Вӱдйымал морякын кечыже
Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже
Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже
| Вӱдйымал морякын кечыже | |
|---|---|
 | |
| Тӱрлылык | Профессионал пайрем |
| Вес семын | Подводникын кечыже |
| Ышталтын | 1996 ийыште Россий Сарзе-теҥыз флотын тӱҥ командующийже, флот адмирал Феликс Громов |
| Палемдат | Россий Федераций |
| Пайремлымаш | 19 март |
| Йӱла | пайремле мероприятий, командованийым саламлымаш, ойыртемалтше экипаж-влакым кумылаҥдымаш, ветеран-подводник-влак дене вашлиймаш-влак |
| Кылдалтын | Николай II императорын кӱштыкшӧ дене |
Вӱдйымал морякын кечыже (руш. День моряка-подводника) — Россий Сарзе-теҥыз флотын вӱдйымалсе вийын сарзыеҥ да граждан персоналжын, тыгак вӱдйымал ветеран-влакын профессионал пайремышт. Ий еда 19 мартыште палемдалтеш да вӱдйымалсе пушлаште (подводный лодкылаште) да нунын сарзе пашаштым (боевой деятельностьыштым) ситарыше подразделенийлаште служитлыше-влаклан пӧлеклалтеш. 1996 ийыште пеҥгыдемдыме[1].
Историй
Вӱдйымал моряк кечын историйже XX курым тӱҥалтыште российысе флот составыште вӱдйымалсе вийым чумырымаш дене кылдалтын. 1906 ий 6 мартыште (у стиль почеш — 19 мартыште) Николай II император сарзе флот судно-влакын официал классификацийышкышт у класс сарзе корабль-влакым — вӱдйымалсе пуш-шамычым — пуртымо нерген пунчалым пеҥгыдемден. Тиде жап гыч вӱдйымалсе корабль-влак миноносец разрядыште шотлалтмым чарненыт да шкевуя категорийыш ойыралтыныт, тиде элысе вӱдйымалсе вийын историйжылан тӱҥалтышым пыштен.
Тиде жаплан руш флотышто икмыняр опытан да серий субмарине лийын. Нунын коклаш «Дельфин», «Форель», тыгак «Касатка», «Сом» да «Осётр» тӱрлылык пуш-влак пуреныт. Нине корабль-влакын ик ужашышт ончыч документ почеш миноносец семын эртен, тидыже шылтыкан (секретный) лиймаш да вооружений тӱрлык шотыштат у улмыжо дене умылтаралтын[2].
Вӱдйымал флотым вияҥдымаш кадрым ямдылыме посна (специализированный) системым ышташ йодын. 1906 ийыште Лиепайыште, Император Александр III-ын портшо пелен, вӱдйымалсе иймашын тунемме отрядше лектын, тушто субмаринылаште служитлымашлан икымше офицер ден матрос экипаж-влак чумыралтыныт.
Икымше тӱнямбал сар жапыште Балтий да Шем теҥыз флот-влакын руш вӱдйымал пушышт тушманын судоходствыжо ваштареш сарзе пашам вӱденыт, коммуникаций-влакым авыреныт да Балтий теҥызыш корабль-влакын лекмышт шотышто блокаде планым кӱрлыныт[3].
Кугу Ачамланде сар жапыште совет вӱдйымал вий-влак чыла тӱҥ теҥыз театрыште пашам ыштеныт, тушманын конвойжо да корабльже-влак ӱмбак ударым ыштеныт; Балтий флотын вӱдйымал подводник-влак гына 70 наре судно ден корабльым вӱд йымаке колтеныт (топитленыт), шкештат кугу нелылыкым (потеря) чытеныт.
1950-ше ийлаште атом вӱдйымал пуш-влакым ышташ тӱҥалме: «Ленинский комсомол» К-3 икымше совет атом субмарине 1955 ийыште негызлалтын, 1957 ийыште вӱд йымаке волтеныт да 1958 ийыште элысе флотын историйыштыже икымше гана атом энергетике установко йымалне теҥызыш колтеныт[4].
Йӱштӧ сар мучашлалтмеке, СССР Сарзе-теҥыз флотын вӱдйымал вийже дизель-электрический да атом пуш-влакын, ты шотыштак стратегий шотан ракетоносец-влакын кугу группировкыштым авалтен.
Вӱдйымал морякын кечыже профессионал пайремын официал статусшым Россий Федераций жапыште гына налын. 1996 ий 15 июльышто Россий Сарзе-теҥыз флотын Тӱҥ командующийже Феликс Громов 253 №-ан приказыш кидпалым пыштен, тушто ий еда 19 мартыште Вӱдйымал морякын кечыжым пайремлыме шотышто пеҥгыдемденыт.
Пайремлымаш
Пайрем кечын Россий Сарзе-теҥыз флотын командованийже вӱдйымал вийын личный составшым да вӱдйымалсе ветеран-влакым саламла, саламлыме телеграмме ден приказ-влакым лудыт. Корабльлаште да серысе частьлаште пайремле построений-влак эртаралтыт, идалык лектыш почеш сарзе да тунемме-сарзе ямдылалтмаште ойыртемалтше сарзыслужышо-влакым кумылаҥдыме нерген приказ-влак увертаралтыт.
Офицерын гарнизон пӧртлаште, часть-влакын клублаштышт, тоштерлаште да сарзе-патриот рӱдерлаште тематике кас, концерт-влак, вӱдйымал флотын историйже почеш лекций-влак да вӱдйымал пушлаште служитлыме нерген документальный фильм-влакым ончыктат. Южгунам пайремлымашым подшефный манме олалаште илыше ден сарзыслужышо-влакын ешыштлан почмо омса кече-влак дене ушат[5].
Тыгак колышо вӱдйымал моряк-влак лӱмеш митингым эртарат да нуным шарналтат. Вӱдйымал вийлан пӧлеклалтше памятник да мемориал-влак воктене венок ден пеледышым пыштат, ик минут шып шогат, поход гыч пӧртылдымӧ экипаж-влакын лӱмыштым лудыт. Тыгай сынан мероприятий-влак кугу теҥыз рӱдерлаштат, вӱдйымал моряк-влак лӱмеш шарнымаш тамга-влак улман изи гарнизонлаштат эртаралтыт.
Йӱла-влак
Официал мероприятий-влак гыч шукыжо режимный объектлаште эртаралтыт да кумда калыклан почылтшо огытыл, туге гынат, вӱдйымалсе вийын историйже да субмарине-влакын базироватлалтмышт дене кылдалтше олалаште пайремлымашын шке граждан йӱлаже ышталтын. Тыгай олалаште илыше да уна-влак Вӱдйымал подводникын кечыжлан пӧлеклалтше митинглашке, пеледышым пыштымашке, экскурсийлашке да шарнымаш акцийлашке ушнен кертыт[6].
Санкт-Петербургышто да тудын йырвелныже вӱдйымал моряк-влакым шарныме тӱҥ площадкылан Сестрорецкыште «колышо вӱдйымал подводник-влакым шарныме лӱмеш» вераҥдыме мемориал чаҥ (колокольня) шотлалтеш. 19 мартыште тушто траур да пайрем мероприятий-влак, митинг-влак эртаралтыт да пеледышым пыштат.
Калининградыште пайремле да шарнымаш мероприятий-влак йӱла почеш эҥер ӱмбалне да вӱдйымалсе флот дене кылдалтше памятник-влак воктене эртат. Тыге, Ӱлыл ер (Нижнее озеро) серыште вӱдйымал моряк памятник деке ветеран организаций-влакын еҥышт да кызыт служитлыше сарзыеҥ-влак митингышке ушнат да пеледышым пыштат. Олаште теҥыз тоштер комплекс верланен, тушто ончаш толшо-влаклан тематике программе-влакым темлат, тыгак «Б-413» тоштер вӱдйымалсе пушым кӧргӧ гыч ончаш йӧн уло, тудыжо пайремлан пӧлеклалтше просветительский мероприятий-влакым эртараш площадке семынат кучылталтеш[7].
Йӱдвел флотын олалаштыже тиде кече чӱчкыдынак вӱдйымалсе пуш экипаж-влакын колымышт дене кылдалтше траур мотив дене сӧрастаралтын. Мурманскыште 19 мартыште Спас-на-Водах черкыште колышо вӱдйымал моряк-влакым шарныме лӱмеш юмылан кумалыт, тидын деч вара участник-влак шарнымаш объект семын вераҥдыме «Курск» вӱдйымал пушын рубкыжо деке каят да пеледышым пыштат.
Угарманыште Вӱдйымал моряк кечым Угарман кремль кумдыкышто вераҥдыме «С-13» вӱдйымал пуш памятник воктене палемдат. Олан шке теҥыз портшо уке, но регион йӱла почеш судостроений да вӱдйымалсе пуш-влаклан компонент-шамычым ямдылымаште да лукмаште участвоватлыше обороно-йӧнозанлык комплекс предприятий-шамыч дене кылдалтын. Памятник воктенысе митинг деч посна тыгак патырлык урок, ветеран-влак дене вашлиймаш-влак да тунемме тӧнежлаште патриот шӱлышан мероприятийла эртаралтыт.
Вӱдйымал моряк-влак лӱмеш шарнымаш акций-влак теҥызыш вияш лектышышт уке улшо, но службо корно але личный составын лекмыже (происхожденийже) почеш флот дене кылдалтше икмыняр моло олаштат эртат. Тверьыште вӱдйымал моряк-влаклан памятник деке флот йӱлам кучышо ветеран да тыглай еҥ-влак толыт; тушто вашлиймаш-влакым эртарат, пеледышым пыштат да официал огыл (неформальный) йӧн дене мутланат.
Тихий океан флотын базироватлалтме регионлаштыжат пайремлымаш кумдан эрта. Камчаткысе Вилючинск олаште, куштыжо атом вӱдйымалсе пуш-влакын базышт верланен, рӱдӧ площадьлаште митингым, концертым эртарат, усталык коллектив-влак выступатлат.
Владивостокышто пайремлымашын ик вержылан «Вӱдйымал иймашын пионерже-влаклан» мемориал шотлалтеш, тушко флотын представительже-влак, ветеран да олаште илыше-шамыч пеледыш ден венокым наҥгаят.
Палемдымаш
- ↑ День моряка-подводника (руш.). ДОСААФ России. Тергыме кече: 19 ӱярня 2026.
- ↑ 19 марта — День моряка-подводника (руш.). Voenpro.ru. Тергыме кече: 19 ӱярня 2026.
- ↑ Подводные лодки в Первой мировой войне. Военно-исторический портал Минобороны России (16 пеледыш 2021). Тергыме кече: 19 ӱярня 2026.
- ↑ Первая атомная подводная лодка СССР К‑3 «Ленинский комсомол». Korabel.ru (22 вӱдшор 2018). Тергыме кече: 19 ӱярня 2026.
- ↑ День моряка-подводника: история праздника и традиции (руш.). Mail.ru. Тергыме кече: 19 ӱярня 2026.
- ↑ День моряка-подводника в России: история и традиции (руш.). «Комсомольская правда». Тергыме кече: 19 ӱярня 2026.
- ↑ В Калининграде в День моряка-подводника прошли памятные мероприятия (руш.). ГТРК «Калининград». Тергыме кече: 19 ӱярня 2026.
| Россий ВМФ-ын пайремже-влак | ||
|---|---|---|
| Тӱҥ | Сарзе-Теҥыз флотын кечыже |  |
| Флот ден флотилийын кечышт |
| |
| Профессионал пайрем-влак |
| |
| Подразделений-влакын пайремышт |
| |
| Ик гана эртарыме юбилей |
| |
