Москосо метрополитенын кечыже

Москосо метрополитенын кечыже
Москосо метрополитенын кечыже
	; Каширская станцийыште москосо метролан 90 ий вашеш тематике поезд
Тӱрлылык	Профессионал пайрем
Ышталтын	1986
Ыштыше	Москосо виктер
Палемдат	кажне ийын
Кече	15 май

Москосо метрополитенын кечыже (руш. День Московского метрополитена) — Моско метрополитен пашаеҥ-влаклан пӧлеклалтше паша пайрем. Кажне ийын 15 майыште палемдалтеш — 1935 ийыште икымше метро корным почмо кечын^[1]^[2].

Пайрем лӱмеш рӱдолаште метрополитенын пашаеҥже-влакым суапландарыме пайрем-влак, пашалан суаптарым кучыктымаш, тыгак моско метрон эртымгорныжлан да вияҥмыжлан пӧлеклалтше ончер да тӱвыра вашлиймаш-влак эртат^[3]^[4].

Пайрем нерген

Пайрем 1935 ий 15 майыште — Москосо метрополитенын икымше линийжым почмо кечылан келыштаралтын. Тиде кечын Совет Ушемын икымше мландыйымалсе транспорт кышкарыштыже корныеҥ-влакым чарныде коштыкташ тӱҥалме.

Москосо метрополитенысе «Северное» электродепон пырдыжыштыже икымше поезд нерген шарныктыш оҥа

Москосо метрополитеным чоҥаш тӱҥалме нерген пунчалым 1931 ий 15 июньышто, Моско партий ола комитетын икымше секретарьже Лазарь Кагановичын ВКП(б) ЦК-н пленумыштыжо ойлымыж деч вара, лукмо^[1]. Тудо ийынак, ноябрьыште, Русаков уремыште икымше корным тергымыла чоҥаш тӱҥалыныт, тыгак «Сокольник» ден «Красносельская» станций-влак коклаште мландыгорным (тоннельым) ыштыме пашам тарватеныт^[5]. 1933 ийыште метрополитенын икымше черетшын технике проектшым пеҥгыдемдыме, тунамак Метрострой (руш.) (мар. тӱҥ чоҥымо пашам тӱҥалын^[6]. 1935 ий январьыште Театр проезд йымалне икымше метро корнын пытартыш метр рельсшым пыштыме. 1935 ий 4 февральыште икымше тергыме поезд эртен^[7], а тудо ийынак 6 февральыште Москосо метрополитеным пашаш колтымо.

Моско метрополитенын икымше картше

Моско метрон икымше корныжым чоҥымаш

Москосо метрополитенын официал почмашыже 1935 ий 15 майыште 7 шагат эрдене лийын. Поезд-влакын коштмышт тӱҥ корнылаште планлыме почеш 5 минут гоч, а корнывож деч ӧрдыжыштӧ 10 минут гоч лийын. Пашаш колтымо кышкар 11,6 уштышан линийым, 13 станцийым да 14 поездым авалтен^[8]^[2]^[9].

Метрон икымше корныжо «Сокольник» станций гыч «Тӱвыра парк» станций марте Киров-Фрунзе диаметр дене шуйнен (кызыт — Сокольник линийын рӱдӧ ужашыже). «Охотный Ряд» станций гыч «Смоленск» станций велыш Арбат радиус ойыртемалтын. Арбат да Фрунзе радиусын тӱҥалтыш станцийышт — «Коминтерн урем» (1990 ий гыч — «Александров сад») да «Ленин лӱмеш книгагудо» — мландыӱмбалсе икгай вестибюлян лийыныт да 1937 ийыште мландыйымалсе куснымо корно (переход) дене ушненыт.

Москосо метрополитенын икымше корныеҥже руш-япон сарын ветеранже, 75 ияш пенсионер Ю. Х. Забровский лийын. Но ту жапысе кинохроникыште да савыктышлаште тудым йоҥылыш П. Н. Латышев^[10] лӱм дене палемденыт — «Красный пролетарий» завод гыч тале пашазе, тудымак «Сокольники» станцийыште икымше билетым налшылан шотленыт. Моско метрополитенын кечыжым икымше гана 1986 ий 15 майыште палемденыт^[11]^[12]^[13].

Тиде пайрем кече Моско метрополитенын икымше корныжым почмылан 51 ий теммылан пӧлеклалтын.

Метросо вашлиймаш-влак

Метрошто книга-влак

2018 ий июльышто Москосо метрошто «Метрошто книга-влак» лӱман проектым илышыш шыҥдараш тӱҥалме. Икымше гана виртуал книга шӧрлык-влакым «Рассказовка» станцийыште почмо, тудо электрон книгагудо семын сӧрастаралтын, тушко руш да тӱнямбал сылнымут классик-влакын 100 утла произведенийыштым пуртымо^[14].

2019 ий шошым онлайн-книгагудо 600 утла у произведений дене пойдаралтын^[15].

Метрошто экскурсий-влак

«Метротур» — Оласе экскурсий бюрон да Моско метрополитенын проектше. Гид-влак кум кече тунемыт, метрон эртымгорныжым, лӱдыкшыдымылык техникым да коштмо шот-радамым шымлат^[3]. Программе 15 тӱрлӧ экскурсий наре темла, нуно калыклан почмо станций-влакым да петырыме электродепо-влакым авалтат^[16].

2016 ий майыште «Тоштерыште йӱд» акций кышкарыште Сокольники корно дене 1935 ийысе А типан «Сокольники» ретро-поездыште икымше йӱд экскурсий эртен. Экскурсийын корныжо «Сокольники» станций гыч «Тӱвыра парк» станций марте чыла чарналтыш дене эртен^[16]^[17].

Метролан 90 ий вашеш

Метролан 90 ий вашеш поезд

2025 ий майыште Москваште Моско метрополитенын лӱмгечыжлан пӧлеклалтше пайрем вашлиймаш-влак эртеныт. Метрон инфраструктурыжо сӧрастаралтын, а ола мучко теме почеш келыштарыме поезд^[18], трамвай да автобус-влак^[19]^[20] кудалыштыныт.

Пайремым эртарыме тӱҥ кумдык «Сокольники» станций лийын, 2025 ий 15 майыште тушто 1935 ийыште метрополитеным колтымо историйым модын ончыктымо^[4]. Оҥго (Кольцевой) корнышто поезд-влакын парадышт эртен^[21]. «Полежаев» станцийыште икымше гана лӱмын чоҥымо техникын ончерже эртен, тыште «Синергия-2» диагностике поездат лийын.

«Синергия-2» диагностике поезд

Палемдымаш

↑ ¹ ² Основные решения и история проектирования Московского метрополитена. 2. Июньский (1931 г.) пленум ЦК ВКП(б) (неопр.). Сайт «Московское метро». Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ ¹ ² Московский метрополитен. История (неопр.). Официальный сайт Московского метрополитена. Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ ¹ ² «Экскурсии в метро»: в столице начали обучать гидов по подземке (неопр.). Официальный сайт мэра Москвы. Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ ¹ ² Собянин: в апреле и мае в Москве пройдут мероприятия в честь 90-летия метро (неопр.). Москва24 (2 вӱдшор 2025). Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ 3. Проектирование и первые очереди строительства (неопр.). Сайт «Московское метро». Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ Метро моё московское (неопр.). Наука и жизнь. Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ Первый испытательный поезд Московского метрополитена. Справка (неопр.). РИА Новости. Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ Арбатско-Покровская линия (неопр.). Сайт Андрея Сурикова «Метрострой». Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ Игорь Лисов. Проектирование и первые очереди строительства (неопр.). Сайт Владимира Свириденкова «Московское метро». Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ Я был первым пассажиром (неопр.). Проект Артемия Лебедева. Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ Газета Известия N114 от 16 мая 1935 (неопр.). Известия. Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ Вечерняя Москва N58 от 13 марта 1938 (неопр.). Электронекрасовка. Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ Вечерняя Москва N209 от 11 сентября 1938 (неопр.). Электронекрасовка. Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ Мы перезапустили проект «Книги в метро» (неопр.) (28 ага 2023). Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ Онлайн-библиотека столичного метро пополнится 600 новыми произведениями (неопр.). Известия (29 шорыкйол 2019). Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ ¹ ² Экскурсии — Метротур (неопр.). Музей Москвы. Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ В метро впервые прошла ночная экскурсия (руш.). Официальный сайт города Москвы (22 ага 2016). Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ Два тематических поезда вышли на линии к 90-летию метрополитена (неопр.). Официальный сайт города Москвы (15 вӱдшор 2025). Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ Собянин: В апреле и мае в Москве пройдут мероприятия в честь 90-летия метро (неопр.) (2 вӱдшор 2025). Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ Виктор Ульянов. Век в пути: в апреле и мае в Москве пройдут мероприятия в честь 90-летия метро (неопр.). Ведомости (2 вӱдшор 2025). Тергыме кече: 18 идым 2025.
↑ Парад поездов и ретровагоны: Московский метрополитен подготовил программу к юбилею (неопр.). Официальный сайт города Москвы (13 ага 2025). Тергыме кече: 18 идым 2025.

Литератур

Московский метрополитен: Сборник отчётных документов и материалов о строительстве и пуске первой очереди Московского метрополитена (руш.). — М.: МК, МГК ВКП(б) и Моссовета, 1935. — 84 с.
Нойтатц Д. Московское метро: от первых планов до великой стройки сталинизма (1897–1935) (руш.). — Росспэн, 2013. — 783 с. — ISBN 978-5-8243-1782-4.
ГУП «Московский метрополитен». Комментарии к Правилам технической эксплуатации метрополитенов Российской Федерации (руш.). — ИКЦ «Академкнига», 2002. — 194 с.

Кылвер-влак

Московский метрополитен (неопр.). Официальный сайт Московского метрополитена. Тергыме кече: 18 идым 2025.
Схема метрополитена с отображением подземных выходов и переходов (неопр.). molnike. Тергыме кече: 18 идым 2025.
Московское метро (неопр.). Проект Артемия Лебедева. Тергыме кече: 18 идым 2025.
История Московского метрополитена в схемах (неопр.). metroschemes.narod.ru. Тергыме кече: 18 идым 2025.
Интересные факты о московском метро (неопр.). retromosfoto.ucoz.ru. Тергыме кече: 18 идым 2025.
Новости от работников и пассажиров метро (неопр.). Наш транспорт. Тергыме кече: 18 идым 2025.
Модель Московского метро в 3D (неопр.). varf.ru. Тергыме кече: 18 идым 2025.

[Основные_решения_и_история_проектирования_Московского_метрополитена._2._Июньский_(1931_г.)_пленум_ЦК_ВКП(б)2-1] ¹ ² Основные решения и история проектирования Московского метрополитена. 2. Июньский (1931 г.) пленум ЦК ВКП(б) (неопр.). Сайт «Московское метро». Тергыме кече: 18 идым 2025.

[Хронология-2] ¹ ² Московский метрополитен. История (неопр.). Официальный сайт Московского метрополитена. Тергыме кече: 18 идым 2025.

[metrotur-3] ¹ ² «Экскурсии в метро»: в столице начали обучать гидов по подземке (неопр.). Официальный сайт мэра Москвы. Тергыме кече: 18 идым 2025.

[:0-4] ¹ ² Собянин: в апреле и мае в Москве пройдут мероприятия в честь 90-летия метро (неопр.). Москва24 (2 вӱдшор 2025). Тергыме кече: 18 идым 2025.

[3._Проектирование_и_первые_очереди_строительства-5] 3. Проектирование и первые очереди строительства (неопр.). Сайт «Московское метро». Тергыме кече: 18 идым 2025.

[Метро_моё_московское-6] Метро моё московское (неопр.). Наука и жизнь. Тергыме кече: 18 идым 2025.

[Первый_испытательный_поезд_Московского_метрополитена._Справка-7] Первый испытательный поезд Московского метрополитена. Справка (неопр.). РИА Новости. Тергыме кече: 18 идым 2025.

[ArbaPok-8] Арбатско-Покровская линия (неопр.). Сайт Андрея Сурикова «Метрострой». Тергыме кече: 18 идым 2025.

[9] Игорь Лисов. Проектирование и первые очереди строительства (неопр.). Сайт Владимира Свириденкова «Московское метро». Тергыме кече: 18 идым 2025.

[Я_был_первым_пассажиром-10] Я был первым пассажиром (неопр.). Проект Артемия Лебедева. Тергыме кече: 18 идым 2025.

[Газета_Известия_N114_от_16_мая_1935-11] Газета Известия N114 от 16 мая 1935 (неопр.). Известия. Тергыме кече: 18 идым 2025.

[Вечерняя_Москва_N58_от_13_марта_1938-12] Вечерняя Москва N58 от 13 марта 1938 (неопр.). Электронекрасовка. Тергыме кече: 18 идым 2025.

[Вечерняя_Москва_N209_от_11_сентября_1938-13] Вечерняя Москва N209 от 11 сентября 1938 (неопр.). Электронекрасовка. Тергыме кече: 18 идым 2025.

[14] Мы перезапустили проект «Книги в метро» (неопр.) (28 ага 2023). Тергыме кече: 18 идым 2025.

[15] Онлайн-библиотека столичного метро пополнится 600 новыми произведениями (неопр.). Известия (29 шорыкйол 2019). Тергыме кече: 18 идым 2025.

[Metrotour-16] ¹ ² Экскурсии — Метротур (неопр.). Музей Москвы. Тергыме кече: 18 идым 2025.

[17] В метро впервые прошла ночная экскурсия (руш.). Официальный сайт города Москвы (22 ага 2016). Тергыме кече: 18 идым 2025.

[18] Два тематических поезда вышли на линии к 90-летию метрополитена (неопр.). Официальный сайт города Москвы (15 вӱдшор 2025). Тергыме кече: 18 идым 2025.

[19] Собянин: В апреле и мае в Москве пройдут мероприятия в честь 90-летия метро (неопр.) (2 вӱдшор 2025). Тергыме кече: 18 идым 2025.

[20] Виктор Ульянов. Век в пути: в апреле и мае в Москве пройдут мероприятия в честь 90-летия метро (неопр.). Ведомости (2 вӱдшор 2025). Тергыме кече: 18 идым 2025.

[21] Парад поездов и ретровагоны: Московский метрополитен подготовил программу к юбилею (неопр.). Официальный сайт города Москвы (13 ага 2025). Тергыме кече: 18 идым 2025.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]