Теҥызысе шӧркочшо чонан-влакым аралыме тӱнямбал кече
| Теҥызысе шӧркочшо чонан-влакым аралыме тӱнямбал кече | |
|---|---|
 | |
| Тӱрлылык | Экологий |
| Официал | World Marine Mammal Protection Day |
| Вес семын | Кит-влакын тӱнямбал кечышт |
| Тыгак | Кит ден дельфин-влакын тӱнямбал кечышт |
| Ыҥ | Кит, кит урлык да теҥызысе моло шӧркочко-влак дене кылдалтше проблемылан калыкын тӱткышым ойыраш |
| Ыштыше | Тӱнямбал китобой комиссий (IWC) ден Теҥызысе шӧркочшо-влакым оролышо тӱнямбал ассоциаций |
| Палемдат | ий еда |
| Кече | 1986 ий 19 февральыште |
Теҥызысе шӧркочшо чонан-влакым аралыме тӱнямбал кече (англ. World Marine Mammal Protection Day) — ий еда 19 февральыште теҥызыште шӧркочшо чонан-влак нерген уверым шараш да мер калыкын тӱткышыжым нуным аралымашке виктараш ман увертарыме. Тиде кечын тӱрлӧ мероприятий, мутлан, акций, ончер, конференций-влак эртаралтыт, кудышт еҥ-влаклан теҥызысе чонан-влакым аралыме, нунын биологий тӱрлылыкыштым перегыме, экокышкарын пашажым саемдыме шотышто палдарат.
Тиде кече 1986 ий 19 февральыште Теҥыз шӧркочшо чонан-влакым аралыме шотышто тӱнямбал ассоциацийын (англ. International Marine Mammal Conservation Society) да Китым кучымо шотышто комиссийын (англ. International Whaling Commission, IWC) темлымышт дене тӧнежлыме. Тиде кече тӱнян ятыр элыштыже палемдалтеш.
Российыште Теҥызысе шӧркочшо поянлыкым аралыше тӱнямбал кечым 2002 ий гыч палемдат, молан манаш гын, российысе теҥызлаште икмыняр лу тӱрлӧ кит урлык, дельфин, тюлень да теҥыз калан-влак илат. Нине чонан-влак кокла гыч южышт йоммо лӱдыкшыштӧ улыт да тӱрлӧ кӱкшытан Йошкар книгаш пуртымо[1].
Историй
Кит ден моло теҥыз шӧркочшо-влакын чотышт шагалеммашын ик кугу амалже — теҥыз экокышкарыште биологий ойыртемым пудыртылмаш, сандене Теҥызысе шӧркочшо чонан-влакым аралыме кече але Китын тӱнямбал кечыже — теҥызыште илыше-влакын тӱшкан колымыштым чараш полшышо корнышто тӱҥ ошкыл[2].
1982 ий 23 июльышто Тӱнямбал китобой комиссий (англ. International Whaling Commission, IWC) кит-влакым, 1985–1986 ийласе сезонла гыч тӱҥалын, коммерций дене кылдалтше шонымаш дене сонарлаш тӱрыснек чарен[3][4].
1986 ийыште, кит промыселлан мораторий вийыш пурымек, Кит да дельфин-влакын тӱнямбал кечышт увертаралтын. Но чарымаш тиде ийын 19 февраль гына вийыш пурен, тидын лӱмеш пӱтынь Тӱня ий еда эше ик кечым — Кит-влакын тӱнямбал кечыштым палемда. Тиде пайрем теҥызысе шӧркочшо чонан-влакым веле огыл, тыгак теҥыз ден океанлаште илыше моло чонан-влакымат аралыме кечылан шотлалтеш[5][6].
Российыште
Теҥыз шӧркочшо поянлыкым аралыме кече Российыште 2002 ий гыч палемдалтеш. Тиде кечын эл мучко тыгай шонымаш дене акций ден мероприятий-влак эртат: еҥ-влаклан экокышкарыште илыше теҥызысе шӧркочшо-влакын верышт, ыҥышт нерген каласкалаш да нуным аралаш кӱлмӧ нерген шарныкташ. Тыгак тиде кечын, теҥыз поянлык нерген шукырак пален налаш да нунын илыме верыштым аралыме шотышто мерым ышташ манын, шанчызе ден эколог-влак шымлымашым эртарат. Тылеч посна Шӧркочшо чонан-влакым аралыме кечын суапле пашалан пӧлеклалтше акций-влак эртат, тыгодым кит урлык, дельфин ден тюленьым аралыме шотышто программе-влакын пашаштлан окса полыш погалтеш. Самырык сур китын еҥ-влак дене кылже, 1972 ий Россий Федерацийысе пӱртӱс поянлык да экологий министерствын 2020 ийысе кӱштымыж почеш, сур да гренланд китын популяцийже, йоммо лӱдыкшыштӧ улшо, шуэн вашлиялтше вид-влак радамыш пурталтын. Тиде тыгай чонан-влакым уэш пӧртылтымӧ шотышто «Биологий тӱрлылыкым аралымаш да экологий туризмым вияҥдымаш» федерал проектын кышкарыште пашам ышташ таратен[7].
2021 ий тӱҥалтыште Российысе пӱртӱс министерствыште Охотск теҥызысе гренланд ден сур кит-влакым аралыме стратегий шотышто эксперт-влакын посна совещанийыштышт эртен. Теҥыз поянлыкым аралыше пашам илышыш шыҥдараш манын, аквараторийыште да серыште эреак пашам ыштен шогыман, тыгак кит-влакын ийын коштмыштым эскерен, нунын илыме верышт вашталтмым шымлаш кӱлеш. Тыгай вашталтмаш игечысе антропоген сӱрет-влакын да климатын пужлымыжлан кӧра лийын кертыт. Теҥызыште илыше-влакым аралыме мерым ямдылымаш да тудым пеҥгыдын шуктен толмаш кит-влакын популяцийыштым йоммаш деч утараш да Российын пӱртӱсым аралыме кӱкшӧ стандарт-влакым кучышо эл семын вияҥаш йӧным ышта.
Ий еда февраль кыдалне Курил заповедникын оролыман кумдыкыштыжо, теҥызысе шагал вашлиялтше видшым аралаш виктаралтше мероприятий-влак эртаралтыт. Талук тӱҥалтыште заповедник пашаеҥ-влак касатке тӱшка дене Кунаширыште у вашлиймаш-влакым палемден. «Курил» да «Изи Курил» заповедник-влак поснак оролыман кумдыклан шотлалтыт, туштыжо теҥызысе шӧркочшо чонан-влакын тӱрлӧ видышт илат. Кечывалвел Курил вӱдкумдыкышто шӧркочшо-влакын 28 видше улмым пален налме. Тыгак Командор заповедникын оролыман кумдыкыштыжо паша ышталтеш, тушто йӱдвел теҥыз котик ден сур тюлень-влак илат. Кроноц заповедникыште сур кит-влакым эскерымаш умбакыже шуйна. Балтикын пӱртӱсым аралаш виктаралтше мероприятий-влак кышкарыште сур тюленьым да теҥызысе шӧркочшо моло поянлыкым аралыме паша шукталтеш[7].
Кит урлыкым йоммашке кондышо уда фактор ден лӱдыкшӧ-влак
- пӱртӱсын лӱдыкшӧ азапше да климатын вашталтмыже;
- кол кучымо вапшеш пижме да судно дене ваш тӱкнымаш;
- кит-влакын корныштышт авыртыш-влак (гидротехнике чоҥымаш-влакым да нуным пашаш колтымаш);
- теҥызысе йырвелым лавыртымаш;
- теҥызысе чоҥымаш;
- углеводородым тулымаш да нефтьын теҥызыш ташлыме лӱдыкшӧ;
- вӱдйымалне индустриал йӱк;
- кит-влакым да моло шӧркочшо чонаным шыл шотеш сонарлымаш;
- кит-влакым модмо семын лӱйкалымаш[8].
Тыгак ончо
Палемдымаш
- ↑ Всемирный день защиты морских млекопитающих. fish.gov.ru. Федеральное агентство по рыболовству (19 пургыж 2024).
- ↑ 19 февраля. Всемирный день защиты морских млекопитающих или Всемирный День кита. Крокус сити океанариум (17 пургыж 2023).
- ↑ Всемирный день китов. РИА Новости (19 пургыж 2023).
- ↑ Ирина Макеева. День защиты морских млекопитающих проводится во всем мире 19 февраля. Парламентская газета (19 пургыж 2024).
- ↑ 19 февраля - Всемирный день защиты морских млекопитающих. morjevka.spb.ru. Муниципальное образование муниципальный округ Ржевка.
- ↑ 19 февраля - Всемирный день китов и морских млекопитающих. Движение ЭКА (18 пургыж 2016).
- ↑ 1 2 19 февраля - Всемирный день защиты морских млекопитающих. mnr.gov.ru. Министерство природных ресурсов и экологии Российской Федерации (19 пургыж 2021).
- ↑ Китам угрожают не только охотники. Интернет-портал Fishnews.ru (26 ӱярня 0201).
Литератур
- Елена Леонидовна Власова, Ольга Владимировна Устьянцева. Деятельность международных организаций по охране и защите морских млекопитающих // Вестник Московского университета МВД России. — 2021. — № 2. — С. 117—121.
- Устьянцева Ольга Владимировна. Нормативное регулирование использования и охраны морских млекопитающих в России // Актуальные проблемы государства и права. — 2019. — № 4. — С. 515—527.
- Иванова Жанна Борисовна. Правовое регулирование промысла морских млекопитающих // Russian Journal of Education and Psychology. — 2011. — № 3.
- Хун Аслан Заурканович. Особенности определения объекта и предмета преступления при квалификации незаконной добычи (вылова) водных биологических ресурсов // Вестник Краснодарского университета МВД России. — 2014. — № 1. — С. 29—32.
- Копылов Станислав Михайлович. Первый опыт охраны конкретных видов дикой фауны в системе Договора об Антарктике // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Юридические науки. — 2010. — С. 87—92.