Российысе ядер ситарымаш шотышто специалистын кечыже
| Российысе ядер ситарымаш шотышто специалист | |
|---|---|
 Ядер-технике ситарымаш войскан символикыже | |
| Вес семын | Ядер-технике ситарымаш войскан кечыже; РФ Сарзе Вийын ядер-технике ситарымаш специалистын кечыже |
| Тыгак | Российысе Обороно министерствын 12-шо Тӱҥ управлений специалист-влакын профессионал пайремышт |
| Ыҥ | Ядер лӱдыкшыдымылыкым, аралымашым, эксплуатацийым обеспечиватлыше да РФ Сарзе Вийын специальный боеприпасшым технике могырым сопровождатлыше сарзыеҥ ден граждан персонал-влакын надырыштым аклымаш |
| Ышталтын | РФ Президентын 2006 ий 31 майыште лекше 549-ше №-ан «Россий Федераций Сарзе Вийыште профессионал пайрем ден шарныктыш кечым ыштыме нерген» кӱштыкшӧ дене |
| Ыштыше | Россий Федерацийын Президентше (РФ Обороно министерствын представленийже дене) |
| Палемдат | РФ ОМ-н 12-шо Тӱҥ управленийжын да подчинённый часть-влакын сарзыеҥ ден пашаеҥышт, ядер-технике ситарымаш шотышто войскан ветеранышт да пофиль ведомстве-влак |
| Кече | 4 сентябрь |
| Пайремлымаш | Сарзе частьлаште пайремле построений ден собраний-влак; кумылаҥдыме нерген приказым увертарымаш; ведомстве да кугыжаныш суаптар-влакым кучыктымаш; мемориал воктеке пеледышым пыштымаш; ветеран-влак дене вашлиймаш; тематике ончер-влак |
| Йӱла | РФ Обороно министерстве вуйлатыше-влакын саламлымашышт; личный составым кумылаҥдыме нерген приказ; ведомстве суаптарым кучыктымаш |
| Кылдалтын | Ядер-технике ситарымаш системылан тӱҥалтышым ыштыше Тӱҥ штабын специальный пӧлкажым ыштыме кече дене |
Росси́йысе я́дер ситарыма́ш шо́тышто специали́стын ке́чыже (руш. День специалиста по ядерному обеспечению России)— Россий Федераций Сарзе Вийысе сарзыеҥ-влакын официал профессионал пайремышт, нунын пашашт ядер саргурал кышкарым кучымо да вияҥдыме дене кылдалтын. РФ Президентын 2006 ий 31 майысе 549 №-ан «РФ Сарзе Вийыште профессионал пайрем ден шарныктыш кече-влакым палемдыме нерген» кӱштык негызеш ий еда 4 сентябрьыште палемдалтеш[1]. Ты кечым тыглай ойырымо огыл: 1947 ий лач 4 сентябрьыште СССР-ыште Тӱҥ штаб пелен посна пӧлка почылтын, тудо сарзе ядер-техникым ситарыше кышкарлан тӱҥалтышым пыштен[2]. Тудо жап гыч тиде кече ий еда эн кӱкшӧ муткучышан сарзе пашаеҥ-влакым — элым ядер лӱдыкшӧ деч аралыше, шке илышыштым пӧлеклыше еҥ-шамычым — чапландараш пӧлеклалтеш[3]. Пайрем але самырык, тудым 2006 ийыште увертарыме, но тудо совет атом проектын шочмо жапышкыже пӧртылтышӧ историйжын ик курым ончычсо историян.
Историй ден кӱлешлыкше
4 сентябрьым ойырымаш совет ядер щитым ыштыме пашан тӱҥалтышыж дене чак кылдалтын. 1947 ийын, сар деч варасе жапыште, СССР ончылно стратегий задаче шоген — США-н атом саргурал шотышто монополийжым пытараш. Тиде пашам вӱден шогаш 1947 ий 4 сентябрьыште СССР СВ Тӱҥ штабын лӱмын ыштыме пӧлкаже чоҥалтын, тудо атом саргурал йодыш дене сарзе ведомствын икымше лӱмын почмо пӧлкаже лийын[3]. Тиде йышт ыштыме пӧлкалан совет атом проектым илышыш шыҥдараш кӱштымӧ: саргуралым тергашлан полигоным чоҥаш, ядер тергымашым эртараш да у саргуралын пытарен кертме куатшым шымлаш[3]. Пашашке сарзе пашаеҥ-влак, тыгак вӱдышӧ шымлызе-ядерщик-влак ушненыт — нунын коклаште академик Игорь Васильевич Курчатов да КБ-11-ын тӱҥ конструкторжо Юлий Борисович Харитон лийыныт, нунын тыршымышт дене СССР кӱчык жапыште шке атом бомбым ыштен[3]. 1949 ий 29 августышто Семипалатинск полигонышто РДС-1 совет атом бомбым икымше гана тергыме, тудо США-н ядер монополийжылан мучашым пыштен[3]. Тиде сеҥымаш СССР-ын кокымшо ядер державе семын шочмыжым палемден да элым кугу (глобал) сарзе виян эл семын ончыктен.
Лу дене ий жапыште ядер ситарымаш шотышто специалист-влак кугыжанышын лӱдыкшыдымылыкшылан пеҥгыде негызым пыштеныт. Ядер саргурал дене аралалташ эре ямде улмышт деч посна нунын ӱмбак эше поснак кӱлешан чрезвычайный задаче-влакат возыныт. Тыге, сарзе ядерщик-влак 1962 ийысе Кариб кризисым тӧрлымаште кугу рольым модыныт, тунам тӱня ядер сар лондемыште шоген[3]. Лу ийла дене эртымеке, 1986 ийыште, нуно Чернобыль АЭС-ыште аварий деч варасе азапым чолган тӧрленыт, еҥ-влакым радиаций лӱдыкшӧ деч утарышыла, шке илышыштымат чаманен огытыл[3]. СССР шаланыме деч вара 12-шо ГУМО-н специалистше-влак нигунам лийдыме пашам шуктеныт: ончычсо ушемысе республикла гыч да Варшавысе договор почеш эл-влак кумдыкышто улшо чыла ядер арсеналым Российыш уэш лукмо да вераҥдыме[2]. Тиде неле сомыл 1990-ше ийла тӱҥалтыште кӱчык жапыште, уто-ситыш деч посна ышталтын, ядер лӱдыкшыдымылык шотышто чыла йодмашым раш да пеҥгыдын эскерен шуктымо[2]. Нунын тыршымашыштлан кӧра, Белоруссийыште, Украиныште, Казахстаныште да эрвел блокын моло кугыжанышыштыже улшо ядер саргурал 1996 ийлан российысе базылашке кусаралтын, тиде ядер шапаш-влакым кӱлеш деч посна эскерыде шалатыл пытарыме деч утарыме.
Россий Федераций Обороно министерствын 12-шо Тӱҥ управленийже тачат кугыжанышын сарзе ядер-технике политикым илышыш пуртышо да РФ-н Сарзе Вийжым ядер ситарымаш шотышто муткучышо рӱдӧ органже семын кодеш[3]. Тиде кышкарыште шуктышаш пашан тӱҥ ужашыже — лӱмын ыштыме саргурал шапаш лӱдыкшым кораҥдымаш да аралымаш, кӱлеш деч посна нунын деке логалме йӧным пуаш огыл, ядер терроризм ваштареш кучедалмаш, тыгак ядер саргурал дене лийын кертше туткарым кораҥдаш ямде лиймаш[3]. 12-шо ГУМО-н чыла ужашыж ден тӱшкаже-влак кӱкшӧ квалификациян кадрым йодшо кызытсе кӱкшӧ сайлыкан техник дене шыҥдаралтыныт; 2020 ий декабрь гыч виктемын тӱҥ кышкарже пӱтынек контракт негызеш пашам ышта[3].
Пайрем кечым официальнын увертарымаш
Ядер-техникым ситарымаш шшотышто сарзыеҥ-влакын профессионал пайремыштын официал лӱмжӧ 2006 ийыште пеҥгыдемдалтын. 2006 ий 31 майыште РФ Президент 549 №-ан «РФ Сарзе Вийыште профессионал пайрем ден шарныктыш кече-влакым ыштыме нерген» кӱштыкым пеҥгыдемден, тудо 4 сентябрьым Ядер ситарымаш шотышто специалистын кечыже семын шарныктыш кече-влак спискыш пурен[1][4][5]. Кеч ветеран-«ядерщик-влак» шкешт 4 сентябрьым 12-шо ГУМО-н чоҥалтме историй дене кылдалтше кечыштлан шотленыт, но тиде жап марте пайрем официал кӱкшытыштӧ палемдалтын огыл. 2006 ийыште кӱштыкым пеҥгыдемдыме дене кугыжанышат тиде кечым кӱлешанлан шотлен, да ий еда тудо ты аланысе чыла сарзе тӱшкаште палемдалташ тӱҥалын.
Палемдыман, 4 сентябрьым пайрем кечылан ойырымаш историй дене кылдалтын. Тыге, у профессионал кечым увертарымаш совет атом проектын ветеранже ден икымше пашаеҥыштлан, элын ядер лӱдыкшыдымылыкшылан негызым пыштыше-шамычлан, пагалымашым ончыктен. 2006 ий гыч Ядер ситарымаш шотышто специалистын кечыже моло сарзе паша пайрем семынак Российын сарзе шарныктыш кечышот радамыш пурен (РВСН кече, Сарзе-теҥыз флот кече, Кыл войска-влакын кечышт да молат), тидыже Сарзе Вий кышкарыште да кугыжаныш аралтышым чоҥымаште ядер йӧным вораҥдарыше войска-влакын посна кӱлешлыкыштым палемда.
Йӱла да мероприятий-влак
Ядер ситарымаш шотышто специалистын кечыже тӱҥ шотышто Сарзе Вий да 12-шо Тӱҥ управлений дене кылдалтше ветеран-влакын кышкарыштышт палемдалтеш. Йӱла почеш, 4 сентябрьыште ядер-технике ситарымаш шотышто сарзе частьлаште пайремле погынымаш эрта, тушто командований деч саламлымаш да суапландарыме нерген официал кӱштык-влак йоҥгат. Эн сай офицер ден пашаеҥ-влаклан кугыжаныш да ведомстве суаптар, шарныктыш пӧлекым кучыктат, черетан сарзе чаплӱмым пуат. Обороно министерствын данныйже почеш, тиде кечын ядер ситарыме дене эн ойыртемалтше пашаеҥ-влакым суапландарат, ядер подразделений-влакын ветераныштлан тауштымаш-влак йоҥгат, тыгак Шочмо Элын ядер лӱдыкшыдымылыкшӧ верч лӱдыкшӧ службым шуктымо годым шке илышыштым пуышо-влакым шарнат[5]. Тыге, 2007 ийыште посна ведомстве суаптарым — «За заслуги в ядерном обеспечении» медальым — пеҥгыдемдыме, тудым Обороно министр шкежак 12-шо ГУМО-н да родо структур-влакын сулло представительыштлан кучыкта[6][4]. Тиде медаль дене пашам ыштыше офицер ден прапорщик-влак, тыгак граждан пашаеҥ, элын ядер арсеналжым вияҥдымашке кугу надырым пыштыше ядер ситарымаш шотышто войска-влакын ветеранышт суапландаралтыт[4]. Шуко гарнизонышто шарныктыш мемориал ден обелиск воктеке, лӱдыкшым ончыде, шке пашам шуктышо сарзыеҥ-влакым, ядер тергымашым да катар (катастрофо) азапым кораҥдымаште тыршыше-шамычым шарнен, лӱмешышт пеледышым да венокым пыштат. Тыге, ты кече пайремле веле огыл, шарнымаш сыным налеш, совет да российысе икмыняр тукым ядерщикын сеҥымашыжым шарнен илаш туныкта.
Петырныше сарзе частьлаште эртыше официал мероприятийла деч посна ты кечым Ядер ситарымаш шотышто специалистын кечыжым кылдалтше тыглай сарзе войскалаштат палемдат. Ий еда Обороно министерстве, виктерын пресс-службыжо да кугу СМИ-влак мер калыклан тиде кечын кӱлешлыкше нерген ушештарат. Федерал газет ден интернет-савыктышлаште совет атом проектын шочмыж нерген историйым шарныктыше статья-влак савыкталтыт, ядер щитым ыштымашке надырым пыштыше ойыртемалтше шымлыше ден сарзе-влакын пӱрымашышт нерген каласкалат. Увер агентстве-влак йӱла почеш 4 сентябрьлан 12-шо ГУМО-н историйже да ядер вий-влакын кызытсе пашашт нерген каласкалыше посна шымлымаш-влакым ямдылат[5].
Посна тӱткышым лӱмгече-влаклан ойырат. Ядер ситарымаш шотышто войскам ыштыме кече лӱмгече идалыкыште поснак кумдан палемдалтеш. Тыге, 2017 ийыште ядер-технике ситарымаш шотышто войскан 70-ияш лӱмгечыжым пайремленыт — тиде кече дене 12-шо ГУМО-н сарзыеҥже-влакым обороно министр Сергей Шойгу пайремлын саламлен, сарзее атом проектын ветеранже-влакын аклаш лийдыме надырыштым палемден. Эше кумданрак мероприятий-влак 75 ияш лӱмгече годым эртеныт: 2022 ий 4 сентябрьыште лӱмын ыштыме пӧлкам (да 12-шо ГУМО-м) ыштымылан 75 ий темын. Тиде кечылан икмыняр событий пӧлеклалтын. Моско воктенысе «Патриот» паркыште 12-шо ГУМО-н 75 ияш лӱмгечыжлан пӧлеклалтше посна ончер почылтын, тушто совет ядер проектын историйже нерген почмо йышт аралыме гыч лукмо (рассекретитлыме) материал-влак, ядер ситарымаш часть-влакын образецышт да нунын пашашт нерген фотодокумент-влак ончыкталтыныт[7]. Войскалаште ветеран-влак дене пырля тӱшка погынымаш-влак эртеныт — нунын кокла гыч шукыштым лӱмгече медаль да шарныктыш пале дене суапландареныт. Прессын увертарымыж почеш, 12-шо Тӱҥ управленийын личный составышт да РФ ОМ-ын ик эн петырналтше кышкарын пашаеҥышт, элым аралымаште шке кӱлешлыкыштым раш умылен, лӱмгечым поснак куатлын палемденыт[8].
Иктешлен каласаш гын, Российысе ядер ситарымаш шотышто специалистын кечыже нейтрал-увер ден патриот сынан улеш. Пайрем кышкарыште тӱшка мер калык вашлиймаш огеш лий, каныш кечылан огеш шотлалт — тудо сарзыеҥ-влакын коклаште палемдалтеш. Туге гынат, тиде кечын кӱлешлыкше нерген умылымаш аҥысыр сарзе тӱшка гыч пеш тораш шарлен. Тудо мер калык тӱткышым ядер лӱдыкшыдымылык деке савыра, шке пашаштым уто шинча-пылыш деч арален ашныше тале сарзыеҥ-влаклан поро пагалымашым ончыкташ йӧным ышта.
Палемдымаш
- ↑ 1 2 Указ Президента Российской Федерации от 31.05.2006 г. № 549, <http://www.kremlin.ru/acts/bank/23860>. Тергыме: 9 шыжа 2025.
- ↑ 1 2 3 4 сентября в России отмечается День специалиста по ядерному обеспечению, <https://www.atomic-energy.ru/news/2015/09/04/59545>. Тергыме: 9 шыжа 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 День специалиста по ядерному обеспечению в России, 2022-09-04, <https://ria.ru/20220904/prazdnik-1813739882.html>. Тергыме: 9 шыжа 2025.
- ↑ 1 2 3 ChelZnak. День специалиста по ядерному обеспечению России - 4 сентября (руш.). chelznak.ru. Тергыме кече: 9 шыжа 2025.
- ↑ 1 2 3 День специалиста по ядерному обеспечению. Досье - ТАСС, <https://tass.ru/info/2231941>. Тергыме: 9 шыжа 2025.
- ↑ Медаль «За заслуги в ядерном обеспечении» | Портал о наградах (неопр.). onagradah.ru. Тергыме кече: 9 шыжа 2025.
- ↑ Новости КВЦ «Патриот». Выставка, посвящённая 75-летию 12 ГУМО открыта для посетителей в КВЦ «Патриот». patriot-expo.ru. Тергыме кече: 9 шыжа 2025.
- ↑ День специалиста по ядерному обеспечению России (руш.). topwar.ru. Тергыме кече: 9 шыжа 2025.
