Пикшызе (шӱдыръеш)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде терминын вес ыҥжат уло, Пикшызе онч.
Пикшызе
лат. Sagittarius   (р. п. Sagittarii)
Sagittarius constellation map ru lite.png
Кӱчыкын Sgr
Ӱжвата Пикшызе
Вик нӧлтмаш 17h 36m гыч 20h 20m марте
Вашталтмаш −45° 30′ гыч −12° 2′ марте
Кумдык 867 кв. градус
(15 вер)
Лопкытлаште коеш +44° гыч −90° марте.
Эн чолга шӱдыр-влак
(койшо шӱдыр кугыт < 3m)
Метеор йогын
  • Сагиттарид-влак
  • Фи-Сагиттарид-влак
Пошкудо шӱдыръеш
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Пикшызе (руш. Стрелец, лат. Sagittarius, Sgr) — Тӱкан Каза ден Скорпион коклаште улшо зодиак шӱдыръеш.

Кӱчыкын тудын нерген

Утларак чолга шӱдыржӧ 1,8 да 2,0 шӱдыр кугытан улыт. Пикшызыште Кечын улмыж годым теле кече эн кӱчык лиеш, тыгак Галактикын рӱдыжӧ мемнан деч 30000 сото идалыклан тораште улеш, шӱдыр пыл пурак лоҥгаште шылын.

Тыге шонат, Кайыккомбо каштан эн мотор ужашыже Пикшызыште верланен, тыште ятыр шӱдыр шар, тыгак шем-пич да волгыдо тӱтыра уло. Мутлан, Лагунан тӱтыраже (M8), Омега (M17; моло лӱм-влак — Йӱксӧ, Таган), Кумытан (M20; вес лӱмжӧ — Кумужашан), шала чумыргышо шӱдыр-влак M18, M21, M23, M25 да NGC 6603, шар семын чумыргышо шӱдыр-влак M22, M28, M54, M55, M69, M70, M75. Пикшызыште эше икмыняр волгыдо шӱдыр уло, нунын кокла гыч иктыже (Пикшызе А*), тиде — мемнан Галактикын рӱдышто пеш кугу шем рожлан шотлалтеш[1].

Шӱдыръешын йӱдвел-эрвел ужашыштыже, Кайыккомбо корно кашта деч тораште огыл, мемнан деч 1,7 миллион сото идалык тораште, 6822-шо №-ан 1884 ийыште Э. Барнардын мумо, сындыме (неправильная) карлик галактикыже верланен. 2002 ийыште OGLE-TR-56 шӱдыр йыр пӧрдшӧ планетым мумо.

Кече деке эн лишне Пикшызе шӱдыр Росс 154 улеш, тудо мемнан деч 9,69 сото идалык тораште улеш.

2011 ийлан Пикшызе шӱдыръеш тӱшкаште шке сын-куатшым вашталтылше (переменный) шӱдыр чот улмо шотышто икымше верым налын шога — тушто нуно 5559 шотлалтыт, тидыже кокымшо верым айлыше Орион дене таҥастарымаште кок пачаш шукырак.

Пикшызе шӱдыръешыште Чайате астеризм

Астероизм-влак

Чайате астеризмыш шӱдыръешын тыгай шӱдыржӧ-влак пурат: ζ (Аскелла), φ, δ (Каус Меридионалис) да ε (Каус Аустралис) — чайате, λ (Каус Бореалис) — леведыш, τ да σ (Нунки) — кидкучыш да γ² (Альназл) — нерже. Нине шӱдыр-влакак ондак йоҥежым да пикшым ыштеныт[2]. Кайыккомбо каштан Альназл шӱдыр турасе шӱдыр радам шолшо вӱдын тамгажлан шотлалтеш[3]. Вес лӱмжӧ — Шӧрызӧ (Молочник).

Теребеллум — латин ырес семын верланыше ныл шӱдыран изи астеризм.

Пикшызын ω, 59, 62 и 60 шӱдыр-влакшым иктеш куча. Оҥай, Пикшызын Альфаже (Рукбат, «пикшызын пулвуйжо» манмым ончыкта[4]) шӱдыръешыште эн волгыдылан ок шотлалт, тудын шинчалан койшо кугытшо улыжат 3,96m улеш.

Пикшызын Сигмаже (σ Sgr) (Нунки) чолгыжмо шотышто шӱдыръешыште кокымшо, 2,08m магнитудын улеш. Нунки — тиде B2V шӱдыр, 260 сото идалык тораште улеш[4]. Нунки — тиде лӱмын кузе лиймыжым палыдыме вавилон лӱм, но тыге шонат, тудо вавилонысо шнуй олам Эрида ден Евратым ончыкта, тидыже, Нунким кызытсе жапыште кучылталтше, ик эн тошто шӱдыр-влак улмыштым ончыкта[5].

Пикшызын Дзетаже (ζ Sgr) (Аскелла) А2 спектран 2,61 шӱдыр кугытан, чынже денак кок шӱдыран улеш, нунын кугытышт 3,3 ден 3,5m[6].

Пикшызын Дельтаже (δ Sgr) (Каус Меридионалис) — тиде К2 спектран 2,71m магнитудан, Мланде деч 350 сото идалык тораште улшо шӱдыр[6].

Пикшызын Этаже (η Sgr) тыгак кок шӱдыран улеш 3,18 ден 10 шӱдыр кугытан, тунама Пикшызын Пи (π Sgr) (Альбальдах)[7] чынжым гын, кумыте кышкаран улеш, тудын ужашыже-влак 3,7, 3,8 да 6,0 кугытан улыт[6].

Пикшызын Бетаже (β Sgr) Байерын палемдымыж почеш, кок шӱдыр кышкарлан пайлалтше: β¹ Пикшызе 3,96m шӱдыр кугытан, β² Пикшызе 7,4m кугытан. Кок шӱдыр 0,36° градус коклаште верланеныт да Мланде деч 378 сото идалык тораште улыт. Кентаврын ончыл йолжо воктен верланыше Бета Пикшызын йӱлаш пурышо лӱмжӧ Аркаб, тиде ахилын шӧнжӧ манмым ончыкта.

Нова Пикшызым 2015 ий 15 мартыште австралий еҥ Джон Сич почын[8]. Тудо шӱдыръешын рӱдӧ верже деч тораште огыл улеш, чолгыжмыж дене 4,3 шӱдыр кугытым поген шуктен.

Пикшызе шӱдыръешын фотожо, кадр жапым кужемден войзымо

Эскерымаш

Правил семын Кече Пикшызыште 18 декабрь гыч 18 январь марте верлана[9]. Шӱдыръеш февраль гыч ноябрь марте коеш. Эскерашлан утларак сай пагыт июнь—июльышто, Российын кечывалвел районлаштыже да икмыняр рӱдӧ кундемлаште раш коеш. Пикшызын σ шӱдыржӧ (чолгалыкше дене шӱдыръешыште кокымшо) изин гына 63°42' лопкытышто палдырнаш тӧча, но эсогыл Санкт-Петербург лопкытыштат, йӱдвел лопкыт нерген ойлыманат огыл, каватӱр деч ӱлно улмыжлан кӧра, тудым ужын шукташ пешак неле, адакшым тудым ужаш лийме эн сай жапшат тушто ош йӱд пагытлан толеш. Но тиде шӱдыр рӱдӧ Российын кечывалвелныже да Кечывалвел Уралыште сайын палдырна. ε Пикшызын эн волгыдо шӱдыржӧ 55°37' лопкытышто сайын коеш (Российыште ты шӱдырым кечывалвелне гына сайын ужаш лиеш).

1977 ий 15 августышто доктор Джерри Эйман Пикшызе шӱдыръеш деч кумдан палыме Wow! лӱман сигналым налын.

Историй

Акрет шӱдыръеш. Вавилон-влак Пикшызым, умылаш лийдыме, кентавр семын койшо, пикш дене лӱйкалыше, Нергал юмо шотеш ужыныт[10]. «Пикшызе» лӱмым Клеострат темлен маныт. Клавдий Птоломейын «Алмагест» шӱдыр каван каталогышкыжо пурталтын.

Акрет грек-влак шӱдыръешым кентавр, имне ӱмбалне шинчыше айдеме сынан, миксаморф чонан семын ужыныт. Шӱдыръеш кавасе чыла атласыштат тыгак ончыкталтын. Грек миф Пикшызе шӱдыръешым Кротос кентавр дене кфылда, тудын нерген кумдан каласкалыше миф уке. Вес миф шӱдыръешым мунло Хирон дене кылда. Тыгай содержаниян компилятив миф уло. Тыге шоненыт: пуйто кавасе глобусым кентавр Хирон шонен луктын, аргонавт-влакын походшылан пуйто лӱмын ямдылен. Хирон Глобусышто шканже зодиак шӱжыръешын Пикшызыжла койшо кумдыкым шканже коден. Но Хиронысм Кротос кентавр ончылтен да тиде кава кумдыкым айлен, тудлан пешыжак чапланыше огыл Центавр шӱдыръеш дене келанаш гына кодын.

Руш йылмыште шӱдыръеш «Стрѣльць» мут дене 1073 ийысе «Изборнике Святослава» савыктыште палемдалтын[11].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ ESO — eso0846 — Unprecedented 16-Year Long Study Tracks Stars Orbiting Milky Way Black Hole. Тергыме кече: 3 шыжа 2009. Архивировано из оригинала 5 сӱрем 2009 ий.
  2. ↑ The bow and arrow of Sagittarius. www.ianridpath.com. Тергыме кече: 16 теле 2019. Архивлыме 19 пеледыш 2017 ий.
  3. ↑ P.K. Chen (Sky Publishing 2007) A Constellation Album: Stars and Mythology of the Night Sky (ISBN 978-1931559386).
  4. ↑ 1 2 Chartrand III, Mark R. Skyguide: A Field Guide for Amateur Astronomers. — New York, NY: Golden Press, 1983. — С. 184. — ISBN 0-307-13667-1.
  5. ↑ Ridpath, Ian. Star Tales. — Lutterworth Press, 2018. — С. 154—156. — ISBN 978-0718894788.
  6. ↑ 1 2 3 Baker, David. The Henry Holt Guide to Astronomy. — New York, NY: The Hamlyn Publishing Group, Ltd., 1978. — С. 132. — ISBN 0805011978.
  7. ↑ Naming Stars. IAU.org. Тергыме кече: 8 сорла 2018. Архивлыме 11 вӱдшор 2020 ий.
  8. ↑ Transient Object Followup Reports. cbat.eps.harvard.edu. Тергыме кече: 24 ӱярня 2015. Архивлыме 19 ӱярня 2015 ий.
  9. ↑ Constellations of the zodiac. Тергыме кече: 26 шорыкйол 2011. Архивлыме 1 сӱрем 2012 ий.
  10. ↑ Page 15 Архивысе копий 14 пеледыш 2020 гыч of Origins of the ancient constellations: I. The Mesopotamian traditions Архивысе копий 9 сорла 2017 гыч, by J. H. Rogers
  11. ↑ Словарь русского языка XI—XVII вв. Выпуск 28 / Гл. ред. В. Б. Крысько. — М.: Наука, 2008. — С. 154—155. Архивысе копий 30 шыжа 2013 гыч

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Пикшызе_(шӱдыръеш)&oldid=1159564" гыч налме