Сатум налше-влакын праваштым аралыме тӱнямбал кече

Кевытче пашаште

Сатум налше-влакын праваштым аралыме тӱнямбал кече, (Сатум налше-влакын права кечышт) (англ. World Consumer Rights Day) 15 мартыште палемдалтеш. 1983 ийыште икымше гана палемдалтын.

Тӱняште сатум налше-влакын права кечышт

Пашам аклыме да темлымаш книга

Сатузо-влакын правашт кече Джон Кеннедин 1961 ийыште США-н конгрессыште ойлымыж дене кылдалтын^[1]^[2].

Тудын кӱкшыт гыч сатум налше нерген умылымашым рашемдыме. Джон Кеннеди сатум налше-влакын ныл тӱрлӧ праваштым ойырен:

Уверым палаш права;
Лӱдыкшыдымылыклан права;
Ойырен налаш права;
Колын шуктымо права.

Варарак нине принцип-влак шуко эллаште, тидын шотыштак Россий Федерацийыштат сатум налше-влакын праваштым аралыме нерген тӧртыкын негызышкыже возыныт.

1960 ийыште^[3] коммерцийдыме Consumers International (CI) компаний негызлалтын — Сатум налше-влакын тӱнямбал организацийышт. Организаций 50 ий утла пашам ышта. Шымлу наре утларак вияҥше демократий кугыжанышлаште правам аралыше кок шӱдӧ наре мер ден кугыжаныш организаций-влакым ушен шога. Consumers International принципше-влак:

Уверым палаш права;
Лӱдыкшыдымылыклан права;
Ойырен налаш права;
Колын шуктымо лияш права;
Эҥгек акым пӧртылташ права;
Йырым-йырысе таза йырвеллан права;
Сатузо шинчымашым налаш права;
Негыз йодмашым шукташ права.

Consumers International ЮНЕСКО-н да ООН-ын сатум налше-влакшын праваштым арален шога, да шинчымашым да права полышым пуа.

ООН Сатум налше-влакын права кечыштым 1983 ийыште тӧнежлен^[4].

1985 ий 9 апрельыште ООН-ын Тӱҥ Ассамблейже налше-влакын праваштым аралыме шотышто пайдаланыме принцип-влакым пеҥгыдемден. Тылеч вара налше-влакын юридический правашт уло.

Российыште сатум налше-влакын права кечышт

СССР-ыште 1989 ий Пӱтынь Ушемысе сатум налше обществе-влакым ыштыме дене палдырнен, тышке Кугыжаныш стандарт, Санэпиднадзор, антимонополий комитет ваштареш кучедалше Федерал службо (ФАС), кызыт улшо сатузо-влакын кундемысе да республикысе ушемышт, кредит ушем да моло организаций-влак пуреныт. Ыштыме федерацийлан кӧра шагал огыл совет граждан-влак вашумылдымаш годым шке праваштым арален налын кертыныт, торгайыме прилавке кок могырыштат да илыш-суап аланыштат шке чын улмыштым арален коденыт.

1992 ийыште РСФСР Кӱшыл Каҥашыже Российын историйыштыже икымше гана Россий Федерацийын гражданже-влакым арален налаш тӧртыкым луктын, нунын иктаж-могай сатум налаш але суаплыкым налаш праван улшо законым шочыктен. «Сатум налше-влакын праваштым аралыме нерген кодексын тӱҥ принципше-влак» тӧртык дене пеҥгыдемдалтыныт. Но тунамат, Российыште сатузо-влакын праваштым аралыме тӱнямбал кече пеле офиальне палемдалтын, лачак Сатум налше-влакын тӱнямбал организацийышкыже ушнымаш гына ты кечылан кӱлешан статусым пуэн. Российысе сатум налше-влак ушемын председательже — РФ КД ныл созывысо депутатше (1993-2007), РФ Мер палатын еҥже (2008-2010) Пётр Шелищ.

Российысе Сатум налше-влакын правашт кечын ойыртемже тыгай: кажне ийын тудо посна палемдыме ӱжыкмут почеш эрта. Тыге, 2009 ийысе девиз: «Сатум налше! Шке праватым пале!». Тыгай илыш-йӱла РФ правам аралше организаций-влаклан сатум налшын права аланыштыже утларак неле йодыш-влакым тӧрлаш полша. Тиде, очыни, арам лийын огыл, лач 2008 ийыште ӱжыкмут тыгай лийын: «Таза огыл кочкышан тукым — йоча-влак коклаште таза огыл кочкышым шарыме дене кучедалмаш». Очыни, правам аралыше-влакын уло вийым пыштен, пеҥгыдын йодмыштланак кӧра, 2008 ийыште йоча кочкыш шотышто йодышым тӧрлышӧ

«Шӧр регламент» шочын, кудын дене келшышын, йӱаш йӧршӧ шӧрлан ару сийым, лӱштен налме, парым лукде обрабатыватлыме йӧрварым гына шотлымо. Шӧрыш 1 % кукшо шӧр порошок логалын гын, тыгай кочкыш «шӧр продукт» але «шӧр кочкышым алмаштыше» маналтшаш.

«Мер контроль» сатум налше-влакын праваштым аралыме мер ушемын шотлымыж почеш, граждан-влакын шке сатум налме праваштым, тидын шотыштак суд почеш аралаш кумылан граждан-влак утыр шукемыт: 1998 ийыште чылаже 27,1 тӱжем йодмашым пуымо гын, 2007 ийыште — уже 95 тӱжем, а 2010 ийыште — 315 тӱжем^[5].

Тыгак ончо

Палемдымаш

↑ Текст выступления Дж. Ф. Кеннеди на английском языке (неопр.). Тергыме кече: 15 ӱярня 2012. Архивировано из оригинала 14 идым 2018 ий.
↑ Перевод текста выступления Дж. Ф. Кеннеди на сайте Качество.ru (неопр.). Тергыме кече: 15 ӱярня 2012. Архивлыме 2 ага 2020 ий.
↑ Consumers International consumersinternational.org (неопр.). Тергыме кече: 25 кылме 2011. Архивлыме 1 кылме 2011 ий.
↑ Secretaría de Economía. 15 de marzo: Día Mundial de los Derechos del Consumidor (исп.). gob.mx. Тергыме кече: 19 шорыкйол 2021. Архивлыме 15 ӱярня 2021 ий.
↑ Твой праздник, потребитель — КАЧЕСТВО.ру (неопр.). Тергыме кече: 15 ӱярня 2012. Архивлыме 11 ага 2012 ий.

Кылвер-влак

[1] Текст выступления Дж. Ф. Кеннеди на английском языке (неопр.). Тергыме кече: 15 ӱярня 2012. Архивировано из оригинала 14 идым 2018 ий.

[2] Перевод текста выступления Дж. Ф. Кеннеди на сайте Качество.ru (неопр.). Тергыме кече: 15 ӱярня 2012. Архивлыме 2 ага 2020 ий.

[3] Consumers International consumersinternational.org (неопр.). Тергыме кече: 25 кылме 2011. Архивлыме 1 кылме 2011 ий.

[4] Secretaría de Economía. 15 de marzo: Día Mundial de los Derechos del Consumidor (исп.). gob.mx. Тергыме кече: 19 шорыкйол 2021. Архивлыме 15 ӱярня 2021 ий.

[5] Твой праздник, потребитель — КАЧЕСТВО.ру (неопр.). Тергыме кече: 15 ӱярня 2012. Архивлыме 11 ага 2012 ий.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]