Яндар шочмо
| Яндар шочмо | |
|---|---|
 Василий Перов. «Яндар шочмо». 1866. Кугыжаныш Третьяков галерей | |
| Тӱрлылык |
Христиан / |
| Вес семын | Пӱгыр шочмо[1], Полоскозуб, Ӱярня нерген тужилке |
| Ыҥ | Кугу пӱтӧ тӱҥалмаш |
| Палемдат | православий черкылаште да эрвел славян-влак |
| Кече | Кугу пӱтын икымше шочмыжо |
| 2025 | 18 пургыж (3 ӱярня) |
| 2026 | 10 пургыж (23 пургыж) |
| 2027 | 2 ӱярня (15 ӱярня) |
| Йӱла | ӱярням пайремлымым мучашлымаш, тошто вургемым чиен коштыт, тошто кӱмыж-совлам гына кучылтыт. |
| Кылдалтын | Кугу пӱтӧ дене |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Яндар шочмо — православий йӱлаште Фёдор арнян да Кугу пӱтын икымше кечыже.
Руш православий черкыште «Яндар шочмо» / «Чистый понедельник» — Кугу пӱтысо икымше кечын канондыме лӱмжӧ[2].
Моло лӱм-влак
руш. Полоскозуб, Тужилки по Масленице; полес. Вступник, Гувесна, Дужики, Запустный понедельник, Полоскание, Понедельник-полоскозуб, Пополоконы, Ступник, Твердопост, Твердопостье, Твёрдый пост[3]; болг. Песи понеделник «пий шочмо», Кукеровден, Куковден, Старцовден; серб. Чисти попеделак; грек. Καθαρά Δευτέρα «яндар шочмо».
Православийын умылымашыже
Яндар шочмо нерген йодыш эше Ветхий Заветыштак тарватыме, тидым лудмаш тиде кече гыч чыла храмлаште куд шагат гыч тӱҥалеш. Тиде жапыште пророк Исайын Книгаже лудалтеш (I:1-20), тыште тыге ойлалтеш:
16Мушкылтса, эрыкталтса; осал пашадам Мыйын шинчам гыч кораҥдыза; осалым ыштымым чарныза; 17тунемза порым ышташ, чыным кычалза, орландарымым утарыза, тулыкым аралыза, тулык ватым пыдалза. 18Тунам толза — шоналтена, ойла Юмо. Сулыкда лиеш гын, нугыдо йошкарге гай — лум семын ошемдем, йошкарге лиеш гын, чалка семын — толкын семын ошемдем.
— Исаия, I глава
«Яндар шочмын» Кугу пӱтын икымше кас кумалмаште шнуй Андрей Критскийын языкым касарыме канонжым лудаш тӱҥалыт, мутлан, Ефрем Сиринын «Господи и Владыко живота моего» кумалтыш мутшо, кудо варажым Кугу пӱтысӧ кажне кечынжак йоҥгалтеш.
«Ӱярня нерген тужилке»
Православий славян-влакын икымше Кугу Пӱтӧ кечышт да тудын икымше арняже; яндарештме йӱлам шуктымашке виктаралтын, ӱян тыглай кочкыш да талешт илыме кугу пӱтысӧ чарымашке, кочкыш шотыштат, шкем кучымо шотыштат. Католик-славян-влакын пӱтӧ тӱҥалтыш вӱргечылан[1] (онч. славян йӱлаште Ломыж вӱргече) толеш.
XIX курым мучаште Российыште шуко ӱярня модмаште, кугу пӱтым ончыде, тиде кечын «умшам шӱалтеныт» але мокмырым шӧреныт. Ойленыт: «Кӧн вашке пӱйжӧ пижеш, тудо омыж дене иям ужшаш». Вара мончашке миен, «пу-ян ӱярнялан шокшо парым» ман кычкыреныт. Монча деч вара адак «умшам шӱалтенытышт». Южо «яндар дене шке умшыжым эрыкта» пӱтӧ арня мучко гаяк[4]. Южо вере мушкындо дене вашпижмаш (кулачные бой) эртен, тидат тымалтылыкым эрыктыме семын лийын, нуным «оварчыкым кырен лукташ» («выколачивать лепёшки» виче вел) але «мелнам почкаш» («блины вытрясать» тула вел) маныныт[5].
Угарман велне «каза ӱярня» йӱла лийын, тиде йӱла Яндар шочмо але Кугу пӱтын икымше рушарняж дене да вуйшӱдышан да тасма дене сылнештарыме казам урем мучко вӱден коштмо йӱлам шуктымо дене кылдалтын[6].
Йӱдвел удмурт-влак Кугу пӱтын икымше кечыжым Крэнь «хрен» маныныт. Тиде кечын нуно ваш-ваш унала коштыныт да икте-весыштым шопо, кочушмен да крен дене сийленыт[7].
Тыгак ончо
- Ӱярня
- Ломыж вӱргече — католик-влакын пӱтыштын икымше кечыже
- Славян йӱлаште ломыж вӱргече
Палемдымаш
- ↑ 1 2 Агапкина, 2012, с. 552.
- ↑ Баранова и др., 2001, с. 634.
- ↑ Толстая, 2005, с. 298.
- ↑ Дубровский, 1870, с. 45.
- ↑ Холодная.
- ↑ Белова, 1999, с. 522.
- ↑ Карпова, 2005, с. 200, 210, 400.
Литератур
- Чистый понедельник / Т. А. Агапкина // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2012. — Т. 5: С (Сказка) — Я (Ящерица). — С. 552–555. — ISBN 978-5-7133-1380-7.
- Баранова О. Г., Зимина Т. А., Мадлевская Е. Л. и др. Русский праздник. Праздники и обряды народного земледельческого календаря. Иллюстрированная энциклопедия / Науч. ред. И. И. Шангина. — СПб.: Искусство-СПБ, 2001. — 668 с. — (История в зеркале быта). — ISBN 5-210-01497-5.
- Коза / О. В. Белова // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 522-524. — ISBN 5-7133-0982-7.
- Дубровский Н. Масляница. — М.: Типография С. Селиванова, 1870. — 46 с. Архивысе копий 21 сорла 2017 гыч
- Карпова Л. Л. Среднечепецкий диалект удмуртского языка: Образцы речи. — Ижевск: УИИЯЛ УрО РАН, 2005. — 581 с. — ISBN 5-7691-1643-9. Архивысе копий 20 ӱярня 2017 гыч
- Толстая С. М. Полесский народный календарь. — М.: Индрик, 2005. — 600 с. — (Традиционная духовная культура славян. Современные исследования). — ISBN 5-85759-300-X.
- Холодная В. Г. Чистый понедельник. РЭМ. Архивировано из оригинала 24 идым 2015 ий.
- Бунин И. А. Чистый понедельник. Рассказ.
Кылвер-влак
- Тужилки по Масленице // РЭМ
- Тужилки по Масленице // Утро.ру