Шанчыште ӱдырамаш ден ӱдыр-влакын тӱнямбал кечышт

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Шанчыште ӱдырамаш ден ӱдыр-влакын тӱнямбал кечышт (International Day of Women and Girls in Science)
Студентке-влак химий лабораторийыште conduct химий экспериментым эртарат (2018 ий)
Студентке-влак химий лабораторийыште conduct химий экспериментым эртарат (2018 ий)
Палемдат Ий еда
Кече 11 пургыж
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Шанчызе ӱдырамаш ден ӱдыр-влакын тӱнямбал кечышт — ООН-ысо Генерал Ассамблейын ий еда эртарыме пайремже, Технологий, Инженерий да Математике (SIEM)[1] аланыште ӱдырамаш-влаклан тичмашын да иктӧр тыршаш йӧным пуаш ышталтын. 2015 ий 22 декабрь ООН-ын Генерал Ассамблейже 70/212 №-ан[2] резолюцийым пеҥгыдемден, кудышто тиде пайремым 11 февральыште ий еда палемдышаш кече семын увертарыме[3]. Наукышто «ключевой» манме гендор иктӧрлык дене кылдалтше йодыш-влакым каҥашымашке посна тӱткышым ойыраш манын, ий еда посна теме ойыралтеш.

Шанчызе ӱдырамаш ден ӱдыр-влакын тӱнямбал кечыштым ий еда ЮНЕСКО ООН-ысо гендер иктӧрлык да ӱдырамашын праважым, илыш йӧнжым кумдаҥдыме шотышто структур организаций-влак дене пырля пайремлат[4]. Кок организацийжат эл-влакын виктемышт дене, виктем кокласе организаций, мер калыкын граждан партнёржо, университет да корпораций-влак дене пырля пашам ыштат, тидын годым шанче пашаште ӱдырамаш ден ӱдыр-влакын верыштым утларак кумдаҥден пеҥгыдемдат, ты пашаште кӱкшӧ сеҥымашке шушо еҥ-влакым палемдат[5].

Кечын шочмыжо

Контекст

Шке таҥаш пӧръеҥ-влак дене таҥастарымаште ӱдырамаш-влак шанче да технологий пашаште шагалын улыт. 1960-шо да 1980-ше ийла коклаште шанче ден инженер образованийым налше ӱдырамаш-влакын чотышт Американ университетлаште икшырымын кушкын, но туге гынат 1980-шо ийла тӱҥалтыште вучыдымын чарналтыш палдырнен[6][7]. 2013 ийыште Великобританий шымлымашым эртарен да тыгай иктешлымашым ыштен: STEM аланыште ӱдырамаш-влак эреак шагалын улыт, ты идалык деч ончычсо 25 ий жапыште ӱдырамаш-влакын шанчыште да технологийыште ешаралтме чотышт пеш изин вашталтын[8] . Тылеч посна, ӱдырамашын илышкыл йӧнжат, утларак сурт озанлык паша дене кылдалтмыже, нарашта ийготанак марлан лекмыже, паша рынокышто дискриминацийым чытымыже вияҥаш тӧчышӧ кундемлаште — Африкыште, Кечывал Азийыште да Кариб бассейныште — шанче да технологий шинчымашым налаш веле огыл, тыглай шинчымашым налашат чаракым ыштат[9][10].

Тачысе кечынат шинчымаш паша шотышто тыгай ситыдымаш уло, тидак илышкыл кокласе чаракым шочыкта. Ӱдырамашлан шанче пашаш ушнаш тыгак кундемысе ойыртем чаракым ышта.

Пален налме: Ушымо Штатлаште, шанче аланыште ӱдырамаш-влакын шагал улмышт ӱдырамашым тунемме пашалан шагал кумылаҥдыме, тунемаш йӧн укелык амал дене чак кылдалтын[11]. Тиде Араб тӱня деч ойыртемалтеш, тушто шанче тунеммашке ушнышо ӱдырамаш чот ятырлан кугурак, пӱтынь ушнышо-влак кокла гыч 60-80 процент марте шуэш, но туге гынат, карьер ден илышкыл чарак ӱдырамаш-влаклан умбакыже тунемаш йӧным ок пу[11].

ООН-ыш пуртымаш

ООН-ын эмблемыже

2015 ий 22 декабрьыште ООН-ын Генерал Ассамблейже 70/212 № номеран «Шанчызе ӱдырамаш ден ӱдыр-влакын тӱнямбал кечышт нерген» манме пунчалым лукташ чумыргеныт[2]. Тиде резолюций чынже денак 11 февральым ий еда эртаралтше Шанчызе ӱдырамаш ден ӱдыр-влакын тӱнямбал пайремыштым увертарен[3]. ООН-ын Генерал Ассамблейже, ӱдырамаш ден ӱдыр-влаклан тичмашын да иктӧрлыкым эскерен шанче пашаш ушнаш манын, шке кышкарыштыже улшо чыла эл, организаций ден органым, тыгак посна улшо еҥым, частный секторым уверым пумо, сотемдарыме да туныктымо пашаш пырля ушнаш ӱжеш[1]. Пунчалым пеҥгыдемдышыла, ООН, Шанчызе ӱдырамашын да ӱдыр-влакын тӱнямбал кечыштым эртараш кӱлмым ончыкташ манын, ондак лукмо икмыняр пунчалже-влаклан эҥертен. Тыге, 70/1 №-ан «Мемнан тӱням вашталтымаш: 2030 ий марте икшырымын вияҥме нерген кечын йодышыжо» пунчал ушештаралтын, тыште Ушымо Наций-влак Организацийын 2030 ий марте ӱшанлын вияҥме нерген каласыме да сай шинчымаш да гендер иктӧрлык шонымашым тӱҥ цель семын ончыктымо[12]. Тидын дене пырля 68/220 №-ан пунчал ушештаралтын, тыште Ушымо Наций-влак Организацийын Генерал Ассамблейже палемден: гендер иктӧрлыкым, ӱдырамашын праважым да илыш йӧнжым кумдаҥдаш манын, ӱдырамаш-влаклан наукыш, технологийыш да инноваций пашаш ушнаш тичмаш правам йӧным ышташ кӱштымӧ[13]. Шанчызе ӱдырамаш ден ӱдыр-влакын тӱнямбал кечыштым эртарашлан кок тӱҥ организаций мутым куча: ЮНЕСКО ден ООН-н Ӱдырамаш-влак[4].

Ий еда пайремлымаш да официал теме-влак

Кажне ийын, 11 февральыште, Ушымо Наций-влак Организаций Шанчызе ӱдырамаш ден ӱдыр-влакын тӱнямбал кечыштым Шанчызе Ассамблейыште эртара. Асссамблей STEM кышкарыште ӱдырамашын верже шукырак лийже ман тыршыше эл-влакым, тӱнямбал организаций-влакын ӱшанеҥыштым, лӱмлӧ шымлызе, шанчызе-влакым пырля каҥашаш чумыра[14]. Ассамблейын спонсоржо семын Ушымо Наций-влак Организацийын тыгай эл-влакын эреак улшо представительствышт пашам ыштат: Андорра, Антигуа да Барбуда, Армений, Австралий, Бутан, Чили, Эквадор, Финляндий, Греций, Латвий, Мексика, Нигерий, Кечывал Корей, Сан-Марино, Узбекистан[14]. Кажне ийын Ассамблей каҥашышаш йодышын тӱҥ темыжлан тӱткышым ойыра да мутланымаште рӱдӧ шонымашым куча.

Шанчызе ӱдырамаш ден ӱдыр-влакын тӱнямбал кечын ий еда увертаралтше темыже-влак:

Ежегодные темы Международного Дня Женщин и Девочек в Науке[14]
Пайремлыме идалык Кечышот идалык Теме
1 2016 Тӱням вашталтышыла: наукысо иктӧрлык (Transforming the World: Parity in Science);
2 2017 Пол, науко да икшырымын вияҥмаш: медиан влиянийже — ужмо гыч ыштымашке (Gender, Science and Sustainable Development: The Impact of Media — From Vision to Action);
3 2018 Наукысо иктӧрлык да паритет тыныслык да вияҥшаш верч (Equality and Parity in Science for Peace and Development);
4 2019 Ӱдырамаш ден ӱдыр-влакын наукысо надырышт инклюзив ужаргылык кушмаште (Investment in Women and Girls in Science for Inclusive Green Growth);
5 2020 Шанчыште, технологийыште, инновацийыште иктӧрлык: глобал тренд да ӱжык-влак (Equality in Science, Technology and Innovation: Global Trends and Challenges)
6 2021 Чек шеҥгелне: шанчысе иктӧрлык мер калыклан (Beyond the Borders: Equality in Science for Society)
7 2022 Иктӧрлык, тӱрлештарымаш да инклюзивность: вӱд мемнам уша (Equity, Diversity, and Inclusion: Water Unites Us).

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Jordan, R (2016). “Why we need an International Day?” (PDF). Journal of Medical and Surgical Research. 11 (3): 197—198.
  2. ↑ 1 2 A/RES/70/212 - E - A/RES/70/212. undocs.org. Тергыме кече: 13 ага 2022.
  3. ↑ 1 2 UNEP Chief Scientist on why we need more women and girls in science (англ.). UNEP (10 пургыж 2022). Тергыме кече: 13 ага 2022.
  4. ↑ 1 2 International Day of Women and Girls in Science 2022: History, theme and significance of this day (англ.). Firstpost (11 пургыж 2022). Тергыме кече: 25 ага 2022.
  5. ↑ In focus: International Day of Women and Girls in Science (англ.). UN Women – Headquarters. Тергыме кече: 25 ага 2022.
  6. ↑ Brush, Stephen G. (1991). “Women in Science and Engineering”. American Scientist. 79 (5): 404—419. Bibcode:1991AmSci..79..404B. ISSN 0003-0996. JSTOR 29774475.
  7. ↑ Fiegener, M Science and Engineering Degrees: 1966–2010 (2013). Тергыме кече: 20 ага 2022.
  8. ↑ Smith, Emma (December 2011). “Women into science and engineering? Gendered participation in higher education STEM subjects”. British Educational Research Journal [англ.]. 37 (6): 993—1014. DOI:10.1080/01411926.2010.515019. ISSN 0141-1926.
  9. ↑ The World Bank annual report 1991. — Washington : The World Bank, 1992. — ISBN 0-8213-1830-6.
  10. ↑ Evans, Karen (1995). “Barriers to Participation of Women in Technological Education and the Role of Distance Education” [англ.].
  11. ↑ 1 2 Whitacre, PT. The Inclusion of Women in STEM in Kuwait and the United States: Proceedings of a Workshop : [англ.] / PT Whitacre, D Najib. — National Academies Press (US), 2020.
  12. ↑ United Nations Resolution 70/1: Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development. (2015). Тергыме кече: 13 ага 2022.
  13. ↑ United Nations Resolution 68/220: Science, technology and innovation for development. (2013). Тергыме кече: 13 ага 2022.
  14. ↑ 1 2 3 Nations, United International Day of Women and Girls in Science │ International Day of Women and Girls in Science Assembly (англ.). United Nations. Тергыме кече: 13 ага 2022.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шанчыште_ӱдырамаш_ден_ӱдыр-влакын_тӱнямбал_кечышт&oldid=1152249" гыч налме