Тропим кече

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тропим кече
Шнуй Тропим тӱлегенын пеленже. Руш юмоҥа.

Шнуй Тропим тӱлегенын пеленже.

Руш юмоҥа.
Тӱрлылык Калык христиан
Вес семын Тропим-коляпоктышо, Шӱдыр велмаш
Тыгак Устретин кече, христиан черке (черк.)
Ыҥ Шошын икымше вашлиймашыже
Палемдат кечывалвел да эрвел славян-влак
Кече 14 (1) февраль
Йӱла колям поктымаш (эрвел. слав.), уам пӱчкедыме йӱла (кечыв. слав.)
Кылдалтын Юмынава дене вашлиймаш
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Тропим кече14 (1) февральлан толшо славян калык календарьысе кече; эрвел ден кечывалвел славян-влакын шошо лишемме дене кылдалтше пайремышт[1]. Болгарийыште, Йӱдвел Македонийыште да Сербийыште поснак кумдан палымдалтеш, пайрем шуко йӱла ойыртеман улмыж дене чапланен[2]. Виноградым ончен-куштышо-влаклан шошым кондышо пайрем, шнуй Тропим нуным аралышылан шотлалтеш[3]. Руш-влакын тудо чоҥештылше кайыквусым сонарлыше-влакын аралышыжлан шотлалтеш[4]. Кечывалвел славян-влакын февральыште икымше кум кече (Тропим кече, Сретенье, Шнуй Симеонын кечыже) телым да шошым ойырышылан шотлалтыт[3].

Моло лӱм-влак

руш. Трифон[5], Трифоны Перезимники[6], Трифон Звездистый, Трифон с кошкой[7], День Трифона — заклинателя мышей, Трифон-мороз[8], Трифон Перезимник, Звездопад, Мышегон[9], Предпразднество Сретения[10]; белор. Грамнічны бацька[11]; болг. Три́фун Зареза́н, Три́фоновден, Св. Три́фон, Три́фун Зарезо́й, Трифон пия́ница, Трифон чи́пият (курносый)[12], Зарезановден[13]; серб. Свети Тривун, Свети Трива, Свети Трипо, Трипун-пиjаница, Трифон Орезач, Заризој, Триша[3][14].

Тиде кечын православий славян-влак ты шотыштак Трифон Никейский ден Петр Галатийскийым пагалат, нунын лӱмышт кече лӱмыштӧ улыт.

Колям поктышо Тропим

Шнуй Тропимлан ӱдымӧ да шындыме кушкыл-влакым чонан-влакын пытарымышт годым кумалыт. Моло чер да азап дене пырля тиде шнуйым еш илышым аралаш, вате-марий кокласе тыныс ден йӧратымашым кучаш, ойгым, шӱлыкым покташ, сай качымарийым да оръеҥым саклаш, шинча чер деч, осал шӱлыш деч утараш, сымыстарыме деч аралаш сӧрвалат[15].

Русьышто Тропим кечын колям да коля илыме верым шӱведеныт[16]. Коля илыме вер (мышарник) — тыгай верыште коля-влак шканышт шокшым да кочкышым муыныт[17].

Шӱведыше пырыс дене пырля коляверан каван деке ошкылын. Тушто тудо юлымо каван покшеч да ныл могыр гыч «ныл мардеж» гыч кылтам але (але парчам, шудо нерген ойлена гын) луктеден, чаткан ик ораш оптен, — ала-мом пелешкален — да тудым ӱжшӧ озан пӧртышкыжӧ нумал каен. Тыште кондымо арвер пеш яндарын ӱштмӧ, чот олтен петырыме коҥгаш вераҥдат да тулгӱ гай йошкаргыше тулвондо дене ылыжтат. Кылта але шудым йӱлатыме деч вара кодшо ломыж але кодшо шудым сайын гына удырен луктыт да деч угыч идымышке наҥгаен, кылтам але шудым налме верлашке пӧртылтат. Шӱведыше ломыжым кӱлеш верыш шавалтен, лӱмын шӱведыме мутым ойлен. Тылеч вара нуным коля кугыжа наҥгаен манын шоненыт[18][16].

Трифонлан ялысе ӱдыр-влак каче нерген кумалыныт — очыни, садланак пургыж тылзе — сӱанлан жап[8].

Тиде кастене игечым эскереныт: кава шӱдыран лиеш гын, теле эше кужу жап шуйна да шошо почеш кодын толеш ман шоненыт[19].

Трифон Зарезан

Шнуй Тропим виноград укшым пӱчкедыме кӱзӧ дене XVIII, Сербий юмоҥа-влак

Болгарийыште, Македонийыште да эрвел Сербийыште пайремым Зарезан але Орезач маныт, молан манаш гын, виноградым икымше гана пӱчкедыме жапыште пайремлалтеш[3][14]. Кечывалвел славян-влакын Тропим да Шочынава нерген преданий кумдан шарлен, тидлан вес кече пӧлеклалтын да нуно изашт ден акаштлан шотлалтыныт. Легенде почеш, Юмынава аза дене черкыш кайыме корнышто Тропимым мыскылымыжлан карген, тиддеч вара шнуй шке нержым пӱчкын[14]. Вес версият уло: Тропимым Зарезан маныт, молан манаш гын, вет тудо виноград воштырым йӱшӧ улмыж годым сайынак руалын, воштыр дене пырля нержымат пӱчкын. Сандене пайремын вес калык лӱмжӧ — йӱшӧ Тропим[20]. Пайрем Трифуницы манме кум радаман кышкарыш пура (1, 2, 3 февраль)[3].

Тропим кечын болгар храмлаште посна палемдалтше кумалтыш мут йоҥга. Тушто прихожан-влак «Господньын лозаже» маналтыт, а нунын сӧрвалымышт кажне укшлан вес семынже кажне кумалаш толшылан поро шӱлыш волыжо ман кумалыт. Храмлаште вӱд сотемдаралтеш, южо вере, вредитель-влак ваштареш лӱмын кумалтыш мутым лудыт[21].

Тиде кечын арака чарныде йога. Пайремыш кажныже арака флягым нумал конда, тушко виноград укшым пыштат. Чеслыме мучашеш весела да сай сийлалтше пӧръеҥ-влак селаш каят. Йӱла дене келшышын, пӧрт еда савырнат, туштыжо адак аракам сийлат. «Кугыжам» кидыште нумал коштыт, тидын годым тудын ӱмбак эре аракам йоктарат. «Арака кузе йога, туге виноград воштыр кушшо», — маныт чылан[22][21].

Серб ден болгар этнос районысо черке живописьыштыше шнуй уам пӱчкедаш лӱмын келыштарыме кӱзым кучышо рвезе семын ончыкталтеш[23][14]. Болгарийысе виноградым ончен-куштышо-влакын пайремышт фригий-фракийысе лектышвий юмын да пӱртӱс юмо Сабазийын (Дионисын) культшо гыч аралалт кодын ман шонат[12]. Болгар-влак тиде кече нерген ойлат: «Шнуй Тропим вуйжым мландыш пышта да тудо ыраш тӱҥалеш» (болг. Св. Трифон забива главата си в земята и по този начин я затопля), тугеже тиде кече гыч пӱртӱс шошылан ямдылалташ тӱҥалеш[24].

Калыкмут ден пале-влак

  • Февральын икымше кечыштыже могай игече лиеш, февральжат тугаяк лиеш[25].
  • Февраль тӱҥалтыш лывыртыш — мотор шошын эр толмым вучо[26].
  • Тропим шӱдыран гын, шошо почеш кодын толеш[27].
  • Тропимлан шӱдыр шуко — шошылан кужу корно[8].
  • Каваште шӱдыр шуко коеш гын, теле эше кужу жап шуйна да шошо вараш толеш[28].
  • Тропимлан колям локтат, кинде каван-влакым ынышт локтыл манын[29].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. Агапкина, 2004, с. 606.
  2. Узенёва, 2012, с. 318–320.
  3. 1 2 3 4 5 Узенёва, 2012, с. 318.
  4. Башаров, 2005, с. 118.
  5. Агапкина и др., 2012, с. 396.
  6. Коринфский, 1901, с. 128.
  7. Рожнова, 1992, с. 29.
  8. 1 2 3 Усов, 1997, с. 230.
  9. Мясников, 2004, с. 102.
  10. «Зеленая минея». Февраль (по старому стилю). 1 февраля Предпразднство Сретения Господа Бога и Спаса нашего Иисуса Христа И святаго мученика Трифона (†250). Тергыме кече: 4 сорла 2015. Архивлыме 3 ӱярня 2022 ий.
  11. Васілевіч, 1992, с. 560.
  12. 1 2 Колева, 1977, с. 275.
  13. КПОБ, 2000, с. 27.
  14. 1 2 3 4 Петровић, 1970, с. 299.
  15. Котович, Крук, 2010, с. 79-81.
  16. 1 2 Брудная и др., 1996, с. 115.
  17. Даль, 1881.
  18. Коринфский, 1901, с. 144—145.
  19. Сахаров, 1885, с. 19.
  20. Попов, 1997, с. 17.
  21. 1 2 День святого Трифона или Трифон Зарезан Архивысе копий 6 ӱярня 2016 гыч // О Болгарии по-русски и по-болгарски.
  22. Иванова, 2007, с. 91–100.
  23. Вакарелски, 1977, с. 507.
  24. Попов, 1997, с. 19.
  25. Мясников, 2004, с. 76.
  26. Усов, 1997, с. 208.
  27. Ермолов, 1901, с. 72.
  28. Некрылова, 2007, с. 100.
  29. Некрылова, 1991, с. 100.

Литератур

  • Очистительные обряды / Т. А. Агапкина // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2004. — Т. 3: К (Круг) — П (Перепёлка). — С. 606–610. — ISBN 5-7133-1207-0.
  • Февраль / Агапкина Т. А. и др. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2012. — Т. 5: С (Сказка) — Я (Ящерица). — С. 396–398. — ISBN 978-5-7133-1380-7.
  • Башаров И. П. Русская промысловая культура Восточного Прибайкалья (конец XIX — начало XX в.). — Улан-Удэ: Изд-во БНЦ СО РАН, 2005. — 162 с. — ISBN 5-7925-0165-3.
  • Ермолов А. С. Народная сельскохозяйственная мудрость в пословицах, поговорках и приметах. — СПб.: Типография А.С.Суворина, 1901. — Т. 1. Всенародный меяцеслов. — 691 с.
  • Золотые правила народной культуры / О. В. Котович, И. И. Крук. — Мн.: Адукацыя i выхаванне, 2010. — 592 с. — 3000 экз. — ISBN 978-985-471-335-9.
  • Колева Т. А. Болгары // Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы. Конец XIX — начало XX в. Весенние праздники. — М.: Наука, 1977. — С. 274–295. — 360 с.
  • Коринфский А. А. Февраль-бокогрей; Сретенье // Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа. — М.: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 128—142, 143—148.
  • Некрылова А. Ф. Круглый год. — М.: Правда, 1991. — 496 с. — ISBN 5-253-00598-6.
  • Мясников А. Л. Летописный календарь России. — СПб.: Александр ПРИНТ, 2004. — 768 с. — ISBN 5-7580-0087-6.
  • Некрылова А. Ф. Русский традиционный календарь: на каждый день и для каждого дома. — СПб.: Азбука-классика, 2007. — 765 с. — ISBN 5352021408.
  • Рожнова П. К. Радоница. Русский народный календарь: обряды, обычаи, травы, заговорные слова. — М.: Дружба народов, 1992. — 174 с. — ISBN 5-285-00135-8.
  • Сахаров И. П. Сказания русского народа. Народный дневник. Праздники и обычаи. — СПб.: Издательство МГУ, 1885. — 245 с.
  • Трифон св. / Узенёва Е. С. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2012. — Т. 5: С (Сказка) — Я (Ящерица). — С. 318–320. — ISBN 978-5-7133-1380-7.
  • Усов В. В. Русский народный православный календарь. — М.: Издательский Дом МСП, 1997. — Т. 1. — 512 с. — ISBN 5-7578-0028-3.
  • Энциклопедия обрядов и обычаев / Сост.: Л. И. Брудная, З. М. Гуревич, О. Л. Дмитриева. — СПб.: Респект, 1996. — 552 с. — ISBN 5-7345-0063-1.
  • Вакарелски Христо. Етнография на България. — София: Наука и изкуство, 1977. — 680 с.  (болг.)
  • Васілевіч Ул. А. Беларускі народны каляндар // Паэзія беларускага земляробчага календара. / Склад. Ліс А.С.. — Мн., 1992. — С. 554—612. — ISBN 5-343-00676-0. Архивлыме 11 ага 2012 ий.  (белор.)
  • Мышь // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1881. — Т. 2. — С. 374.
  • Иванова Р. Свети Валентин vs. Свети Трифон или две в едно. Етнографски институт с музей при БАН, София // Гласник етнографског института LV (1) / главни и одговорни уредник Драгана Радојичић. — Београд: Етнографски институт САНУ, 2007. — ISSN 0350-0861.  (болг.)
  • Календарни празници и обичаи на българите: Енциклопедия / Състав. В. Д. Бенина-Маринкова, З. А. Паприкова-Крутилин, И. Ц. Антонова. — София: Българска академия на науките, 2000. — 97 с. — ISBN 954-430-710-9.  (болг.)
  • Петровић П. Ж. Трифундан // Српски митолошки речник. — Београд: Нолит, 1970. — С. 299.  (сербхорв.)
  • Попов Р. Български народен календар. — София: Свят. Наука, 1997. — 111 с. — (Етнология). — ISBN 954-8223-31-7.  (болг.)

Кылвер-влак