжо дене кылдалтын, тынешыже тудым 30 ияшыже годым пиямбар Иоанн Предтече (Тынеш Пуртышо Иоанн) пуртен. Пайрем тиде событий лӱмеш тыгай лӱмым налын[4].

Кокымшо лӱмжӧ Христос дене тынеш пурымыжо годым лийше ӧрыктарымаш нерген ушештара: кӧгӧрченын сынже дене кава гыч Шнуй Шӱлыш волен, да кава гыч йӱк Иисусым эргым манын[4][8].

V курым кыдал марте Христосын Шочмыжым да Господьын Тынеш Пурымыжым ойырен огытыл да ик кечын — 6 январьыште (у стиль дене 19 январьыште) палемденыт. Тиде Юмынкончымаш пайрем улмаш, тудо чыла рошто да крешенье событий-влакым, тидын шотыштак волхв-влакын у шочшо Мессийлан вуйым савымыштымат ончыктен. Рошто да Крешеньым 451 ий гыч тӱрлӧ кечылаште пайремлаш тӱҥалыныт, тунам Халкидон соборышто нуным ойыраш лийме[4].

Пайремлымаш йӱла

Раш (тӱрыс) онч. Водокрещи

Господьын Тынеш Пурымыжо вашеш 18 январьыште Крешенье Сочельник але Юмынкончымаш водо пайремлалтеш. Тиде пеҥгыде пӱтӧ кече, тунам кочмо годым колымат кучылташ ок лий[9]. Посна ямдылыме пӱтӧ кочкышым кочкыт, тудым «сочиво» але «кутья» маныт. Тудо кукшо саскам ешарыман шыдаҥ але рис гыч пучымыш улеш. Крешенье Сочельник годымат, Крешынье годымат Пеш Кугу Василийын литургийжым служитлат[3][4][10].

Господьын Тынеш Пурымо пайремжын ик рӱдӧ событийжылан вӱдым шнуйым ыштымаш шотлалтеш. Вӱдым идалык мучко аралат; перегыме йӧным шуктымо годым тудо кужун свежалыкшым ок йомдаре. Поро шонымашан христиан-влак тудым эрдене шужен мӱшкыран йӱыт, чӱчкыдынак просфор дене пырля. Атыште вӱд пыташ тӱҥалеш гын, тушко тыглай вӱдымат ешараш лиеш — тудо крешенье вӱд дене шнуяҥеш да шнуяҥдыме волгыдемеш[9].

Крешеньым пайремлыме кечылаште пӱтынь Россий мучко иордань маналтше ваке рожлаште йӱлаш пурышо крешенье йӱштылмаш эртаралтеш. Туге гынат иорданьыште йӱштылмаш юмылан ӱшаныше-влаклан садыгак шукташ кӱлмылан ок шотлалт. Тиде кечын тӱҥжӧ — черке службыш мийымаш, касаралтмаш, причастий, причастий да крешенье вӱдым налмаш[8].

Вӱдым шнуяҥдымаш

XI–XII курымла гыч тӱҥалын, Иерусалимысе устав дене келшышын, вӱдым шнуяҥдыме йӱла кок гана шукталтеш: пайрем вашеш — 18 январьыште, да тыгак Юмынкончымаш (Крешенье сочельник) кечын — 19 январьыште, Юмын литургий кайыме жапыште[10][8][11].

Крешенье вӱд, грекла «агиасма», чоным да капым эмлен кертше святыньлан шотлалтеш. Тудо илыме пӧлемлам да арверлам вӱдыжтараш, тыгак черланыме годым кӧргыш подылаш да капысе черле верыш шӱралташ кучылталт кертеш. Шнуй вӱдым юмоҥа пелен аралаш кӱлеш; тудым пеш чот чаманен ончыман[10][8][11].

Шнуй вӱд нерген ушештарымаш эше IV курымыштак святель Кипрысе Епифанийын «Ересь ваштареш» возымаштыже вашлиялтеш. Туге гынат тудат, моло шнуй-влакат священник-влакын вӱд дене иктаж-могай посна шотым эртарымышт нерген ойлен огытыл. Еҥ-влак вӱдым кеч-могай вӱдан вер гычат налыныт[4].

Господьым Тынеш Пуртымо кечын Неваште вӱдым шнуяҥдымаш. «Тенийысе Россий. Европысо кугыжанышын чыла ужашыж гыч сӱрет ден сӱретлымаш-влак» книга гыч гравюр (Лейпциг, 1876)

Вӱдым тынеш пуртымаш V курым марте Иерусалим черкыште гына эртаралтын, тунам Иордан эҥер дек, Иисусын Тынеш Пурымо вер деч торашке огыл, каяш тӱҥалаш лийме. Вараракше вӱдым шнуяҥдымым вӱд улмо моло верлаштат эртараш тӱҥалыныт.

Преданий почеш, Черкым шыгыремдылме пагытыште, вӱдым храмлаште шнуяҥдаш лийдыме годым, юмылан ӱшаныше-влак тудым тыглай вӱд верлаште але Крешенье водын кран гыч наледеныт.

Вӱд ӱмбалне молитвам лудмо йӱлам V курымын пытартыш кумшо ужашыштыже Антиохийысе патриарх Петр Кнафе пеҥгыдемден. Тылеч ончыч вӱд ик гана веле — Крешенье вашеш йӱдым — шнуяҥалтын. Туге гынат, Х курым гыч тӱҥалын, вӱдым шнуяҥдымым Крешенье сочельник деч ончыч касыш кусареныт. Вӱдын кокымшо гана шнуяҥдыме йӱла Иерусалимысе черке гыч толын, тыште тиде йӱлам тыгак V курымышто шукташ тӱҥалыныт. Тидыже юмылан ӱшаныше-влакын Юмынкончымаш кечын Иордан эҥер серыш лекме да Иисус Христосым Иоанн Предтечым тынеш пуртымыжо нерген шарнымаш лӱмеш эҥер вӱдым шнуяҥдыме йӱлашт дене кылдалтын[4][6].

Христиан йӱла почеш шнуй вӱдым эр кумалтыш деч вара шужышо мӱшкыреш просфор дене пырля йӱыт. «Айдеме шнуй вӱдым да просфорым кучылтеш гын, — ойлен петыралт шинчыше Георгий Задонский, — осал шӱлыш тудын деке ок лишем, чонжо да капше шнуяҥыт, шонымашыже Юмын кумылжылан келшышын волгалтеш, да айдеме пӱтым кучаш, кумалаш да моло поро пашам ышташ кумылаҥеш»[11].

Ваке рожышто йӱштылмаш

Тӱҥ статья: Крешенье йӱштылмаш

Пайремын вес йӱлажлан юмылан ӱшаныше—влак «Иорданьыш коштмым» шотленыт, тушто ваке рожышто — вӱдысӧ шнуй верыште — йӱштылмаш тӱҥ ритуал лийын. Тиде йӱлан мучаш шончымашыже семын язык деч символически эрнымаш лийын, тидыже ырес дене коштмо, шнуй вӱдым налме да кумалтыш деч вара шукталтын. Тиде йӱла пеҥгыдемынын да юмылан ӱшаныше-влак коклаште кумдан кучылталтын. Туге гынат ваке рожышто йӱштылмаш черке уставыште возалтын огыл. Йӱштылмаш йӱлаш пурымо шот дене 18 январь гыч 19 январь йӱдым але нине кечылаште кечывал кечын эрта[10].

Грецийыште Юмынкончымашлан ыресым кычалме йӱла (Миконос)

Религий шонымаш дене шнуяҥдыме вӱдыштӧ тыглай йӱштылмаш айдемым сулыкшо деч тӱрыснекак эрныктен ок керт. Руш православий черкын тунемме комитет вуйлатышыже протоиерей Максим Козловын мутшо почеш, языкым касарымаш касаралтмаш гоч веле лийын кертеш, а ваке рожышто чывылалтмаш йӱла «шке ӱшаныметым пеҥгыдемден ончыктышо» символлан шотлалтын да шкендын ӱшанле улметым ончыкташ кумылаҥметым палдарен кертеш[10].

Русьышто Крешенье деч ончыч лӱмынак ваке рожым ыштеныт, тудо иордань маналтын. Утларакше тыгай ваке рож-шамыч оҥго але ырес семын лийыныт да пу ырес але кылмен шичше кӧгӧрчен сӱрет дене йыр авыралтыныт. Литургий деч вара вигак прихожан-влак ваке рож деке ыресым нумал каеныт, нуным священник ужатен миен, тудо вӱдым тушко ыресым кум гана пуртен, кумалтышмутым ойлен шнуяҥден. Вара юмылан ӱшаныше-влак нунылан мыняр кӱлеш наре вӱдым налын кертыныт[12].

Иисус Христосым Тынеш Пуртымо вер

Каср-эль-Яхуд гыч Эль-Махтас (Вади-эль-Харар) тыге коеш, тыште Иисус Христосын Тынеш Пурымо верже манын шотлалтеш. Иоанн Предтечын кызытсе православий храмже

Иисус Христосын тынеш пурымо чын верже раш пале огыл. Тудым кушто тынеш пуртымо нерген шанчызе, политик да юмылан ӱшаныше-влак кызытат ӱчашат. Евангелийыште Христосым тынеш пуртымо вер ик гана веле ушештаралтеш: «Тиде Вифаварыште Иордан воктене лийын» (Ин. 1:28). Христос ден Тынеш Пурптышо Иоанн арамей йылме дене кутыреныт, Вифавар (Бейт-Абара) тушеч «пиямбар-влакын вӱд гоч вончымо верышт» семын кусаралтеш[13].

Археолог Рустом Мджян тыге шотла: Утарышым тынеш пурташ Иоанн тиде верым кенеташте ойырен налын огыл, вет Иордан деч тораште огыл кӱкшака верланен, кушто, преданий почеш, Пиямбар Илия кавашке нӧлталалттын. Тудын воктенже кӱвомыш улмаш, тушто Иоанн Предтече илен, да верысе калык Илия нунын деке пӧртылын манын эсогыл шонен. Шымлышын шонымаштыже, Иоанн шке туныктен ойлымыжым, Илиян примержым авалтен, Иорданын эрвел серыштыже эртарен. Тудо жаплан тиде лӱдыкшыдымӧ вер улмаш, вет тыште римян-влак уке лийыныт[13].

Ондакысе грек кидвозышлаште Иисусын тынеш пурымо вержылан Иордан шойылысо Вифаний ойлалтын (Βηθανία πέραν τοῦ ᾿Ιορδάνου). «Вифавар» (евр. בית עברה, вес семын «келын вончаш лийме вер») лӱмым икымше гана Ориген темлен манын шоналтеш[14][15].

Йордановден Болгарийыште

Пӱтынь историй мучко Иордан эҥер шке корныжым шуко гана вашталтен, сандене Исус Христосын мландывал илышыштыже тудын лачшымак кушеч эртымыжым кызыт умылаш йӧсӧ[16].

Матфей деч Евангелийыште возымо: «Тудо кечылаште Тынеш Пуртышо Иоанн толеш да Иудей пустыньышто туныктен ойла» (Мф 3:1); Лука деч: «…пустыньышто Иоанндеке, Захарийын эргыже деке, Юмын ойжо лийын. Да тудо чыла ты йырысе Иордан эл мучко коштын» (Лк 3:2-3); Марк деч: «Пустыньышто тынеш пуртен, Иоанн толын лектын» (Мк 1:4)[17].

Пайремын юмоҥажым сӱретлымаш

Господьым Тынеш Пуртымаш. Мозаике, Осиос-Луккас монастырь, XI курым

Крешеньын ик эн тошто сӱретше Римысе тӱҥалтыш христиан катакомбылаште аралалт кодын. IV–V курымласе нине да моло шарныктышлаште (мутлан, Равеннысе ариан баптисерийын мозаикыштыже) Иоанн Предтечын тынеш пуртымо Христос пондашдыме самырык рвезе семын сӱретлалтын. Но варажым, черке преданий почеш, Утарышын кугу ийготан улмыжо годым Тынеш Пурымо сӱретше шарлен. Юмынкончымаш сын-влак Евангелий гыч огыл кӱсынлымӧ элемент-влакым аралат. Тыге, Тынеш Пурымо сценылашке сӱретче-влак Иордан эҥерын айдемылыкшым чал кугыза семын да теҥызын айдемылыкшым ийын кайыше ӱдырамаш семын ешареныт. Нине сӱрет-влак псалме гыч налме мутеш негызлалтыт: «Теҥыз ужын да куржын, Иордан мӧҥгеш пӧртылын…» (Пс. 113, 3). Тылеч посна, Господьын Тынеш Пурымыжо годым суксо-влакын лиймышт Евангелийыште огеш ушештаралт, кеч жап эртыме семын, VI-VII курымла гыч тӱҥалын, нунын капышт эртак Иордан вес серыште шогышыла сӱретлалтыт, нуно утларакшым композицийын пурла ужашыжым айтлат. Утларак чӱчкыдын Христос деке тайныше да кидыштышт шыҥалыкым кучышо кум суксо сӱретлалтеш. Вӱдыштӧ шогышо Утарыше ӱмбалне каван ужашыже сӱретлалтын, тушеч кава гыч кӧгӧрчен — Шнуй Шӱлышын символжо — да «кумыташ волгыдын» кечыйолжо волат. Тыгай йӧн дене Юмынкончымашын, теофанийын татше ойыралт палемдалтеш[6][18].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ Часть поместных православных церквей, включая Русскую, для литургических целей продолжают использовать юлианский календарь; в XX—XXI веках 6 января по юлианскому календарю соответствует 19 января по григорианскому.
  2. ↑ Большинство поместных православных церквей в 1920-х годах (или позднее) перешло на новоюлианский календарь.
  3. ↑ 1 2 Олеся Роженцова. Крещение Господне: дата и история христианского праздника. Главная современная традиция — крещенские купания. Крещение Господне в 2024 году отметят 19 января: история и традиции. РБК (19 теле 2023). Тергыме кече: 15 шорыкйол 2024.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Нина Рыкова. История и традиции Крещения Господня. Как и когда праздник Богоявления отмечают в 2024 году. Lenta.ru (5 шорыкйол 2024). Тергыме кече: 16 шорыкйол 2024.
  5. ↑ 1 2 Крещение-2024: традиции праздника и правила купания в проруби. Крещение Господне в русском православии отмечают 19 января. РЕН ТВ (8 шорыкйол 2024). Тергыме кече: 15 шорыкйол 2024.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 Обязательно ли окунаться в прорубь на Крещение? Журнал Фома (14 шорыкйол 2019). Тергыме кече: 16 шорыкйол 2024.
  7. ↑ Начало общественного служения Иисуса Христа. Тергыме кече: 16 шорыкйол 2024. Архивлыме 8 сӱрем 2016 ий.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 Юрий Смитюк. Крещение Господне: история и традиции праздника. ТАСС (19 шорыкйол 2023). Тергыме кече: 15 шорыкйол 2024.
  9. ↑ 1 2 Навече́рие Богоявления (Крещенский сочельник). Азбука веры. Тергыме кече: 18 шорыкйол 2024.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 Крещение Господне в 2023 году: дата, как принято отмечать праздник. РИА Новости (11 шорыкйол 2023). Тергыме кече: 16 шорыкйол 2024.
  11. ↑ 1 2 3 О святой воде. Православие (18 шорыкйол 2009). Тергыме кече: 16 шорыкйол 2024.
  12. ↑ Крещение: когда и как празднуют, нужно ли купаться в проруби. Коммерсант (9 шорыкйол 2024). Тергыме кече: 16 шорыкйол 2024.
  13. ↑ 1 2 "Иордана тут нет". Где на самом деле крестили Иисуса Христа. РИА Новости. Тергыме кече: 16 шорыкйол 2024.
  14. ↑ Прот. Ростислав Снигирёв. Вифавара // Православная энциклопедия. — М., 2004. — Т. VIII : «Вероучение — Владимиро-Волынская епархия». — С. 586. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 5-89572-014-5.
  15. ↑ Вифавара (Вифания за Иорданом, Бетани). hrampokrov.ru. Тергыме кече: 16 шорыкйол 2024.
  16. ↑ Антон Поспелов. Аль-Махтас: здесь крестился Господь. Православие (18 шорыкйол 2019). Тергыме кече: 16 шорыкйол 2024.
  17. ↑ Место крещения Иисуса Христа, река Иордан — место Богоявления. Правмир. Тергыме кече: 16 шорыкйол 2024.
  18. ↑ Крещение Господне: иконы и фрески. Православие. Тергыме кече: 16 шорыкйол 2024.

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Господьым_Тынеш_Пуртымаш&oldid=1166634" гыч налме