Шыл укеан шуматкече
| Шыл укеан шуматкече | |
|---|---|
| Тӱрлылык |
Православий / |
| Вес семын | Изи Ӱярня, Теле коча-влак (белор.) |
| Тыгак | Сандалыкысе ача-ава шуматкече (черк.) |
| Ыҥ | Уштымо кече |
| Палемдат | Православий черкылаште да эрвел славян-влак. |
| Йӱла | еш йӱла ӱстелтор погынымаш, колышо родо-влакым уштымаш, шӱгар ӱмбалне тулым олтымаш |
| Кылдалтын | Шыл укеан арня да Кугу Пӱтӧ дене, а эрвел славян-влакын — Ӱярня дене |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Шыл укеан шуматкече — колышо православий христиан-влакым да эн ончычак колышо шке ача-авам (кугезе-влакым)[1][2] «Шыл укеан арня» (шыл укеан рушарня) деч ончыч уштымо кече, Православий черкын юмылан кумалме уставыштыже ача-авалык икымше шуматкече.
Эрвел славян-влакын калык кечышотыштышт — Ӱярня арня деч кок кече ончыч Ола-вула арнясе шуматкечыжлан толшо уштымо кече.
Историй
Колышо-влакым Кугу пӱтӧ вашеш уштымо нерген икымше ушештарымаш VII курымысо Иеруалим Лекционарийым грузинлаш кусарымаште аралалтеш. Тушто ойлымо почеш, колышо-шамычым уштымаш эн тӱҥалтыште ик арнялан варарак — Сыр шымкечын (Ӱярнян) шуматкечынже шукталтын. Варажым тудо, Пеш Кугу черкын Типиконжын (IX курым) пеҥгыдемдыме Сыр шуматкечысе преподобный манме пӱтызӧ-влакын шарнымашыштым вашталташ огыл манын, ик арнялан шӱкалалтын[3].
Колышо христиан-влакым уштымым тиде шуматкечын пеҥгыдемдыме, молан манаш гын тудо Шучко Суд нерген Арня деч ончыч лиеш, тиде арням тыгак Шыл укеан арня маныт, тидденак шуматкечын лӱмжӧ кылдалтын[4]. Юмылан кумалме уставыште тыгак Сандалыкысе ача-ава шуматкече маналтеш.
Мом ончыктымыжо
Черкын туныктымыж почеш, тиде шуматкечын (тыгак Тройчын шуматкечын) ӱшанле колышо-влакым пӱтынь Христиан черке дене пайремлын уштымаш «мемнан колышо ачана ден иза-шольо-влакланна пеш кугу пайдам да полышым конда да тидын дене пырляк мемнан черке илыш дене тӱрысын илымынам ончыкта. Молан манаш гын утаралтмаш Черкыште — ӱшаныше-влак тӱшкаште гына лийын кертеш, тудын членышт илыше-влак веле огыл, ӱшаныште колышо-влакат улыт. Да нунын дене кумалтыш мут гоч, нуным кумалмаш дене уштымаш гоч мутланымаш Христосын Черкыштыже мемнан чыланнан икоян улмынам ончыкта»[5]. Христиан-влак тиде кечын панихидым эртарыме годым Чын Судья Иисус Христосым чыла колышылан чаманымашым ончыкташ да «йӧндымын шарнымашым пуымо кечын» нунын языкыштым кудалташ йодыт. Рушарня кечым Шучко Суд нерген ушештарымылан пӧлеклен, Черке шкенжын илыше членже-влак верч веле огыл, тыгак «чылан верч, кӧ ӱмыр шуын колен, поро койыш дене илен, чыла тукыман, лӱмнеран да поянлыкан верч, поснак кенета колышо-влак верч тургыжланаш ыштен, да Юмылан нуным чаманыме нерген кумалеш»[5].
Юмылан кумалмашын ойыртемже
Шыл укеан шуматкечын иктаж-могай шнуй еҥым шарныме, Господьым Вашлийме пайрем деч ончычсо кече ала пайремжым эртарыме кечыж дене иктеш толмыж годым Типикон нине пайрем-влакым эртарымым вес кечыш кусараш кӱшта. Шыл укеан шуматкечын Господьым Вашлиймаш дене але храмысе пайрем дене, вес семынже, кусараш лийдыме пайрем-влак дене иктеш толмыж годым ласкалыклан пӧлеклалтше Триоди службо але храм деч ӧрдыжтӧ, мутлан, шӱгарлаште, эртаралтеш, але вес кечын — тылеч ончычсо шуматкечын але изарнян — муралтеш.
Славян йӱлаште
Калык йӱлаште Олача-вулача арнясе шуматкече — Белоруссийыште да Российыште телымсе тӱҥ уштымо кече.
- Кечын моло лӱмжӧ-влак
руш. Большая родительская суббота[6], ю.-руш. Родители, Родичи, Мясоедные родители; укр. Діди; полес. Малая масленица, Маленькая Масленица, Масленичные деды, Масляные Деды, Зимние деды, Дедова суббота, Бабы, Першыя дзяды[7]; белор. Дзяды[8], Масляныя Дзяды, Паставыя, Зімовыя, Стрэчаньскія[9].
- Калык йӱла
Белоруссийыште да Российын южо вершӧрыштыжӧ тиде ийысе икымше Ача-Авалык кечым палемденыт. Заонежьеште Шыл укеан шуматкече Тройчын ден Метрий шуматкече-влак дене пырля тӱҥ уштымаш кече радамыш пурен[10]. Тиде кечын колышо ача-авам уштеныт. Нунылан лӱмынак мелнам кӱэштыныт — да икымше мелнам юмышӧрлыкыш, пылыш окнаш але леведыш ӱмбак пыштеныт, шӱгарлаште шӱгар ӱмбалан коденыт[11], тыгак мелнам йоча-влаклан, кӱчызӧ да монашке-влаклан, тыгай еҥым ушташ йодын, пуэденыт.
Колышо чыла кугезым уштат. Моло Ача-Авалык кече семынак (Радинчалан, Тройчын ончыч, Метрий кече деч ончыч) Ӱярнялык вашеш уштымо ӱстелтӧрыштӧ кас кочкышлан уло еш погына. Суртышто да кудывечыште тыршен эрыктат, ӱстембаке пеш шуко (утларакше мужырдымо) кочкыш шындалтеш. Оза-влак чылаштын уштымо кечын кугезе-влакын чоҥештен толшо чоныштым кӱлеш семын вашлияш тыршат. Ӱстембаке пырчан банкыште чӱктымӧ сорта шындалтеш, чон-влаклан чыла кочкыш дечат изигн-изин опталтеш, посна стаканыш кышалым, сырам але ош аракам темат. Кумалме деч вара «кочан касше» тӱҥалеш, тудын мучко икшырымын мутланаш тыршат, тиде тӱням коден кайыше лишыл еҥ ден родо-тукымыштым шарналтат. Кас эртымек, ӱстембач атышӧрым эр марте огыт пого.
Кызытат кресаньык-влак ӱшанат: шылым кочкаш чарныме кечылан, поснак ӱярня годым, Кугу пӱтӧ вашеш, колышо кугезе-влаклан кочкышым кодаш кӱлеш. Садлан шылым кочкаш чарныме кече вашеш кас кочкыш деч вара ӱстембач нимомат огыт пого, ате ден совлам огыт муш, эсогыл кодшо кочкышан кӧршӧкымат ӱстембак шындат. Кочкын пытарыдыме чылажат «ача-авалан» кодеш, нунышт йӱд пычкемыш шыҥалыкеш коҥга шеҥгеч лектыт да кочкыт[12].
Балканысе славян-влак шыл укеан шуматкечын але тудын деч ончыч задушнице манмым эртареныт. Тиде тӱшка поминка лийын, тунам кудывечыште да шӱгарлаште, колышо родо-тукымын чотыштлан келыштарен, сортам чӱктеныт, лӱмын пыштыме киндым, кутьям, ош халвам ямдыленыт да шӱгарлаште чоным ушташ пуэденыт, шӱгарваке шошо пеледышым да ужар шудым конденыт, шӱгарлаште шӱгар ӱмбак вӱдым да йошкар аракам оптеныт. Болгар ден серб-влакын шыл укеан поминкашт шукыж годым тӱҥлан шотлалтын[13]. Серб-влак Шыл укеан шуматкечын «колышо-влакын шинчаштым шӱкаҥдаш огыл манын», пӧртыштӧ кӱварым ӱшташ чареныт[14].
Уштымаш сем пӱтынь ӱярня арня мучкылан келшен толеш[8].
Тиде кече гыч Ӱярням вашлияш ямдылалтыныт. Калуго губернийыште, ончылгочак мелнам кӱэшташ тӱҥалме годым, озавате 8-10 ияшрак йоча-влакым «Ӱярням вашлияш» колтылын: мелнам пуэн, тудын дене нуно пакча мучко ухватым але тулвондым кушкыж кудалыштыныт да кычкырленыт: «Чеверын, маҥган теле! Тол, чевер кеҥеж! Шогам, тырмам — да куралаш каем!» Шуматкече гыч «изи Ӱярням» Владимир губернийыштат южо вере пайремлаш тӱҥалыныт. Йоча тӱшка ял мучко куржталыштын да тошто йыдалым поген, вара ола гыч я пазар гыч пӧртыл толшо-влакым вашлийыныт да йодыныт: «Ӱярня кондет мо?» «Уке» маныныт гын, йыдал дене лупшеныт[15].
- Калыкмут ден пале-влак
- Илышылан — тургым, колышылан — курымашлык тыныс[16].
- Шыл кочшо коляде жапыште коча-влак ӱян арня деч ончыч (полес. У колядный мясоед деды, пэрэд масленой)[17].
- Коча-влак ойгым пален огытыл, а мемнан уныкана-влак орлыкым паленыт (белор. Дзяды не зналі бяды, а нашы ўнукі зазналі мукі)[9].
Тыгак ончо
Палемдымаш
- ↑ Рубан, 2015, с. 584.
- ↑ Толстая, 2009, с. 161.
- ↑ Великий пост // Православная энциклопедия. — М., 2004. — Т. VII : «Варшавская епархия — Веротерпимость». — С. 454-463. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 5-89572-010-2.
- ↑ Лекции о литургике // Богослужение великопостное // Древность Великого поста и его значение. Тергыме кече: 24 пеледыш 2014. Архивлыме 22 пургыж 2014 ий.
- ↑ 1 2 Встреча с православием // Объяснения церковных и домашних молитв // Дни особого поминовения усопшего. Тергыме кече: 24 пеледыш 2014. Архивлыме 18 ага 2013 ий.
- ↑ Дубровский, 1870, с. 14.
- ↑ Толстая, 2005, с. 302.
- ↑ 1 2 Агапкина, 2002, с. 45.
- ↑ 1 2 Лозка, 2002, с. 63.
- ↑ Толстая, 2009, с. 162.
- ↑ Соснина.
- ↑ Гальковский, 1916, с. 73.
- ↑ Агапкина, 2002, с. 45–46.
- ↑ Валенцова, Виноградова, 2004, с. 233.
- ↑ Калинский, 1877.
- ↑ Коринфский, 1901.
- ↑ Толстой, 1986, с. 204.
Литератур
- Костёр / Т. А. Агапкина // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2004. — Т. 3: К (Круг) — П (Перепёлка). — С. 620–6271. — ISBN 5-7133-1207-0.
- Агапкина Т. А. Мифопоэтические основы славянского народного календаря. Весенне-летний цикл. — М.: Индрик, 2002. — 816 с. — (Традиционная духовная культура славян. Современные исследования).
- Мести / Валенцова М. М., Виноградова Л. Н. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2004. — Т. 3: К (Круг) — П (Перепёлка). — С. 231—236. — ISBN 5-7133-1207-0.
- Васілевіч Ул. А. Беларускі народны каляндар // Паэзія беларускага земляробчага календара. Склад. Ліс А.С.. — Мн., 1992. — С. 554—612. Архивлыме 11 ага 2012 ий. (белор.)
- Гальковский Н. М. Культ предков // Борьба христианства с остатками язычества в древней Руси. — Харьков: Епархиальная типография, 1916. — Т. I. — С. 90—92. — 376 с.
- Калинский И. П. издание=Записки Русского географического общества по отделению этнографии Церковно-народный месяцеслов на Руси. — СПб., 1877. — Т. 7.
- Дубровский Н. Масляница. — М.: Типография С. Селивановскаго, 1870. — 46 с. Архивысе копий 21 сорла 2017 гыч
- Коринфский А. А. Загробная жизнь // Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа. — М.: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 697—720.
- Кароткі каляндар свят і памятных дат на 2006 год, Лабараторыя беларускага фальклору БДУ (недоступная ссылка с 12-05-2013 [4849 дней]) (белор.)
- Народная демонология Полесья: Публикации текстов в записях 80–90-х гг. XX века / Л. Н. Виноградова, Е. Е. Левкиевская. — М.: Языки славянских культур, 2010. — Т. I: Люди со сверхъестественными свойствами. — 648 с. — (Studia philologica). — ISBN 978-5-9551-0446-1.
- Народны каляндар беларусаў, Реферат, Крупенько Ю.У. — Мн.: Белорускi нацыянальны тэхнічны універсітэт, 2002.
- Соснина Н. Н. Масленица. Русские праздники и обряды. Российский Этнографический музей.
- Толстая С. М. Полесский народный календарь. — М.: Индрик, 2005. — 600 с. — (Традиционная духовная культура славян. Современные исследования). — ISBN 5-85759-300-X.
- Поминальные дни / Толстая С. М. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2009. — Т. 4: П (Переправа через воду) — С (Сито). — С. 161—162. — ISBN 5-7133-0703-4, 978-5-7133-1312-8.
- Поминки / Толстая С. М. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2009. — Т. 4: П (Переправа через воду) — С (Сито). — С. 162—169. — ISBN 5-7133-0703-4, 978-5-7133-1312-8.
- Родительская суббота / Рубан Ю. И. // Пустырник — Румчерод. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 28). — ISBN 978-5-85270-365-1.
- Толстой Н. И. Славянский и балканский фольклор: Духовная культура Полесья на общеславянском фоне. — М.: Наука, 1986. — 286 с. — (Институт славяноведения и балканистики АН СССР).
- Лозка А. Ю. Беларускі народны каляндар. — Мн.: Полымя, 2002. — 238 с. — ISBN 98507-0298-2. (белор.)