Навруз

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Навруз
Nowruz.jpg
Палемдат Азербайджан, Албаний, Афганистан, Босний ден Герцеговин, Грузий[1], Индий, Иран, Армений, Казахстан, Киргизий, Китай (Синьцзян-Уйгур автоном район да вес район-влак), Монголий, Пакистан, Россий (Башкирий, Дагестан, Татарстан да вес регион-влак), Таджикистан, Туркмений, Турций, Узбекистан и т. м.
Тӱҥалын 21 ӱярня
Марте 23 ӱярня
Кече шошо кечын да йӱдын икгай кужытан улмыжо
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Навруз[2][3][4], тыгак Новруз (перс. نوروز‎ «у кече») да Наурыз[5] — иран да тюрк калык-влакын астрономий кечысе кечышот дене келшышын шошо толмылан да У ийлан пӧлеклалтше пайрем. Навруз — ислам йӱла дене кылдалтдыме, калык-влак кокласе йӱла[6].

Навруз зороастризм юмыйӱла пайрем семын официал статусым Ахеменид империйыште налын. Араб сеҥымаш деч варажат, кызытсе жап марте, чыла вере палемдалтеш. Кызытсе жапыште, шошо кечын да йӱдын икгай кужытан улмо кечылаште палемдалтеш.

Лишыл Эрвел кумдыкышто Наврузым ту калык пайремла, кудышт тыште араб-влакын толмышт деч ончыч иленыт, кунам исламат, Араб халифатат эше лийын огытыл. Садланак, мутлан, араб-влак Наврузым огыт пайремле. Турцийыште 1925 ий гыч 1991 ий марте Наврузым пайремлаш официалне чарыме. Сирийыште Наврузым пайремлаш кызытат чарыме.

2009 ий 30 сентябрьыште ЮНЕСКО Наврузым айдеме тукымын кӧргӧ чон тӱвыра поянлыкше семын Репрезентативный радамышкыже пуртен, тиде жап гыч 21 мартым Наврузын тӱнямбал кечыже ман увертареныт[7].

Этимологий

Пайремын у персид лӱмжӧ — перс. «نوروز»‎ [nowrūz] — пехл. гыч лектын пехл. «nōg rōz» {nwk rwc} кугезе персид йылмыште уэштын тошт.-перс. «*navaka-raocah-» ‘у кече’ кугезе индоевропейла *néwos (тиде мут гыч тыгак шочыныт англ. new, нем. neu, грек. νέος [neos], лат. novus, руш. новый да санскр. नव [náva]) да *lewk- англ. light, лат. lux, санскр. रुचि [rúci] да словенла luč[8][9].

Кызытсе ыҥже

Наврузым пайремлымаш Ончыл да Кокла Азийысе калык-влакын шуко тӱвыраштышт тӱрлӧ лӱм дене шарлен, нуно ондак Перс империйыште шогеныт да перс тӱвыра кумдыкышко иленыт. Теве тиде пайремын тӱрлӧ йылмылаште тичмаш огыл лӱм радамже: перс. نوروز‎ — Now ruz, таджикла Наврӯз, азерб. Novruz, пуштула نوورځ — Naw wraz, курд. Newroz, узбекла Наврўз, Navroʻz, туркменла Новруз, Nowruz, каз. Наурыз, уйг. Норуз, кыргыз Нооруз, суасла Нәүрүз / Näwrüz, туркыла Nevruz, крымтат. Navrez / Наврез, ног. Навруз, башк. Науруз, чуваш. Нарӑс. Моло йылмылаште моло лӱм-влакат вашлиялтыт, тыгак верысе лӱм-влакат улыт.

Бакушто ашуг-влак Навруз пайрем годым

Кызытсе жапыште Наврузым 21 мартыште кече шот дене астрономий кечышот почеш У ийын официал тӱҥалтышыжлан Ираныште да Афганистаныште палемдат. Кугыжаныш пайрем семын Наврузым 21 мартыште Таджикистаныште, Узбекистаныште, Туркменийыште, Азербайджаныште, Грузийыште, Албанийыште, Киргизийыште, Македонийыште, Турцийыште, Казахстаныште палемдат. Наврузым палемдыше калык-влак коклаште тыгай йӱла шарлен: кунар пайрем кугурак, тунар талук сайрак эрта.

Калыкле пайрем семын Наврузым 21 мартыште Российын икмыняр тӱп калык илыман кундемлаште, мутлан, Дагестаныште, Татарстаныште, Пошкыртышто да моло вере палемдат. Тыгак Наврузым Китайын Синьцзян-Уйгур автоном районыштыжо, Иракысе Курдистаныште, Индийын икмыняр кундемлаштыже палемдат.

Навруз тыгак бахаи кечышот почеш идалыкын тӱҥалтышыже улеш.

2009 ий 30 сентябрьыште ЮНЕСКО Наврузым айдеме тукымын кӧргӧчон тӱвыра поянлыкше семын, моло тӱнямбалсе чонпого радамыште улшо 76 пого дене пырля Репрезентатив спискышкыже пуртен. Тиде 76 тӱрлӧ чонпогым посна ойырен чумырымо нерген пунчалым Чонпогым аралыме шотышто Виктеркокласе комитетын йыжъэлже улшо 24 кугыжаныш сайлан шотлен.

2010 ий 23 февральыште ООН-ын Тӱҥ Ассамблейжын 64-ше сессийыштыже «Тӱнян тӱвыраже» ончышаш йодышын 49-ше пункт кышкарыште «Наврузын тӱнямбал кечыже» ман лӱмдымӧ резолюцийым луктыныт[10].

Резолюцийын текстше дене келшышын, ООН-ын Тӱҥ Ассамблейже:

  • 21 мартым Наврузын Тӱнямбал кечыжлан шотла;
  • Наврузым палемдыше кугыжаныш-йыжъэл-влакын Навруз дене кылдалтше тӱвырам да йӱлам аралыме да вияҥдыме пашаштым сайлан шотла;
  • Кугыжаныш-йыжъэл-влакым Навруз нерген уверым, шинчымашым нӧлташ да ий еда кӱлеш годым тиде пайрем лӱмеш тӱшка пашам виктарен шогаш темла;
  • Наврузым палемдыше кугыжаныш-йыжъэл-влакым тӱнямбал калык коклаште Наврузын поянлыкше нерген шинчымашым шаркалыме амал дене тиде пайремын шочмо, вияҥме историйжым да йӱлажым шымлаш ӱжеш;
  • Наврузым пагалыше кугыжаныш-влаклан да Ушымо Калык-влак Организацийын (поснак Наврузлан келшен толшо лӱмын ыштыме тӧнеж, фонд, да программе-влаклан, тӱҥ шотышто ООН-ын туныктымо, шанче, тӱвыра йодыш дене кылдалтше кышкаржылан) тыгак тӱнямбал да кундемласе организаций, виктердыме ушем-влаклан кугыжаныш-влакын Наврузым палемдыме пашашке ушнаш.

Пайремын йӱлаже-влак

Шытыктарыме шудо — Наврузын ик тамгаже (символ)

Новруз — иран кечышот почеш икымше кече, шошын тӱҥалтышыже, Фарвардин тылзын Ураза кечыжлан келшен толеш (перс. فروردین‎) (приблизительно 14 марта); йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш — кушмо-пеледме пагытын тӱҥалтышыже. «Навруз» мутшак перс йылме гыч «у кече» семын кусаралтеш.

Ираныште пайремлымаш 13 кече шуйна, нунын гыч икымше 5 кечыже Наврузым вашлияш ямдылалтыт, да родо-тукым, йолташ-влак дене вашлийыт. Индешымше кече Шахръяран-Навруз (шахысе Навруз) семын палыме, а латкумшо кече — Сиздах-бе-дар (перс. سیزده به در‎) («Латкумшо пӧрт деч ӧрдыжтӧ»).

Азербайджаныште пытартыш ийлаште тыгак ик арня пайремлын эрта да канышым увертарат. Тыште тыгай йӱла уло: «тонгал» манме тулотым ылыжташ да тудын гоч шым гана тӧршташ.

2010 ийыште Наврузым Дангара таджик олаште, 2011 ийыште иранысе Тегеран рӱдолаште, 2013 ийыште туркменийысе Ашхабадыште палемденыт[11].

Историй

Азербайджан ССР-ыште Новрузым палемдымылан пӧлеклыме СССР-ын почто маркыже, 1991
Ираныште Новрузым пайремлымаш. Хазрат Абдул-Азимын мечетьше, Тегеран, 2018 ий (иран кечышот почеш 1397 ий)
Тегеранысе уремлаште Новруз годым муным сӱретлымаш
Душанбем пайремлан келыштарымаш. 2018 ий

Наврузын пеш тошто историжо уло. «Шахнаме» поэмыште (перс. شاهنامه‎) тудым пайремлаш тӱҥалме жап Шах Джамшидын кугыжалан шогымо жапше дене кылдалтеш (перс. جمشید‎) (тышеч пайремын заратуштриец-влак коклаште чӱчкыдын кучылталтше вес лӱмжӧ — «Джамшиди Навруз» да Шах-влакым тиде пайрем годым коронацийым эртарыме йӱла).

«Навруз» мут персид возымаште икымше гана у эпохын кокымшо курымыштыжо лектын, но тиде пайремым Ахеменид-влакын династийышт годымак, мемнан эра деч 550—330 ий ончычак палемденыт. Тиде кечылаште Персид империйын провинцийысе кугыжаже-влак шахиншахлан пӧлек-влакым конденыт[12].

…кава кӱкшыт гыч Кече гай,
Волгалтын чапланыше ту кӱштызо.
Калык тудын пайремышкыже чумырген,
Шке кугыжажын куатле улмыжлан кугешнен куанен.
Джамшид ӱмбаке алмаз йӱрым велен,
Ту куанле кечым У кече лӱмденыт.
Ту кече Ормазд лийын, тылзе ыле — Фарвардин.
Монден азапым, ойгым монден,
Сем кыл почеш, арака коркам кучен,
Чыла калык аракам тамлен, веселанен.
Да калык тиде шнуй пайремым арален,
Мландын акретсе кугыжаже нерген шарнымаш семын.

Иран мифологий дене келшышын, тиде кечын талешке Сиявушым тоеныт, кудым туранец Афрасиаб пуштын. Тиде легенде Авестыште палемдалтын[13]. Но кумданрак тидым Фирдоусин «Шах-намэштыже» сӱретлыме. «Мемнан деке толын шушо серымашла гыч ужаш лиеш, Сиявушым тойымо кечым „Навруз“ ман лӱмденыт да ий еда пайрем семын палемдат…»[14]

Пале, тиде пайрем анимистике (чон, шӱлыш, пӱртӱсын вийже улмылан ӱшан) умылымаш-влакым ушен. Навруз кечын тошто индоарий-влак «фраваши»-лан вуйым савеныт, — колышо кугезе-влакын шӱлышыштлан кумалыныт. Тиде йӱлам варажым зороастризм кучылтын, тудо Иранын официал юмыйӱлашкыже савырнен. Зороастрий еҥ-влакын шым тӱҥ пайремышт гыч иктыже «теле пытыме дене да шошо толмо дене ик жапыште лийын да кугезе-влакын шӱлышыштым шарныме пайремыш савырнен (Навруз). Тудо шошымсо кече да йӱдын икгай кужытан лийме деч ончыч толын»[15].

Британ шымлызе М. Бойс палемден, зороастризмыште тиде пайрем тыгак туллан пӧлеклалтын улмаш, акретсе зороастриец-влак тулын куатшым илыш вийлан шотленыт да тудлан кумалыныт. «Зороастр, шошо толмым пайремлымашым кучылтын, тиде пайремым шошо кечын да йӱдын икгай кужытан лийме жаплан келыштарен, кудым Аша-Вахишталан („Эн сай суат / праведность“) да туллан пӧлеклен. Тиде пайрем идалыкын ахуровысе пагыт — кеҥежын толмыжым увертара да ий еда Осал шӱлышын сеҥалтмыжым палемда. Зороастрийысе йӱла дене келшышын, У кечын кечывал жапыштыже мланде йымал гыч Рапитвин кечывал шӱлышын пӧртылмыжым саламленыт, тудо шокшым да волгыдым конда. Тиддеч вара Рапитвин шӱлышлан кече еда кечывалым кумалыныт, ты йӱла кызыт „Рапитва“ маналтеш да кеҥеж мучко Аша-Вахиштым кумал сӧрвалат»[16].

Тиде пайремын утларак вара шочшо зороастрий йӱлаште туллан пӧлеклалтме радам нерген кокытеланаш нимолан. Храмлаште Навруз кечын туллан кумалмаш Ахеменидысе да Сасанидысе жапыштак лийын. Ту жапысе иран кугыжа-влак ты кечын сеҥалтше калык деч пӧлекым налыныт[17]. Чыла вере тулым ылыжтеныт, эн кӱкшака вер гыч, пӧрт леведыш гыч, тӱҥалын, пайрем ӱстелысе сорта марте[18]. Кызытат тиде йӱла-влак икмыняр аралалт коденыт. Тыге, Азербайджанын икмыняр кундемлаштыже «чыла курыклаште тулото-влак йӱлат»[19]. Калык тул йыр шогалеш да калык муро-влакым йоҥгалтара[20]. Сорта тыгак «Наврузын» пайрем да тудлан ямдылалтме кечылаштат ӱстембалын тамгаже улеш (ямдылалтмаш пайрем деч икмыняр арня ончыч тӱҥалеш)[21].

Тыгаяк йӱла-влак Ираныште да Кокла Азийыште аралалт коденыт. Самаркандыште ик верыште илыше таджик, узбек калыкын пелекусныл илыше тюрк-влак дене пеҥгыде вашкылже Наврузын йӱлаште мланде паша да вольыкым ончымо шотым иктеш ушаш полшен. Пайрем мечетьысе кумалмаш, мазар-влакын мусульман шнуйъеҥ-влак деке, шнуй эҥерыш коштмышт дене пурен /легитимизирован[22].

А. Н. Негмати возен, Самаркандыште да йыр улшо яллаште илыше-влак перс кечышот дене толшо У ий деч ончычсо пытартыш кушкыжмым пеш кугу пайремла палемдат[23]. Кече шичме деч вара калык тулотым ылыжта, мурым мура, калыкле семӱзгар дене шоктат. Бубнын сем почеш нуно, тултоям (факел) кучен, эҥер тӱрышкӧ волат, тыште пайремлымашым эртарат. Нуно тулото гоч тӧрштылыт да эҥер вӱдыштӧ йӱштылыт. Утларак улан таджик-влак тиде кечын нужна еҥ-влаклан сий-кочкышым темлат. Тул гоч тӧрштылын, нуно пӱртӱс деч улан шурно лектышым йодыт да осал шӱлыш, юзо джинн деч аралтышым йодыт. Тул гоч чызым кочшо азан ӱдырамаш-влакат тӧрштылыт, тыге нуно идалык мучко осал да орлык деч аралалташ ӱшанат.

Тиде зороастрий пайремын вес атрибутшо-влакат аралалт кодыныт. Мутлан, зороастриец-влак атыш шыдаҥым але шӱльым пыштеныт, вӱдым теменыт, а вара, нӧшмӧ нерештмеке, мӧҥгышкышт конденыт да посна ойырымо верыш шынденыт[18]. Лач тыгак кызыт Азербайджаныште, Ираныште да Кокла Азийыште пайремлан шурно урлыкым кушташ кодат[21]. Пайрем ӱстембак зороастриец-влак муным кӱмыжым — илышын шочмыж нерген шарныктыше тамгам шынденыт. Нуно кызытат пайрем ӱстембалне улыт[21].

Навруз пайремын кӱчыкын шергалме историйже да умылымашыже нерген каласкалыма гычат коеш, тудо ислам деч ончычак шочшо, тудын философийже, тыгак йӱла радамже ислам юмыйӱла дене нигузеат кылдалтын огыл. Тидат веле огыл, историй вожшо (язычество да зороастрий эртымгорно) да тиде пайремын пӱртӱс философий (натурфилософийысе) ыҥже ислам дене вашшогымаште улыт, ислам умылымаште чылажат ик юмылан вуйым савымаште (единобожие), пӱртӱс вий ончылно сукен кумалаш ок кӱл.

Пайремлан ямдылалтмаш

Курдистаныште Наврузым пайремлымаш[24]
Пайрем ӱстембал воктене азербайджан ӱдырамашым сӱретлыман Азербайджанын почто маркыже
Казахстанын почто маркыже, 2009 ий

Тошто йӱла дене келшышын, Навруз толмо деч ончыч еҥ-влак пӧртлаштым да йыр улшо кумдыкым аруэштарышаш, порысышт уло гын, пӧртылтышаш улыт. Наврузышто йӱлаш пурышылан хафт синым (перс. هفت سین‎) да хафт шин-ым ыштымаш шотлалтеш. Хафт син шым ужаш гыч шога, нунын лӱмжӧ-влак С (S але Sîn (س) персид алфавитыште) буква дене тӱҥалыт. Хафт шин тыгак шым ужаш гыч шога, нунын лӱмышт Ш букв дене тӱҥалеш.

Пайрем ӱстембалышке шӱльӧ, шож, просо, кукуруз, немычпурса, пурса, яшмыкпурса, рис, кунжут да бобакпурса дене кӱэштме йыргешке оварчык-влакым пыштеныт. Новрузлан шым тӱрлӧ кочкышым ямдылат, тӱҥ шотышто кушкыл кочкыш гыч, эн палыме пайрем кочкышлан сумаляк шотлалтеш — нерештше шыдаҥ пырче гыч ыштыме сий.

  • Таджикистаныште уна-влакым «Навруз пайрем дене» ой дене саламлат (таджикла Навруз муборак бод!, Наврузатон фируз бод). Тиде кечын пайрем ӱстембал — лӱмын ямдылыме. Ӱстембалне шым тӱрлӧ кочкыш («Хафтсин» да «Хафтшин») шогышаш, нунын лӱмышт «с» буква дене тӱҥалеш. Тиде сумалак (таджикла суманак), уксус (таджикла сипанд, сирко), нерештарыме шыдаҥ (таджикла сэмени), ужар шудо (таджикла сабза) да тулеч моло. Каласыме кочкыш деч посна ӱстембаке воштончыш, сорта да чиялтыме муным пыштат. Чыла палемдыме арвер-влак тамга ыҥан улыт: сорта — волгыдо але тул, кудо айдемым осал шӱлыш гыч арала. Муно да воштончыш тошто талукын пытымыжым да у ийын икымше кечын толмыжым пеҥгыдемдаш кӱлыт. Азербайджан-влак чиялтыме муно атым воштончыш ӱмбаке шындат.
  • Узбекистаныште пайрем кочкышлан «сумалак / сумелек» шотлалтеш. Саламлыше ойла: «Навруз пайрем тек пиалан лиеш!» (узбекла Navro'z bayrami qutlug' bo'lsin), саламлымашым налше вашешта: узбекла Navro'z ayyomi muborak bo'lsin!.
  • Казахстаныште пайрем сийлан шым тӱрлӧ кочкыш гыч ямдылыме «наурыз коже» шотлалтеш. Саламлыше ойла: «Наурыз пайрем дене саламлем! Перкелык лийже!» (каз. Наурыз мейрамы құтты болсын! Ақ мол болсын!), саламлымашым налше вашешта: «Тыланетат тыгак лийже!» (каз. Бірге болсын!). Изирак жуза казах-влакын, нуно тӱҥ шотышто Казахстанын касвелыштыже да Россий дене чекланыше кундемлаште илат, Наурызым палемдымаш 14 март гыч тӱҥалыт да «амал» ман лӱмдалтеш (араб-перс тылзын лӱмжӧ гыч hamal / һамал / һәмәль); тудын йӱлаш пурышо ужашыжлан «көрісу» йӱла шотлалтеш, кунам чыланат кок кид кучен ваш-ваш саламлалтыт да «Пиалан у ий лийже!» (каз. Жыл құтты болсын!) ойлат[25].
  • Азербайджаныште Навруз пайрем дене тыге саламлат «Навруз пайремда алал кумылан лийже!» (азерб. Novruz bayramınız mübarək olsun!) да саламлымашлан тыге вашештат «Тенданат тыгак лийже!» (азерб. Sizinlə bahəm!). Муно тарваныме дене — У ий толеш. Ӱстел йыр шинчыше-влак чылан ваш-ваш саламлаш тӱҥалыт. Ондак Азербайджанын вӱд воктене илыше южо кундемлаште пайрем ӱстембалне тичмаш кол лийшаш улмаш, чӱчкыдынак пӱкш да кишмиш дене кӱктымӧ. Тыгак ӱстембалне шуко тамле кочкыш лиеш, тыгай мутлан, пахлава, шекербура, бадамбура да тулеч молат. Уна-влакым сийлен, у идалык пӧртыштӧ ямдылыме сий гаяк тамле лийже ман тыланат, (кумданрак «Азербайджаныште Новруз» статьям ончо).
  • Астраханьысе татар-влак тыгак Наврузым кумдан 14 мартыште палемденыт, тудым «амиль» ман лӱмденыт (араб-перс тылзын лӱмжӧ hamal / һамал / һәмәль гыч). Астраханьын татарже да ногай-влакше ваш-ваш «Байрам хаирле булсын!» ой дене саламлат (Тылат алал кумылан пайрем лийже!).
  • Курдистаныште «Навруз пайрем дене!» (курд. Newroz pîroz be!) ой дене саламлат.
  • Алтайыште илыше тюрк йылман шорец-влак Чыл-Пажым пайремлат, тидым кусараш гын, «Талукын вуйжо» манмым ончыкта.

Палемдымаш

  1. ↑ Саакашвили признал праздник Навруз государственным. Архивлыме 22 пургыж 2014 ий., Статья от 22.03.2010 г. на сайте сетевого издания «Сибирское Агентство Новостей»
  2. ↑ Навруз. Архивлыме 26 шыжа 2017 ий., Русский орфографический словарь. / Российская академия наук. Институт русского языка имени В. В. Виноградова. — М.: «Азбуковник». В. В. Лопатин (ответственный редактор), Б. З. Букчина, Н. А. Еськова и др. 1999.
  3. ↑ Навруз. Архивлыме 22 ӱярня 2018 ий., Большой толковый словарь русского языка. — 1-е изд-е: СПб.: Норинт С. А. Кузнецов. 1998.
  4. ↑ Навруз, слово на ресурсе Грамота.ру.
  5. ↑ UNESCO World Report: Investing in Cultural Diversity and Intercultural Dialogue
  6. ↑ Институт научной информации по общественным наукам (Российская академия наук). Россия и мусульманский мир, Выпуски 1-3. — Институт, 2008.
  7. ↑ Статьи про Навруз на официальном сайте. Архивлыме 21 ӱярня 2018 ий. ООН
  8. ↑ Sihler, Andrew L. New Comparative Grammar of Greek and Latin (англ.). — Oxford University Press, 1995. — 686 p. — ISBN 0195083458. — ISBN 9780195083453.
  9. ↑ Julius Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (нем.). — 3. Aufl. — Tübingen: Francke Verlag[de], 1994. — Vol. 3. — ISBN 3-7720-0947-6. — ISBN 978-3-7720-0947-1.
  10. ↑ Документ A/64/L.30/Rev.2. Архивлыме 12 теле 2013 ий.
  11. ↑ Туркменистан проводит масштабные торжества с участием высоких гостей. Тергыме кече: 21 ӱярня 2013. Архивлыме 6 ӱярня 2014 ий.
  12. ↑ Novrouz in the Course of History. Тергыме кече: 22 ӱярня 2009. Архивировано из оригинала 21 ӱярня 2007 ий.
  13. ↑ Ард-Яшт 17:42, «Авеста» в русских переводах (1861—1996). — СПб.: Летний сад, 1998. — С. 370.
  14. ↑ Набиев А. Новруз Байрамы. — Баку: Язычы, 1990. — С. 3.
  15. ↑ Дорошенко Е. А. Зороастрийцы в Иране. — М.: Наука, 1982. — С. 69.
  16. ↑ Бойс М. Зороастрийцы. Верования и обычаи. — М.: Наука, 1987. — С. 45.
  17. ↑ Бойс М. Зороастрийцы. Верования и обычаи. — М.: Наука, 1987, — С. 71.
  18. ↑ 1 2 Дорошенко Е. А. Зороастрийцы в Иране. — М.: Наука, 1982. — С. 72.
  19. ↑ Новруз. Шейляр. Халг ойун вя тамашалары. — Баку: Язычы, 1989. — С. 106.
  20. ↑ Новруз. Шейляр. Халг ойун вя тамашалары. — Баку: Язычы, 1989. — С. 106, 115.
  21. ↑ 1 2 3 Новруз. Шейляр. Халг ойун вя тамашалары. — Баку: Язычы, 1989. — С. 115.
  22. ↑ Маликов А. М. Празднование Навруза в Бухаре и Самарканде в ритуальной практике и общественных дискурсах (вторая половина XIX — начало XX века) // Археология, этнография и антропология Евразии, Том 48, № 2, 2020, с.122-129
  23. ↑ Мусяльман байрамлары. — Бакы: Азярбаджан, 1993. — С. 38.
  24. ↑ Невроз : [арх. 23 ӱярня 2018] // Николай Кузанский — Океан. — М. : Большая российская энциклопедия, 2013. — С. 363. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 23). — ISBN 978-5-85270-360-6., курдское название праздника приведено в Большой российской энциклопедии (онлайн), Лахути С. В.
  25. ↑ В Мангистау отпраздновали Амал мейрамы. Тергыме кече: 15 ӱярня 2015. Архивлыме 23 ӱярня 2015 ий.

Литератур

  • Ноуруз : [арх. 4 теле 2022] / Лахути С. В. // Николай Кузанский — Океан [Электронный ресурс]. — 2013. — С. 363. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 23). — ISBN 978-5-85270-360-6.
  • Новый год // Новый энциклопедический словарь: В 48 томах (вышло 29 томов). — СПб., Пг., 1916. — Т. 28. — Стб. 788—789.
  • Новруз // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Навруз&oldid=1195904" гыч налме