Сурок кече
| Сурок кече | |
|---|---|
 Панксатониште Сурок кече, 2005 ий | |
| Тӱрлылык | Калык |
| Ыҥ | шошым икымше вашлиймаш |
| Палемдат | американец да канадец-влак, икмыняр немыч-влак |
| Кече | 2 пургыж |
| Йӱла | шошымсо игече нерген мужедмаш |
| Кылдалтын | Рошто деч вара 40-ше кече |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Сурок кече (англ. Groundhog Day) США да Канадысе йӱла пайрем, ий еда 2 февральыште пайремлалтеш. Тыге шотлат: тиде кечын шке пыжашыж гыч лекше сурокым эскераш кӱлеш. Тудын койышыж почеш могай шошын толмыжым пален налаш лиеш улмаш. Палылан ӱшанаш гын, кече пылан гын, сурок шке ӱмылжым ок уж да шке пыжашыжым ласкан коден кая — тугеже теле вашке пыта да шошо эр толеш. Кече ояр гын, сурок шке ӱмылжым ужеш да, ӱмыл деч лӱдын, мӧҥгеш рожыш шылеш — теле эше куд арня лиеш. США-н да Канадын икмыняр олалаштыже тиде кечын сурок-метеоролог-влаклан пӧлеклалтше фестиваль-влак эртаралтыт, нунышт шуко туристым иктеш ушат.
Пайремын шочмо историйже
Акрет Римыштыже Шоҥшын кечыже палемдалтеш улмаш. Игечын могай лийшашыжым ты кечын помыжалтше шоҥшын койышыж гоч ужаш тыршеныт: тудо шке ӱмылжым ужын але ужын огыл? Касвел Европысо калык-влак тиде йӱлам да ятыр варасе жапыштат арален коденыт. Йӱдвел Германийыште тиде жапыште нерге (южо вере маска) помыжалтын, тудын койышыж почеш йӱштын шогымо жапым да шошо толмым каласеныт.
Тошто америкысе шарнымлаште Сурокын кечыж нерген уверым Германий гыч илаш куснышо, пенсильванийысе немыч-влакын, источниклаштышт муына, нуно шке йӱлаштым Америкыш XVIII курымышто конденыт. Йӱдвел Америкыште шоҥшо-влакат, нерге-влакат лийын огытыл, садлан метеорологын рольжо сурок дек куснен. Тыге, сурок дене кылдалтше йӱла негызеш, Панксатонийысе клуб еҥ-влакын вияҥдыме пайрем йӱла шочын. Официал пайремыш Сурок кече 1886 ийыште савырнен[1].
2 (15) февральыште христиан-влак Тӧран Сретенийжым (Громницым) палемдат. США-ште шотланд калыкмут палыме: If Candlemas Day is bright and clear, there’ll be two winters in the year (Сретений кече кечан да волгыдо гын, кок телым вучо). Белоруссийыште тиде кечын маска вес могырыш савырнен вочмо нерген калыкмут уло. Банат болгар-влак ты кечын маскан коштмыж нерген каласкаленыт: «Маска Сретений кечын шке ӱмылжым ужаш манын, вынем гыч лектеш. Игече кечан годым маска шке ӱмылжым ужеш гын, омыжым шуяш манын, вес могырыш савырнен возеш. Тугеже эше 40 кече йӱштӧ лиеш»[2]. Пенсильванийысе немыч илем-влак коклаште тыгай мутланымаш лиеда: «Сурок шке ӱмылжым ужеш гын, тугеже эше куд арня теле шога» (нем. Wann die Grundsau ihre Schatte seht, noch sechs Wochen Winter ist was es meent).
Фенологий
Чодыра сурок (Marmota monax) Канадын йӱдвел чекше деч Америкын йӱдвел-эрвел Аппалачын кечывалвелже марте ила. Йӱдвел кундемысе ареалыште малыме жапше, кечывалвел дене таҥастарымаште кужунрак шуйна. Кечывалвел гыч йӱдвелыш эртыме годым, помыжалтме жапше кажне кечын 12 меҥге кутышыш шуэш.
Утларак палыме сурок-метеоролог-влак
США ден Канадыште 7 тӱрлӧ суррок-метеоролог палыме: Панксатон Фил (Punxsutawney Phil), Виартон Вилли (Wiarton Willie), Статен-айленд Чак (Staten Island Chuck), Шубенакад Сэм (Shubenacadie Sam), Бальзак Билли (Balzac Billy), Сурок Джимми (Jimmy the Groundhog) и Генерал Борегард Ли (General Beauregard Lee).
Панксатон Фил
Пансатон фил — сурок Пенсильванийысе Панксатони олан Индюк курыкыштыжо ила, тудо икымше метеоролог-сурок улеш. Фестиваль 1887 ий гыч эртаралтеш. Лач тиде ола «Сурокын кечыже» комедий деч вара тӱня мучко чапланен.
Виартон Вилли
Канадын Онтарио провинций Виартон (Wiarton) ялысе сурокшо, тудын лӱмеш ий еда фестиваль эрта.
Статен-айленд зоопарысе Чак
Чак (англ. Staten Island Chuck) — Нью-Йоркын официал сурок-метеорологшо. Тудо Статен-Айленд отросо зоопаркыште ила. Ий еда 2 февральыште 7 шагатат 30 минутышто тудо шкенжын прогнозшым пуа. Тиде церемонийыште олан мэрже лиеш.
Сурок кече киношто
- «Тӱшка панике» Мультфильм (1993)
- «Сурок кече» (1993)
- «Бэмби-2» (2006)
Тыгак ончо
Палемдымаш
- ↑ США, достопримечательности, климат, традиции. Тергыме кече: 30 сорла 2012. Архивлыме 25 сорла 2012 ий.
- ↑ Агапкина, 2002, с. 136.
Литератур
- Агапкина Т. А. Мифопоэтические основы славянского народного календаря. Весенне-летний цикл. — М.: Индрик, 2002. — 816 с. — (Традиционная духовная культура славян. Современные исследования).
- Reichman F. 1942. Groundhog day. American German Review. 8(3):11-13