Феофан — кӱртым пудыртен шӱтӧ

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Феофан — кӱртым пудыртен шӱтӧ
«Шнуй Загор деке ... теҥыз могыр гыч аист чоҥешта...»
«Шнуй Загор деке ... теҥыз могыр гыч аист чоҥешта...»
Тӱрлылык Калык-христиан
Вес семын Феофан, Грегорианки
Тыгак Феофан, Григорий
Ыҥ шошым вашлиймаш
Палемдат славян-влак
Кече 25 (12) мартыште
Йӱла шошым кычкырат, игече да шурно лектыш шотышто мужедыт, «григорианки» да «ворачки» йӱла-влак

Феофан — кӱртым пудыртен шӱтӧ — славян-влакын 25 (12) мартлан толшо калык кечышот пайрем. Кече лӱм шнуй Феофан Исповедник лӱм дене ышталтын. Католик славян-влак тиде кечынак шнуй Григорий кечыжым, шошын тӱҥалтышыжым палемденыт[1].

Кечын моло лӱмжӧ-влак

руш. Феофан[2], Феофанов день[3], Семён[4], Григорий[5]; белор. Іван, Феафан, Сымон, Рыгор[6]; полякла Gregorianki, Grzegorze[7]; словакла Gregor[8]; чех. Svatý Řehoř[9], Řehoře, Řehořovy vojaky[10], Svatý Záhoř[11]; словенла Gregorjevanje, Gregorčki[10]; хорв. Sveti Grgur[1].

Тиде кечын православий славян ден католик славян-влак коклаште пагалат: Феофан Исповедникым, шнуй Симеоным, Феофан Исповедник, римысе папа Григорийым; кӧн лӱмжӧ кече лӱмыштӧ уло.

Эрвел славян-влакын

Тиде кечын кресаньык-шамыч кугу лектышан шурным, пеҥгыде вынерым йодыныт:

Шошо, шошо чевер!
Куан дене шошо тол,
Уло кумылын,
Йытын кӱкшытан,
Келге вожан,
Кинде перкеан!

Тиде кечын нугыдо тӱтыра нӧлтеш гын, тӱтыра поснак нугыдо лийме пасулаште кӱкшӧ йытын шочеш маныт: «Феофан годым тӱтыра возеш — йытын да кыне сай лектышлан»[5].

Тиде кечын кайыкым, шошо толмым увертарыше-влакым, йытын ден кыне нӧшмӧ дене сийлаш йӱла лийын. Тыге шоненыт: кайык-влак тиде кечын кудывечыш мыняр шукырак погынат, тунар нине кушкыл-влакын лектышышт сай лиеш[12].

Белоруссийыште ойленыт: «На Рыгора зіма ідзе ў мора» — с этого дня «зима идёт в моря», «идут реки в моря»[6].

Касвел славян-влакын

Католик славян-влак шнуй Григорийым туныктышо ден тунемше йоча-влакын аралышыштлан шотлат. Тиде кечын школлаште пайрем-влак эртеныт. Словенийыште Григорийым туныктышо ден тунемше-влак веле огыл, тыгак кӱ мастар, ремесленник, черке мурызо-влак вуйым савеныт, тудын деч полышым шувырчык ӱдырамаш-влак йодыныт[10]. Австрийысе Галицийыште тиде кечын ача-ава йоча-влакым училищыш тунемаш колтеныт[13].

Польшышто тунемше-влак шнуй Юрийын (Григорийын) кечыжлан погынен тӱрлӧ модыш дене модыт, мыскарам ыштылыт. Ик йолташыштым бакалаврым ыштат да, калачан кандыра дене ӱштылен, тудын почеш куржталын, калачым налаш тӧчат. Тошто «грегоранке» у еҥым, сырам темен, тушко калачым падыштен сийла. Кочкын пытарымеке, тудо кермыч пудырго йӧршан вӱдым конда, шинчыше-влакым йӱштылта, а шкеже куржеш. Нуно поктен куржталыт, школыш мӱйым йоктаренам манын кычкырат да мурат: «Гре-гре-ге-гре, рвезе-влак школыш каят» (полякла Gre-gre-gre-gory pojdzcie dzieci do szkoly)[14][15].

Ожно тунемше-влак агытан кредалмашым ыштеныт, а шке коклашт гыч корольым сайленыт, тудым, мыскара вургемым чиктен, тӱрлӧ вере коштыктеныт. XIX курымышто тунемше-влак пӧрт гыч пӧртыш коштыныт да юран (григорийын) мурыжым муреныт[14][16].

Моравийыште «Рыгорские Ворачки» йӱла уло (чех. řehořské voračky, řehořská koleda), рвезе-влак чурийыштым олым дене петыреныт але шӱчым йыгеныт, я маскым чиеныт. Пайремле ошкылмаш сем да муро дене сурт гыч суртыш эртен, уремыште, пӧртыштӧ нуно ӱдыр-влак дене куштеныт, кочкыш-сий да окса дене куадраыше оза ден озаватым моктеныт. Погымо поянлык дене тӱҥ шотышто пайремым эртареныт, семмастар-влакым ӱжыныт, а южгунам музыкант-влак ӱжыныт, а южгунам оза-влак ден ӱдыр-влакымат[17][18].

Шнуй Грегорий кечын (чех. — Грегоржа, але словакла — Грегора) тыгак, кузе шнуй Блажеян кечыж годым (3 февраль) тунемше-влак сурт еда колядоватлен коштыныт, школ туныктышылан кочкыш-йӧрварым погеныт[19]. Южгунам туныктышын пелашыже погымо кочкыш дене нунылан сийлымашым ямдылен[1].

Шнуй Григорийын кечыже шошо тӱҥалтышлан шотлалтын[1]: «На святого Рыгора день с ночью меряются» (чех. Na svatého Řehoře den s nocí v jedné míře)[20], «Шнуй Загорлан ий теҥыз марте иеш, аист теҥыз деч чоҥешта, вараксим теҥыз гоч чоҥешта, ужава умшажым почеш» ((чех. Na svatýho Záhoře plave led do moře, čáp letí vod moře, naštovka přes moře, žába hubu vorevře), «Мемнан деке шнуй Рыгор годым уэш чоҥештен толыт аист-влак, ир лудо, комбо, вараксим-влак» (чех. Přilétají k nám zase čápi, divoké husy, kačice, laštovice okolo svatého Řehoře)[11] (таҥ. Эрвел славян-влакын Благовещенье кече).

Словак ден чех-влак Григорий кечым нур пашам тӱҥалме жап семын онченыт: «Грегоржа годым ораде тудо кресаньык, кудо ок курал» (чех. Na sv. Rehoře hloupy (šelma) sedlák, kteřy neoře)[1].

Кечывалвел славян-влакын

Словенийыште шнуй Григорийын кечыште мӧчӧр-влакын коштмышт дене пырля кече шуйнымо дене кылдалтше йӱла шукталтын. Грегорче-влак теле кидпашам (шӱрырымӧ, куымо) мучашлаш кӱштеныт[1]. Словен-влак ты кече гыч тӱҥалын[21] шнуй Микал кече (29.IX) паша жапыште пӧртыштӧ тулым чӱктен огытыл[1]. Шнуй Григорий кечын словен-влак сортам эҥер да ерласе вӱдышкӧ волтеныт, нуным йогын почеш колтеныт — тиде йӱла волгыдо кечын кужеммыж нерген лийын[22].

Хорватийыште тыге шонат: ты кечын кайык-влак пыжашым опташ тӱҥалыт (хорв. О svetom Grguru svaka ptica vije gnjizdura). Словенийыште йоча-влаклан ойлат: тиде кечын кайык сӱан да пайрем лиеда, эрден эрак укшлаш сийым сакалат, садлан йоча-влак помыжалтмекышт, вондерлаште калас ден булкым кычалыт[1].

Далмацийыште (Хорватий) тыгай легенде уло, кажне ийын шнуй Матвей (11 февраль) шошым почаш мландышке колталтеш, а шнуй Григорий почешыже кая. Туге гынат нуно коктынат трактирыш каят, сандене шнуй Иосиф (19 март) почешышт ошкылаш да тояж дене перкалаш перна, тылеч вара шошо тӱҥалеш[23]. Тыгаяк преданий Моравийыштат аралалтын («Шнуй Матей ийым пудыртылеш, а тудо эркышна гын, «а тудо юватылеш гын, тудын олмеш кавасе ийруышо Иосиф пашалан пижеш»[24]).

Калыкмут ден пале-влак

  • «Эрдене тӱтыра корным петыра гын, кыне лектыш туто лиеш, йытын ярыман лиеш»[25].
  • «На святога Рыгора ідуць рэкі ў мора» (белорус.)[6].
  • «Лум пелйӱдлан куткышуэн (йӱдвел могыржо гыч) шула — кеҥеж леве да кужу лиеш, а кечывалым (кечывалвел могыр гыч) -кӱчык да йӱштӧ кеҥежым вучо»[26].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Усачева, 1995, с. 552.
  2. ↑ Даль, 1880—1882.
  3. ↑ Ховратович, 1994, с. 32.
  4. ↑ Мясников, 2004, с. 184.
  5. ↑ 1 2 Ермолов, 1901, с. 162.
  6. ↑ 1 2 3 Васілевіч, 1992.
  7. ↑ Grzegorze lub gregorianki Архивысе копий 15 ӱярня 2015 гыч // Wiadomości
  8. ↑ Gregor, 12. marec. Тергыме кече: 6 идым 2015. Архивлыме 25 идым 2015 ий.
  9. ↑ 12. března - Svatý Řehoř. Тергыме кече: 6 идым 2015. Архивлыме 25 идым 2015 ий.
  10. ↑ 1 2 3 Усачева, 1995, с. 551.
  11. ↑ 1 2 12. března // Březen. Тергыме кече: 6 идым 2015. Архивировано из оригинала 2 шыжа 2015 ий.
  12. ↑ Котович, Крук, 2010, с. 111.
  13. ↑ Gansiniec, 1954.
  14. ↑ 1 2 Терещенко, 1848, с. 32–33.
  15. ↑ Siarczyński, 1843, с. 16.
  16. ↑ Pauli, 1838.
  17. ↑ Tyllner, 2007, с. 1151–1152.
  18. ↑ Toufar, 2004, с. 71, 73.
  19. ↑ Грацианская, 1977, с. 222.
  20. ↑ Pranostika - pranostiky. Měsíc březen. Тергыме кече: 6 идым 2015. Архивлыме 6 сӱрем 2015 ий.
  21. ↑ Агапкина, 2002, с. 109.
  22. ↑ Белова, Седакова, 2009, с. 567.
  23. ↑ Агапкина, 2002, с. 108.
  24. ↑ Чапек, 1959, с. 183.
  25. ↑ Рыженков, 1991.
  26. ↑ Луковкина, 2013.

Литератур

  • Агапкина Т. А. Мифопоэтические основы славянского народного календаря. Весенне-летний цикл. — М.: Индрик, 2002. — 816 с. — (Традиционная духовная культура славян. Современные исследования).
  • Свеча / Белова О. В., Седакова И. А. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2009. — Т. 4: П (Переправа через воду) — С (Сито). — С. 567–573. — ISBN 5-7133-0703-4, 978-5-7133-1312-8.
  • Грацианская Н. Н. Чехи и словаки // Календарные обычаи и обряды в странах Зарубежной Европы. Конец XIX — начало XX в. Весенние праздники. — М.: Наука, 1977. — С. 221–237. — 356 с.
  • Туман // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1882. — Т. 4.
  • Ермолов А. С. Народная сельскохозяйственная мудрость в пословицах, поговорках и приметах. — СПб.: Типография А.С.Суворина, 1901. — Т. 1. Всенародный меяцеслов. — 691 с.
  • Золотые правила народной культуры / О. В. Котович, И. И. Крук. — Мн.: Адукацыя i выхаванне, 2010. — 592 с. — 3000 экз. — ISBN 978-985-471-335-9.
  • Луковкина А. Приметы на каждый день. — Воронеж: Научная Книга, 2013. — 230 с. — ISBN 978-5-457-71398-7.
  • Мясников А. Л. Летописный календарь России. — СПб.: Александр ПРИНТ, 2004. — 768 с. — ISBN 5-7580-0087-6.
  • Рыженков Г. Д. Народный месяцеслов: пословицы, поговорки, приметы, присловья о временах года и о погоде. — М.: Современник, 1991. — 129 с. — ISBN 5-270-01376-2.
  • Русский народный календарь / Авт.-сост. Н. Будур. — М.: Олма-пресс, 2005. — С. 164. — 608 с. — ISBN 5-224-05128-2.
  • Терещенко А. В. Быт русского народа. Часть VI. — СПб.: Типография военно-учебных заведений, 1848. — 221 с.
  • Григорий / Усачева В. В. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 551—553. — ISBN 5-7133-0704-2.
  • Чапек К. Очерки. Путевые заметки. — М.: Гос. изд-во худож. лит-ры, 1959.
  • Погодой год припоминается: русский народный земледельческий календарь / Б. Ховратович. — Красноярск: Красноярское книжное изд-во, 1994. — 206 с. — ISBN 5-7479-0447-7.
  • Васілевіч Ул. А. Беларускі народны каляндар (белор.) // Паэзія беларускага земляробчага календара. Склад. Ліс А. С.. — Мн., 1992. — С. 554–612. Архивлыме 11 ага 2012 ий.  (белор.)
  • Gansiniec R. Gregorianki // Pamiętnik Literacki. — 1954. — С. 385–426.  (поляк.)
  • Pauli Ž. Pieśni ludu polskiego w Galicj. — Lwow: Nakladem K. Jablońskiego, 1838. — 306 с.  (поляк.)
  • Сяржинский Ф. Obraz wieku panowania Zygmunta III., króla polskiego i szwedzkiego, czyli obraz stanu, narodu i kraju wystawiający. — Poznań: Nakłademi drukiem Nowej Księgarni, 1843. — Т. 1. — 337 с.  (поляк.)
  • Toufar, Pavel. Český rok na vsi a ve městě (leden – srpen). — Třebíč: Akcent, 2004. — ISBN 80-7268-276-8.  (чех)
  • Tyllner, Lubomír. Voračky // Lidová kultura O-Ž. Národopisná encyklopedie Čech, Moravy a Slezska. — Praha: Mladá fronta, 2007. — Т. 2 (O-Ž). — С. 1151–1152. — ISBN 978-80-204-1713-8.  (чех)

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Феофан_—_кӱртым_пудыртен_шӱтӧ&oldid=1163689" гыч налме