Россий империй

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Империй
Россий империй
руш. дореф. Россійская Имперія
Тисте[~ 1][~ 2] Россий империйын кугу гербше
Тисте[~ 1][~ 2] Россий империйын кугу гербше
Девиз: «Съ нами Богъ!»
Гимн:
«Гром победы, раздавайся!»
(1791 ий гыч[3], официалдыме[4])
«Молитва русских»
(1816—1833)
«Боже, Царя храни!»
(1833—1917)
     Российын кумдыкшо 1905—1914 ийлаште     Йомдарыме кумдык     формалле огыл влияний сфере
     Российын кумдыкшо 1905—1914 ийлаште     Йомдарыме кумдык     формалле огыл влияний сфере
← Flag of Russia.svg
Flag of Russia.svg →
22 шыжа (2 кылме) 1721 — 1 (14) идым 1917
Рӱдӧ ола Санкт-Петербург (Петроград):
1721—1728,
1732—1917;
Москва:
1728—1732[5][6]
Йылме Официальный:
руш («чумыр кугыжанышын йылмыже»)[7]
Верысе официал йылме-влак:
поляк (Польшо Кугыжаныш),
швед да финн (Кугу Финляндский княжестве)
Официал йылме руш йылме, поляк йылме, финн йылме да швед йылме
Религий православий
Окса теҥге
Кумдык 21 797 725 км²
(1914 ий)[8]
Калык чот 178 378 800 еҥ
(1914 ий 1 январьлан;
Финляндий дене)[8]
Вуйлатыме формо

кугыжан кучем:

абсолют монархий (1721—1906),
дуалистический монархий
(1906—1917)[9][10]
Династий

Романовмыт, Брауншвейг-Мекленбург-Романовмыт,

Гольштейн-Готторп-Романовмыт
Парламент

кӱшыл палате: Кугыжаныш каҥаш

ӱлыл палате: Кугыжаныш думо
Кугыжаныш чоҥалтме формо унитарный автоном кугыжаныш образований-влак дене
Эн кугу ола-влак: Санкт-Петербург, Москва, Варшава, Рига, Киев (1914 ийлан)
[см. таблицу]
Кугыжаныш вуйлатыше-влак
Russian Imperial Crown.svg
Император да Чумыр Российысе Самодержец/
Императрице да Чумыр Российысе Самодержица
(чылаже 14 еҥ)
 • 1721—1725 Пётр I
 • 1762—1796 Екатерина II
 • 1855—1881 Александр II
 • 1881—1894 Александр III
 • 1894—1917 Николай II
Российысе Виктер вуйлатыше-влак
 • 1810—1812 граф Николай Петрович Румянцев (икымше)
 • 1916—1917 князь Николай Дмитриевич Голицын (пытартыш)
Кугыжаныш каҥашын председательже
 • 1810—1812 граф Николай Петрович Румянцев (икымше)
 • 1917 ий 1 январь — 1 март Иван Григорьевич Щегловитов (пытартыш)
Кугыжаныш думын председательже
 • 1906 ий 27 апрель — 8 июль Сергей Андреевич Муромцев (икымше)
 • 1911—1917 Михаил Владимирович Родзянко (пытартыш)
Историй
 • 22 шыжа (2 кылме) 1721 Пётр I-ын император титулым налмыже
 • 1725—1762[11] Кӱ полат савырголтыш жап
 • 1861—1874 Александр II-ын реформыжо-влак
 • 1881—1892 Александр III-ын контрреформыжо-влак
 • 1914—1918 Икымше тӱнямбал сар
 • 23 пургыж (8 ӱярня) 1917—3 (16) ӱярня 1917 Февраль революций
 • 1 (14) идым 1917 Республик лийме нерген увертарымаш
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Россий империй (руш. дореф. Россійская Имперія; тыгак Всероссийский империй) — 1721 ий гыч Февраль революций да 1917 ий сентябрьыште Жаплан ыштыме правительствын республикым увертарымыж марте улшо Россий кугыжаныш[5].

2020 ий 4 июльышто РФ Конституцийыш (1993 ий 12 декабрьыште лукмыш) 67.1 статья ешаралтын — 2020 ий 14 мартыште РФ Конституцийыш тӧрлатымашым пуртымо нерген РФ закон дене, тушто, СССР-ын тукымлыкшо деч посна, Российын тӱжем ияш историйжым шуйымо нерген ойлалтеш, тыге Россий Федераций Россий империйлан шкенжын историйлык тукымлыкшын ӱшанле улмыжым палемден[12].

XX курым тӱҥалтыште Россий империй кумдыкшо дене тӱняште кокымшо кугыжаныш лийын (Британ империй деч вара). Евразийысе эн кугу кугыжаныш семын тудо Эрвел да Йӱдвел Европышто, Йӱдвел да Кокла Азийыште, тыгак 1867 ий марте Йӱдвел Америкыште верланен.

Империйым 1721 ий 22 октябрьыште (2 ноябрьыште) Йӱдвел сар мучашлалтмеке увертарыме, тунам сенатор-влакын йодмышт почеш Пётр I Пӱтынь Российысе Император да Ачамландын Ачаже титулым налын[13][14].

1721 гыч 1728 ий марте да 1732 гыч 1917 ий марте Россий империйын рӱдолаже Санкт-Петербург (1914—1917 ийлаште — Петроград) лийын, а 1728—1732 ийлаште — Моско[5][6][15][16].

Кугыжаныш вуйлатымаште император шоген, тудо 1905 ий 17 (30) октябрь марте абсолютан кучем дене пайдаланен, но императрице Анна Иоанновнан вуйлаташ тӱҥалме кӱчык жапым шотлыман огыл, тунам Кӱшыл шолып каҥаш член-влакын тудлан престолыш шогалмыж годым тудын кучемжым чот шыгыремдыше кондицийым темленыт.

Россий империйын кугыжаныш стройжо 1905 ийысе революций марте «Православий, Самодержавий, Калыклык» идеологий доктрине негызеш абсолютан монархий лийын, тудлан кӧра дуалистический монархийым ыштыме. 1917 ийысе Февраль революций годым император Николай II престол гыч кораҥын. Тидын деч вара вигак Кугыжаныш думын Жаплан ыштыме комитетшын членже-влак гыч Жаплан ыштыме правительствым чумырымо, тудо 1917 ий 1 (14) сентябрьыште элым республике семын увертарен[17] [кеч тиде йодыш Учредительный погынымашын компетенцийышкыже пурен, тудыжат 1918 ий 5 (18) январьыште Российым республике семын увертарен[18]].

Романовмыт династий Россий империйым 1721 гыч 1762 ий марте вуйлатен. Тудын ача могырым немыч гыч улшо ӱдырамашлык укшыжо (Гольштейн-Готторп-Романовмыт) 1762 ий гыч монархийым сӱмырымӧ марте вуйлатен.

1897 ийыште Россий империйыште (Финляндийым шотыш налын) 128,2 млн еҥ илен[19], тидыже тунам Китай да Британ Индий деч вара тӱняште кумшо показатель лийын (1914 ий тӱҥалтышлан Российын калыкше 178,4 млн еҥыш шуын[8]).

XX курым тӱҥалтыште Российыште йӧнозанлык производствын кушмыжын идалык кокласе писылыкше 10,1 %-ыш шуын, да 1914 ийлан Россий империй йӧнозанлык производствын кугытшо дене тӱняште США, Великобританий, Германий да Франций деч вара 5-ше верым налын. Кӱртньыгорно кужыт дене Россий США деч гына почеш кодын[5].

Эн тӱҥалтышыште элым вуйлатымашке, монарх деч посна, ик шот дене Россий дворянстват ушнен (тыгак онч.: Кугыжаныш савырголтыш саман). XX курым тӱҥалтыште кучем институтлашке руш обществын моло лончо тӱшкаже-влакат логал кертыныт.

Пётр I-ын пашаже

Тӱҥ статья: Пётр I-ын реформыжо
Пётр I — икымше Россий император

Пётр I-ын реформыжо Российыште кугыжаныш да мер илышым чот вашталтен[13]. Тылеч посна, 1700—1721 ийласе Йӱдвел сар деч вара Россий кугыжанышын тӱнямбал верже пеҥгыдемын[20]. Эл кӧргӧ вашталтыш да сарыште сеҥымаш Российым пеш кугу державыш савыраш полшеныт, тудо Европысо политикыште кугу рольым модын[20], да, элын кызытсе у вержым шотыш налын, Сенат ден Синод 1721 ий 22 октябрьыште (2 ноябрьыште), Ништадтысе тыныслыкым увертарыме кечын, кугыжалан Ачамландын Ачаже да Пӱтынь Российысе Император титулым кучыктеныт[21]. Пётр I-ын император титулым налмыж дене Россий кугыжаныш гыч империйыш савырнен да элын историйыштыже империй жап тӱҥалын манын шотлаш лиеш[14][22][23].

Реформо почеш Российыште абсолютан монархий ышталтын, самодержавий илыш-кун Сарзе Регламентыште пеҥгыдемдалтын[Комм 1]. Кугыжаныш вуйлатышын кид йымалныже эсогыл черке лийын (Святейший синодын обер-прокуроржо гоч), ончычсо патриарх шотым синоданыш савырыме. Пётр I Ранг нерген табельым пурта да вотчине ден поместье манмым иктӧрым ышта; боярстве шкевуя улмыжым йӧршеш йомдара да ӱмыр мучкыжо кугыжанышлан служышо дворянствыш савырна. Пётр I Российыште кызытсе флотым чоҥа, армийым Европысо семын вашталтен ышта, тунемме тӧнеж-влакым почеш (Петербургысо шанче академий). Российысе икымше «Ведомости» газет лектеш, гражданский шрифт шыҥдаралтеш. Пётр I шанче, ужалымаш да йӧнозанлык[25], ты шотышто судным ыштыме паша, да Российысе туныктымаш системе вияҥмым кумылаҥден шога: Пётр I-ын вуйлатыме жапыште чумыр калыкын 15 миллион еҥ улмаште кажне луымшо россиянин тунемме шинчымашым налын[26]. Кугыжанышын рӱдолаже 1703 ийыште негызлыме Санкт-Петербург лиеш.

Пётр I-ын вуйлатыме жапыште великоросс, малоросс да белорус-влакын чумыргымо кум ик калык улмо кугыжаныш концепций ышталташ тӱҥалын. Тиде концепций Пётр I-ын паша йолташыже, архиепископ Феофан Прокоповичын пашалаштыже вияҥын.

Пётр I-ын утларак тале паша йолташыже Ф. Лефорт, Б. П. Шереметев, А. Д. Меншиков, Я. Брюс, М. М. Голицын, А. И. Репнин, А. С. Келин лийыныт. Пётрын вуйлатымыж годсо сай лектыш южгунам тошто формым кодымо гоч толын: мутлан, дворянстве ончычсо семынак служышаш улмаш, а йӧнозанлык тӱҥ шотышто крепостной пашалан кӧра ешаралтын. Пётр I-ын йӧнозанлыкысе реформыжо элын йот элла дене ужалымаш-налмаш пашам кугемден, но, вес велым, сатум кондымаш колтымо деч утларак лийын, Российысе ужалымаш-налмаште йот элысе еҥ-влакын рольыштым, поснак Российысе ужалымаш-налмаште англичан-влакын ончылно улмыштым пеҥгыдемден[27].

Историй

Тӱҥ статья: Россий империйын историйже

XVIII курым

Николай IIАлександр IIIАлександр IIНиколай IАлександр IПавел IЕкатерина IIПётр IIIЕлизавета ПетровнаИван VIАнна ИоанновнаПётр IIЕкатерина IПётр I

Россий империй 1721 ий 22 октябрьыште (2 ноябрьыште) Пётр I-ын император титулым налмыжлан кӧра увертаралтын.

Императрице Екатерина I марийжын колымыж деч вара (1725 ий) вуйлатыше лийын, туге гынат власть чынжым гын Кӱшыл шолып каҥашын кидыштыже лийын. Россий Йӱдвел сар да Пётрын неле реформыжо-влак деч вара лушкыдемын[22].

Императрице Анна Иоанновна кӱшыл должностьлашке немыч-влакым шогалтылын. Анна Иоанновнан колымыж деч вара (1740 ий) Б. К. Миних ден А. И. Остерман тудын фаворитшым, изи ийготан Иван VI-ын ончычсо регентше Э. И. Бироным, сӱмырал шуэныт, а у регентлан тудын аважым — Анна Леопольдовнам — шогалтеныт.

Переворот деч вара (1741 ий) изи ийготан император Иван VI-ым да тудын родо-тукымжым петырымашке колтеныт, да властьыш императрице Елизавета Петровна толын. Шуко курымышто икымше гана да политический элитын шонымашыжым ончыде, императрице Российыште казнитлен пуштмым чарымым тӱняште ик эн ончыч пуртен, тудо 20 ий наре ыштен, эн кугу наказаний ӱмыр мучкылык катырге лийын[28][29][30]. Руш армий Шым ияш сарыште (1756—1763 ийла) Пруссий ваштареш сайын кредалын. 1759 ий 12 (23) августышто — руш армийын Кунерсдорфысо кредалмаште сеҥымыже. Шым ияш сар Касвел Европысо эл-влаклан руш армийын кредал кертмыжын кӱкшӧ улмыжым да тунеммыжым ончыкта. Тудын годым Моско университетым почмо (1755 ий), Елизаветан бароккожо стиль дене императорын резиденцийже-влакым (Телымсе полат, Царский Села) тӱзатыме. В. Н. Татищев руш историй дене икымше пеш кугу пашам — «История Российская» манмым возен[31]. Демидовмытын Ӱлыл Тагилысе заводыштышт тӱняште эн кугу домным чоҥымо[31].

Императрице руш тӱвыра пашаеҥ-влаклан полышым пуэден. Экономикыште ончык шӱкалтыш палдырнен (амалкалыше купеч-влакын полшымышт дене), руш-влак киргиз-кайсак степьлашке умбакыже пурен шогеныт.

Пётр III (1761—1762 ийла) Дворянствын эрыкше нерген манифестым луктын, тудын почеш дворянстве кугыжаныш службым наҥгайышаш деч утаралтын, тидын годым тудын привилегийже аралалт кодын, да тыгак эл гыч нимогай чарак деч посна лектын каяш правам налын; дворянствын ик сословный кӱлешан пашажлан чапле тунемме шинчымашым налме кодын. Шолып канцелярийым пытарыме, ужалымаш-налмаш, финанс да йӧнозанлык паша кумылаҥдалтын. Черке мландым секуляризоватлаш тӱҥалме, тошто йӱлам кучышо-влакым поктылмым чарныме. Кугыжан шкенжын йӧратымаш кумылан улмыжлан кӧра Пруссий дене сарым чарнымаш да Российлан Петербургысо йӧршеш пайдале огыл сепаратный тыныслыкым ыштымаш, сеҥен налме да ныл ий Россий империй кӧргыштӧ улшо Эрвел Пруссийым пӧртылтымаш, Шым ияш сарыште Российын чыла сеҥен налмыж деч кораҥмаш Пруссийыште ӧрыктарымаш семын ужыныт, а Россий дворянстве коклаште национальный ужалымаш семын аклалтын, тидыже Пётр III-ым сӱмырал шуымын да варажым тудым пуштмын ик амалже лийын.

Императрице Екатерина II Кугу

Императрице Екатерина II годым Россий Пруссий да Австрий дене пырля Речь Посполитаям кум гана пайлен, тулеч вара Россий империйыш Белоруссий, Литва, Инфлянт, Волынь да Подолий ушалтыныт. Тыгак тудо Шем теҥыз деке лекташ Турций дене сарым сайын вӱден да Крымым ушен (1783 ий). Ингушетийын старейшиныже-влак Ингушетийым Россий кид йымак налме да Российын пыдалмашкыже куснымо нерген ойпидышым ыштеныт (1770 ий)[32]; 1783 ийыште турк да перс-влак дене эреак сарым наҥгаен шогышо, тӱрыснек пытаралтме лӱдыкшыштӧ улшо да изи ужашыжым Осман империйын оккупироватлыме Эрвел Грузий христиан Россий деч аралтышым йодын, Георгиевский трактатеш кидпалым пыштен[33] да шке кумылын Россий империй кӧргыш протекторат права дене пурен, тидыже тудын мландыштыже тыныслыкым ыштен да вараже крепостной правам кораҥдаш полшен; 1801 ийыште Эрвел Грузий Российын губернийже лийын. Тыге руш-турко сар деч вара 1872 ийлан кызытсе Грузийын уло кумдыкшо, тыгак Абхазий Россий кӧргыш пуреныт.

Екатерина II-ын пашаштыже полшышо эн тале йолташыже-влак П. А. Румянцев-Задунайский, Г. А. Потёмкин, А. В. Суворов, А. А. Безбородко, И. И. Бецкой, Е. Р. Дашкова, В. Я. Чичагов, А. Г. Орлов лийыныт. «Грек проект» кышкареш Екатерина II «эрвел йодышым» решатлаш тыршен, тыге тудо Осман империйым Россий да касвел элла коклаште пайлаш тӧчен да шке шотшо дене Византий империйым уэш ыштен, но Великобританий да Францийын торешланымышт дене тӱкнен.

Россий империй США-лан эрык верч сарыштыже полшен. Российын Саргуралан нейтралитет нерген деклараций (Екатерина II-ын да граф А. А. Безбородкон вигак тыршымышт дене ямдалалтын) теҥызысе ужалымаш-налмаште да теҥыз сарым вӱдымаште тӱнямбал правовой нормо системым ышташ пеҥгыде негыз значениян лийын[34]. 1764 ийыште И. И. Бецкойын тӱҥалтышыж дене Благородный ӱдыр-влакын Смольный институтыштым (Российыште ӱдырамаш-влаклан икымше тунемме тӧнеж) да Москошто Воспитательный пӧртым (тулык да ончымо деч посна кодшо икшыве-влаклан) ышталтыныт.

Дворянствылан Пуымо грамот дворянствым службышто шогышаш деч утарен, тыгодым кресаньык-влакым мланде деке пеҥгыдемден кодымо. Пугачёвщине Екатерина II-ын пытартыш эрыкыштым шупшын налме крепостной кресаньык-влакын дворян да казак-влакын тыгай привилегийыштлан вашмут лийын. Екатерина II шкеже «сотемдарыше абсолютизм» шӱлышеш вуйлатен: Эрыкан экономике ушем ышталтеш, у уложений манмым ышташ тӧчат, кугыжаныш шанче да тӱвыра вияҥмым кумылаҥда (Новиковым, Радищевым да мол-влакым поктылмым шотлыде).

1769 ийыште Российыште кагаз окса (ассигнаций) лектеш[35]. Тудым утыждене шуко лукмаш, Екатерина II-ын шалатылме койышыжо[36][37] да тудын лектышдыме финанс-экономике политикыже финанс системым шолдыртымашке конденыт: тудын вуйлаташ тӱҥалме жапыште правительствын чумыр парымже 1 млн теҥге наре лийын гын, кугыжаланымыже мучашлан тудо тунамсе жаплан моткоч кугу суммыш — 205 млн теҥгеш — шуын[38]. Пеҥгыде кугыжаныш финанс системе XIX курым кыдаллан гына ышталт шуын. Екатерина II-ын йот эл-влаклан кӱсынжым да тудлан палемдыме чыла процентым 1891 ийыште гына тӱрыснек пытарыме[39]. Казак атаман-влакым сайлымым кораҥдымаш, шинчаллан кугыжаныш монополийым пуртымо дене казак экономикым луштарымаш, казна да посна еҥ кидысе заводла пелен пеҥгыдемдыме кресаньык-влакын моткоч изи пашадарлан пашам коден каяш лийме права деч посна катырге пашашт, барщиным вияҥдымаш, крепостной кресаньык-влакым ужалкалымаш да эше уэш ужалымаш, чӱчкыдын уло ялла дене, помещик-влакын мом шонен тудым ыштымышт да тидлан нимогай ӱчым шиждымышт, кресаньык-влаклан помещик-влак ӱмбак вуйшиймашым возаш чарыме нерген Екатерина II-ын 1767 ий 22 августысо (2 сентябрьысе) указше — Емельян Пугачёвын вуйлатымыж почеш шуко курымысо эн кугу восстанийыш шуктеныт[40], тудо Россий империйын кугу территорийжым авалтен.

Император Павел I аважын икмыняр у пуртымашыжым кораҥден. Армийыште чоткыдо дисциплиным пуртен, дворян-влакын привилегийыштым иземден, кум кечаш барщине нерген манифестым луктын, престолым почеш кодымо у шот-радамым ыштен, тудыжо ӱдырамаш-влаклан престолыш шинчаш чарен. Павел I-ын сарзе реформыжо-влак, тыгодымак сарзе службын чыла йыжыҥжын регламентацийжат, тыгай лийыныт: у сарзе уставым лукмо, салтак-влакын илышышт верч офицер-влаклан уголовный мут кучымашым пуртымо, армий гыч колтымо салтак-влаклан пенсийым пуаш ыштыме, Европышто икымше гана эн изи чин-влаклан наградылык пале-влакым пуртымо. Павел I Мальта орденын кугу магистрже лиеш, Индийыш походым тарватыме проектым ямдыла. 1801 ий 12 (24) мартыште тудым кугыжан полатысе савырголтыш годым пуштыныт.

XIX курым

Екатерина II-ын уныкаже Александр I кугыжан полатысе савырголтыш дене властьыш толшо пытартыш император лийын.

Александр I-ын вуйлатыме жапыште Негласный комитетын членже-влак граф А. Р. Воронцов ден А. Н. Радищев Россий Конституцийын икымше проектшым (Чылалан Поро кумыл дене пуымо грамотым) ыштеныт, варажым император тудым кораҥден. Пеш кугу сарзе роскотлан кӧра бюджет пеш йорлештын, Россий империйын чыла сословийжыланат, иктымат ойырен кодыде, чыла налогымат — вияш ден важмалдыкымат — чот кӱзыктеныт[41].

Александр I годым кугыжаныш вуйлатымаште реформо эртаралтын (Министерстве-влакым ыштыме нерген манифест, 1802 ий): министерстве-влак — у кугыжаныш орган-влак — ышталтыныт, нуно Российыште посна отрасль-влакым вуйлатыме пашам тӧрленыт. Министерствым вуйлатымаште министр шоген, тудо, вуйлатымаш пашан ончычсо коллегиальный модельже дене таҥастарымаште, шкетын властян лийын да император ончылно шкетын мутым кучен. Министерстве-влакын пашаштым Министр-влак комитет виктарен, тудын погынымаштыже чӱчкыдын император шкежат лийын[42]. 1810 ийыште Кугыжаныш каҥаш — Россий империйын законым каҥашыше эн кӱшыл органже — ышталтын.

Ф. А. Рубо. Бородиносо кредалмаш (панорамын ужашыже)
Руш армий Парижыш пура

Палемдымаш

Тисте нерген умылтарымаш
  1. ↑ «Государь Император, по всеподданейшему докладу Его Императорского Высочества, Главного Начальника флота и Морского ведомства, в 29-й день Апреля 1896 года, Высочайше соизволил на признание во всех случаях бело-сине-красного флага национальным»[1]
  2. ↑ «Вместе с тем Его Императорскому Величеству благоугодно было Высочайше соизволить повелеть сохранить как для внешнего украшения зданий в торжественные дни, так и во всех остальных случаях частного или общественного быта, когда будет дозволен подъём флага над зданием или несение его в процессии, исключительно бело-сине-красный национальный флаг и не допускать подъёма в этих случаях нового флага-символа, содержащего в своём рисунке Императорский штандарт»[2]
Умылтарымаш
  1. ↑ «Его Величество есть самовластный монарх, который никому на свете в своих делах ответу давать не должен»[24].
Важ
  1. ↑ Высочайшее повеление «О признании во всех случаях бело-сине-красного флага национальным» // ПСЗРИ 3, Т. 16 (1896 г.). — Ч. 1. — С. 338. — Узаконение № 12858 от 29 апреля (11 мая) 1896 года
  2. ↑ Циркуляр МВД Российской империи об использовании флага единения царя с народом (сентябрь 1914) // РГИА, ф. 1284, оп. 238, ед. 103, л. 144
  3. ↑ Россия. История. Российская империя
  4. ↑ Впервые исполнен гимн «Гром победы, раздавайся!» Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина. Тергыме кече: 12 кылме 2021. Архивлыме 8 сӱрем 2017 ий.
  5. ↑ 1 2 3 4 РОССИЙСКАЯ ИМПЕРИЯ • Большая российская энциклопедия - электронная версия. old.bigenc.ru. Тергыме кече: 29 теле 2022.
  6. ↑ 1 2 Статья «Санкт-Петербург» Архивысе копий 30 сорла 2021 гыч в Большой российской энциклопедии
  7. ↑ ОСНОВНЫЕ ГОСУДАРСТВЕННЫЕ ЗАКОНЫ 1906 • Большая российская энциклопедия - электронная версия. old.bigenc.ru. Тергыме кече: 20 сорла 2021. Архивлыме 20 сорла 2021 ий.
  8. ↑ 1 2 3 Стат. ежегодник России, 1915, I-й отдел. Территория и население. — С. 1—27, 58, 79—80.
  9. ↑ Юртаева Е. А. Государственный совет в России (1906—1917 гг.). — М.: Эдиториал УРСС, 2001. — С. 8.
  10. ↑ Овсепян Ж. И. Система высших органов государственной власти в России (диалектика конституционно-правовых основ с начала XX по начало XXI в.). — Ростов: Ростовский государственный университет, 2006. — С. 16.
  11. ↑ Согласно периодизации автора термина — В. О. Ключевского
  12. ↑ Конституция Российской Федерации (принята на всенародном голосовании 12 декабря 1993 г.) (с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 г.) (руш.). Гарант. Гарант (справочно-правовая система).
  13. ↑ 1 2 ПЁТР I • Большая российская энциклопедия - электронная версия. old.bigenc.ru. Тергыме кече: 4 шорыкйол 2022. Архивлыме 4 шорыкйол 2022 ий.
  14. ↑ 1 2 Агеева О. Г. Титул «император» и понятие «империя» в России в первой четверти XVIII века // Мир истории: Российский электронный журнал. — 1999. — № 5. Архивлыме 16 ӱярня 2022 ий.
  15. ↑ Миронов Б. Н. Социальная история России периода империи (XVIII — начало ХХ в.): генезис личности, демократической семьи, гражданского общества и правового государства. — СПб.: Дмитрий Буланин, 1999. — С. 428. — ISBN 5-86007-185-8
  16. ↑ Антонов Б. И. 1712 — Новая столица России. — СПб.: Страта, 2020. — С. 54. — ISBN 978-5-907127-86-9
  17. ↑ Постановление Временного правительства о провозглашении России республикой. Тергыме кече: 26 пеледыш 2013. Архивлыме 1 сӱрем 2013 ий.
  18. ↑ Постановление о государственном устройстве России (1918)
  19. ↑ Россия/Дополнение/Население // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  20. ↑ 1 2 Северная война 1700–21 // Румыния — Сен-Жан-де-Люз [Электронный ресурс]. — 2015. — С. 617—620. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 29). — ISBN 978-5-85270-366-8.
  21. ↑ Прошение сенаторов к царю Петру I о принятии им титула «Отца Отечества, императора Всероссийского, Петра Великого». Российский общеобразовательный портал. Исторические документы. Тергыме кече: 9 сӱрем 2018. Архивировано из оригинала 29 сорла 2018 ий.
  22. ↑ 1 2 Некрич, 2007.
  23. ↑ Соловьёв Е. А. Пётр I в отечественной историографии конца XVIII — начала XX веков Архивысе копий 7 сӱрем 2018 гыч Автореферат докторской диссертации. Заключение. — М., 2006.
  24. ↑ Артикул воинский Архивысе копий 15 кылме 2011 гыч, арт. 20, толк.
  25. ↑ Дубаков М. Промышленно-торговая политика Петра I. Автореферат диссертации Архивысе копий 14 вӱдшор 2018 гыч — М., 2004.
  26. ↑ Ярышева С. Становление системы российского образования в годы реформ Петра I. Автореферат диссертации. Заключение Архивысе копий 29 пеледыш 2018 гыч — Пятигорск, 2001.
  27. ↑ Новосёлова Н. Внешняя торговля и финансово-экономическая политика Петра I. Автореферат диссертации Архивысе копий 29 пеледыш 2018 гыч — СПб., 1999.
  28. ↑ 10 фактов о Елизавете I, продолжившей петровские реформы Архивысе копий 29 пеледыш 2018 гыч // Культурология.ru
  29. ↑ Марасинова Е. Почему императрица Елизавета Петровна отменила смертную казнь Архивысе копий 29 пеледыш 2018 гыч // Коммерсантъ, 05.09.2017.
  30. ↑ Воротилина Т. Институт смертной казни в России: Историко-правовое исследование. Автореферат диссертации. Архивысе копий 29 пеледыш 2018 гыч — Ставрополь, 2000.
  31. ↑ 1 2 Зотов С. Он сам был живой историей России Архивысе копий 22 пеледыш 2018 гыч // Столетие, 29.04.2016.
  32. ↑ Харсиев Б. М. Добровольное вхождение Ингушетии в Российскую империю по договору 1770 года Архивысе копий 1 шорыкйол 2019 гыч // «Российский правовой портал: библиотека Пашкова», 2011.
  33. ↑ Обращение Ираклия II к Екатерине II с просьбой о принятии его страны под покровительство России Архивысе копий 14 сӱрем 2018 гыч // Литературно-исторический журнал «Великоросс», № 4.
  34. ↑ Акишин М. О. Декларация Екатерины II о морском вооружённом нейтралитете (Из истории международного права) // «Ленинградский юридический журнал». — 2010. — № 4. — С. 118—127. (недоступная ссылка)
  35. ↑ Манифест «Об учреждении в Санкт-Петербурге и Москве государственных банков для вымена ассигнаций» // ПСЗРИ 1, Т. 18 (1767—1769). — С. 787—792. — Узаконение № 13219 от 29 декабря 1768 г.
  36. ↑ Труайя А. Екатерина Великая. — М., 2007. — С. 409.
  37. ↑ Павленко Н. И. Екатерина Великая. — М., 2006. — С. 389.
  38. ↑ Чечулин Н. Д. Очерки по истории русских финансов в царствование Екатерины II. — СПб., 1906. — С. 43, 61, 87, 323, 364, 373, 374.
  39. ↑ Муравьёва Л. А. Кредитная политика Екатерины II // «Финансы и кредит» : журнал. — 2010. — № 13. — С. 78.
  40. ↑ Мауль В. Я. Социокультурное пространство русского бунта: на материалах Пугачёвского восстания. — Автореферат докторской диссертации. — Томск, 2005. Тергыме кече: 14 сӱрем 2018. Архивлыме 14 сӱрем 2018 ий.
  41. ↑ Быков В. А. Опыт налоговых реформ М. М. Сперанского 1810 года и современность / Быков В. А., Копанев А. А. // «Научный журнал НИУ ИТМО». Серия «Экономика и экологический менеджмент». — 2015. — № 2 (21). (Ончымо кече: 7 шыжа 2017)
  42. ↑ Манифест «Об учреждении Министерств» // ПСЗРИ 1, Т. 27 (1802—1803). — С. 243—248. — Узаконение № 20406 от 8 (20) сентября 1802 г. — цит. по сайту Проект «100 главных документов российской истории». (doc.histrf.ru). Тергыме кече: 1 сӱрем 2017. Архивлыме 22 идым 2017 ий.

Литератур

Исторический документ собраний ден статистике сборник-влак
Исторический паша
  • Алмазов Б. А. Военная история казачества. — Эксмо, 2008. — ISBN 978-5-699-29219-6.
  • Белавенец П. И. Материалы по истории русского флота. — 1940. — С. 7.
  • Бовыкин В. И. Финансовый капитал в России накануне Первой мировой войны. — М.: РОССПЭН, 2001. — 320 с. — (Экономическая история. Документы. Исследования. переводы). — ISBN 5-8243-0228-4.
  • Боханов А. Н., Горинов М. М. История России с древнейших времён до конца XX века. — М., 2001. — ISBN 5-1700-9096-X.
  • Грибовский В. М. Государственное устройство и управление Российской Империи. — Одесса: Техник, 1912.
  • Густерин П. Российская империя и Кавказ. — Саарбрюккен: LAP LAMBERT Academic Publishing, 2014. — 64 с. — ISBN 978-3-659-15032-6.
  • Зябловский Е. Ф. Землеописание Российской империи для всех состояний. Часть III — СПб., 1810.
  • Корягин С. В. Генеалогия и семейная история Донского казачества. — М.: Эксмо, 2008. — 576 с. — ISBN 5-699-19651-X.
  • Кудрявцев Н. А. Государево око: тайная дипломатия и разведка на службе России. — Олма-Пресс, 2002. — 593 с. — ISBN 5-7654-1500-8.
  • Некрич А. М. История Российской империи. — М.: Восток—Запад, 2007.
  • Оленин Р. М., Карманов В. В. От первого корабля до первого Устава. История морских флагов России (1669—1725 гг.). — СПб., 2006. — С. 207.
  • Орлов А. С., Георгиев В. А., Георгиева Н. Г., Сивохина Т. А. История России. — 2013. — С. 218—219. — ISBN 5-98032-279-5. Архивысе копий 29 шыжа 2013 гыч
  • Россия, её настоящее и прошедшее. — СПб.: Тип. «Брокгауз-Ефрон», 1900. — 896 с.
  • Савёлов Л. М. Донские дворянские роды. — М.: тов. И. Н. Кушнерев и Ко, 1902. Архивысе копий 22 идым 2013 гыч
  • Сидоров А. Л. Финансовое положение России в годы первой мировой войны. — М., 1960. — С. 147.
  • Суворин А. С. Русский календарь на 1905 год. — СПб.: Тип. А. С. Суворина, 1905.
  • Nancy Shields Kollmann. The Russian Empire 1450—1801. Oxford: Oxford University Press, 2016.
Фотоальбом-влак
  • С. М. Прокудин-Горский. Российская Империя в цветных фотографиях. — М.: Красивая Книга, 2020. — 330 с. — ISBN 978-5-907274-86-0.
Онлайн-важ

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Россий_империй&oldid=1209549" гыч налме