Марий Эл Республикысе Т. Евсеев лӱмеш калыкле тоштер

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Gerb-icon.png

РФ-ын тӱвыра министерствыже

Arrow-Right.png
Gerb-big.png
Россий Федерацийын тӱвыра министерствыже
Марий Эл Республикысе Т. Евсеев лӱмеш калыкле тоштер
руш. Национальный музей Республики Марий Эл имени Т. Евсеева
Тоштерын тӱҥ оралтыже
Тоштерын тӱҥ оралтыже
Негызлалтын 1920
Негызлыше Тимофей Евсеевич Евсеев
Верланымаш
Адрес  Россий, Йошкар-Ола, Совет ур., 153
Идалыкыште толын кайыше-влак 130 тӱжем
Директор Ирина Якаева[1]
Сайт fumus.ru
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Марий Эл Республикысе Т. Евсеев лӱмеш калыкле тоштер (ГБУК «НМ РМЭ») — кундемысе краеведений тоштер, Марий Эл Республикысе Йошкар-Олаште верланен. 1920 ий 3 апрельыште почылтын, Марий Элысе эн тошто тоштер-влак кокла гыч иктыже. Ик негызлышыже, директоржо, шанчыеҥ-этнограф, фольклорист, краевед, педагог Тимофей Евсеевын лӱмжым нумалеш. Российыште «Калыкле» статусым налше икымше тоштер[2].

Историй

1920 ий 4 мартыште Краснококшайск уездысе калык туныктымаш пӧлкан коллегийже Краснококшайскыште Рӱдӧ тоштерым ыштыме нерген пунчалым луктын. Тудо ийынак 3 апрельыште Советский уремысе 32 №-ан пӧртыштӧ (Суворовын пӧртшӧ) тоштер толшо-влаклан почылтын. 1921 ий 17 октябрьыште Марий автоном областьын калык туныктымаш коллегийже уездысе тоштерым областьысе краеведческийыш вашталтыме нерген пунчалым луктын. Вуйлатышылан Марий педагогике техникумын марий йылме ден этнографийым туныктышо Фёдор Егоровым шогалтыме[3].

НМ РМЭ-н Историй да археологий тоштержын оралтыже

Тоштерым педтехникумын оралтыштыже вераҥденыт. 1922 ийыште кугыжаныш оксам ойырымо деч кораҥын, да тоштерым петыреныт. Тотерыште улшо чыла экспонатым Марий педтехникумын этнографий пӧлкашкыже аралаш пуымо. Тоштер шке пашажым 1924 ий 5 декабрьыште угыч тӱҥалын. Шке пӧртшӧ лийын огылат, тоштер ик жаплан Марпедтехникумын этнографий кабинетыштыже кодын.

Марий автоном областьысе туныктышо-влакын погыныштын темлымыже почеш тоштерыш туныктышо Тимофей Евсеевич Евсеевым колтымо, тудо марий-влак коклаште этнографий материалым погаш тӱҥалын.

1925 ийыште тоштерым Рӱдӧ марий тоштерыш вашталтен лӱмденыт. 1927 ий тӱҥалтышыште тоштерым посна изирак кӱ оралтыш кусареныт. 1930 ийыште тоштер ик пачашан кӱ оралтыште лийын. Ончер зал-влак кум пӧлемым айленыт.

1932 ий июньышто тоштерым петырыме черке оралтыш кусареныт, тушто ик кӱчык жаплан ик ончерым эртарен кертме. 1934 ийыште черке оралтым тӱрыснек олмыктымеке, тоштерын историйлык акшым нӧлталаш йӧным ыштыме, сӱрет галерейлан этажым келыштарыме.

Тоштер Москосо Калыкым шымлыме рӱдӧ тоштер, Вяткысе краеведений институт да Финляндийыште Хельсинкисе этнографий тоштер дене вашкылым кучен.

1934 ий февраль гыч Тимофей Евсеев тоштер директор должностьышто пашам ышташ тӱҥалын. Марий АО-м Марий АССР-ыш вашталтымылан кӧра тоштер Марий АССР-ын Туныктымо шотышто калык комиссариатын кид йымакыже пурен. 1937 ийыште тоштерым у оралтыш кусареныт. 1939 ий 20 январь гыч тоштер пужен вашталтыме деч вара пӱртӱс, историй, социализмым чоҥымаш пӧлка-влак дене почылтын.

1941 гыч 1946 ий марте тоштерым жаплан петыреныт, а фонд-влакым наҥгайыме, да нуно Марий АССР Ронго районысо колхозын изирак кӱ пӧртыштыжӧ аралалтыныт.

1946 ийыште Марий шанче-краеведений тоштерыш вашталтен лӱмденыт да Марий АССР Министр-влак Каҥашын пеленысе тӱвыра-сотемдарыш тӧнеж-влак шотышто виктерын кид йымакыже пурен. Тунамак тоштерлан кызытсе кок пачашан пӧртым пуэныт.

Тиде ийынак археолог П. Н. Старостин ден директорын шанче ужаш шотышто алмаштышыже Борис Бабушкин археологий дене икымше шанче экспозицийым ыштеныт, 1969 ийыште «Марий АССР-ын пӱртӱсшӧ» экспозицийым ыштыме. Шанче ямдылымашын авторжо — Николай Иванов.

1975 ийыште Эстон ССР-ысе Тарту олаште «Марий калык сымыктыш» ончер эртен, тушто 200 утла экспонатым ончыктеныт. 1987 ийыште икымше гана ӧрдыж элыште, Венгр Калык Республикысе Сомбатхей олаште, тоштер «Марий калык сымыктыш» ончерым чумырен, тудын экспонатшым Сомбатхейысе Историй музейлан пуэныт.

Директор Мария Матукован инициативыж почеш 1992 ий 4 августышто Марий Эл Республик Правительствын пунчалже дене Марий шанче-краеведений тоштерым Марий Эл Республикын Калыкле тоштерышкыже вашталтен лӱмденыт, тудлан «калыкле» статусым да негызлыше Тимофей Евсеевын лӱмжым пуэныт[3][4].

Историй да археологий тоштер оралтын фронтоныштыжо тоштерын логотипше

2003 ийыште тоштерым уэмдыме.

2015 ий ноябрьыште Йошкар-Оласе эҥерсерыште (Эшкинин урем, 10А) тоштерын у структур ужашыжым — Йоча тоштер-ончер рӱдерым — почыныт[5][6].

2017 ий 20 июльышто Йошкар-Олаш официальный визит дене Россий Президент пеленысе калык-влак кокласе кыл шотышто Каҥашын заседанийыштыже участвоватлаш толмыж годым тоштерыште Россий Президент Владимир Путин лийын[7].

2018 ий 4 ноябрьыште, Калык-влакын икоян улмышт кечын да Марий Эл Республикын кечынже, ончычсо Йоча тоштер-ончер рӱдерын пӧртыштыжӧ Историй да археологий тоштерым пайремлын почыныт[8].

2020 ий мартыште тоштерым ыштымылан 100 ий теммылан Историй да археологий тоштерын площадкыштыже тоштерын у продукт ден услугыжо-влак дене палдарыме. Мероприятийыште «Мый тыште: Марий Эл» мобильный манме ешартышан «Марий мланде — Российын моторлыкшо» презентаций альбомым ончыктымо[9].

2020 ийыште тоштерын тӱҥ оралтыштыштыже уэмдымаш паша каен[10], пайремлын почмаш 16 декабрьыште лийын[11].

2023 ий июльышто тоштер Марий Эл Республикысе тӱвыра тӧнеж-влакын «Марий Элын тӱвыраже» ик тичмаш порталым ыштыше оператор лийын[12].

2023—2024 ийлаште тоштер Моско олаште «Россий» Тӱнямбал ончер-форумышто Марий Эл Республик дене палдарыше оператор лийын.

Директор-влак

Тоштерын чумыр эртыме корныштыжо директор-влакшын спискышт[13]:

Оралте

Тоштерын оралтыже кундем кӱшытан архитектур шарныктышлан шотлалтеш[18][19].

Оралтым 1903 ийыште[18] арестлык пӧрт семын чоҥымо. Варарак тушто рабфак верланен, а Кугу Ачамланде сар ийлаште — Ленинград гыч Кугыжаныш оптике институт, тушто академик Сергей Иванович Вавилов пашам ыштен. Тоштер тиде оралтым 1946 ий гыч айла. 1960 ийыште республикын лӱмгечыжлан оралтым уэмдыме, кумшо пачашым ешарен чоҥымо, пурла пулдырым чоҥымо.

Оралте Совет уремын эрвел могырыштыжо чоҥалтме фронтым ыштымаште участвоватла. Эрвел могыр гыч ризалитан кум пачашан вияш лукан кермыч оралте улеш. 1903 ийысе чоҥымын кугытыштыжо коридоран планировкыжо уло да 1960 ийысе ешартыш кугытышто залан планировкыжо уло. Фасадым сӧрастарымаште рустовкым, профилироватлыме карниз-влакым, 2-шо ден 3-шо пачашласе окна-влак кокласе пырдыжлаште каннелюр корно-влакым, марий тӱр сынан сӧрастарышым кучылтмо[18].

Фондысо коллекций-влак

Тоштер коллекцийыште 233 тӱжем утла аралыме единице шотлалтеш, нуно Калыкле музейынат, тудын структур подразделенийлаштыжат экспозицийлашке да ончерлашке лукталтыт: Калык-прикладной сымыктыш тоштерыште, И. С. Ключников-Палантайын Тоштер-пӧртыштыжӧ, Православий историй тоштерыште, Историй да археологий тоштерыште, Йоча тоштер рӱдерыште, «Благовещенысе башне» тӱвыра-ончер рӱдерыште.

Калыкле тоштерыште 2019 ийлан тыгай экспозиций ден ончер-влак верланеныт:

  • Илыш циклын йӱлаже: XIX—XX курымласе марий калыкын йӱласе тӱвыраже.
  • Янлык-влакын ӧрыктарыше тӱняшт. Марий Эл Республикын поснак оролымо пӱртӱс кумдык-влак.

Тоштерыште Т. Евсеевын фондым пойдараш ӱжмӧ, кундемын илышыже дене палыме улшо художник-влакын (К. Ф. Егоров, Е. Д. Атлашкина, П. Т. Горбунцов), тыгак Озаҥ гыч художник-влакын (Г. А. Медведев, П. А. Радимов, В. К. Тимофеев) ХХ курымын 20-30-шо ийлаштыже художественно-этнографический зарисовко ден живопись паша-влакын коллекцийышщт уло (260 наре единице). Нунын паша лектышыштлан кӧра 1920-шо ийлан кокымшо пелыштыштыже — 1930-шо ийлан икымше пелыштыштыже марий-влакын кече еда улшо илышышт да пашашт нерген да нунын этнотӱвыра ойыртемышт нерген коллекцийым чумырысмо[20]. Тушко Марий автоном областьысе Морко да Звенигово кантонлашке 1928—1929 ийлаште Т. Евсеевын вораҥдарыме экспедицийлаште[3] да нуным мучашлыме деч варасе этюд, сӱрет, этнографийлык зарисовко-влак да документ сынан наброско-влак пурат[20].

Тоштерын документ фондыштыжо Марий Элысе тазалык аралтыш, туныктымаш да шанче, тӱвыра да сымыктыш пашаеҥ-влакын коллекцийышт аралалтыт (фотографий, документ, савыктен лукмо да молат), нунын коклаште: Марий кундемын икымше йоча врачше Ф. М. Контский, икымше марий композитор-влак И. С. Ключников-Палантай ден Я. А. Эшпай, композитор, РСФСР искусствын сулло пашаеҥже Н. А. Сидушкин, икымше марий семче-кӱслезе-влак П. С. Тойдемар ден А. Р. Сидушкина, марий кокла гыч икымше профессионал театр актёр-влак А. Г. Страусова ден И. Т. Якаев, икымше марий писатель да поэт С. Г. Чавайн, икымше марий драматург М. Шкетан, марий гыч искусствын икымше сулло пашаеҥже Н. Арбан, марий гыч икымше калык поэт М. Казаков, калык писатель-влак да поэт-влак Н. Лекайн, С. Николаев, М. Майн, Й. Осмин, С. Вишневский, В. Юксерн, А. Крупняков, Г. Матюковский, К. Васин, З. Каткова, А. Юзыкайн, В. Регеж-Горохов да шуко молат. Документ материалын посна лончыжо Марий кундемын историйышкыже шке лӱмыштым возен кодышо политике пашаеҥ-влаклан пӧлеклалтын: марий правительствын икымше вуйлатышыже И. П. Петров, Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын председательже-влак Т. И. Кавалеров, П. В. Щербаков, П. А. Алмакаев, В. И. Романов, Марий АССР Кӱшыл Каҥашын председательже-влак П. Е. Коротков, В. П. Ишалёв, Н. Ф. Рыбаков, Г. А. Посибеев, Марий Элын икымше Президентше В. М. Зотин, юрист-влак В. И. Товашов, А. Т. Товашов, Н. М. Пиксаев да молат.

Филиал-влак

  1. И. С. Ключников-Палантайын тоштер-пӧртшӧ[21];
  2. Калык кидпаша сымыктыш тоштер[22];
  3. Историй да археологий тоштер[23];
  4. Православий историй тоштер[24];
  5. «Благовещенысе башне» тӱвыра-ончер рӱдер (2021 ий 30 апрель гыч — «Башне» Тӱвыра-ончер рӱдер) (Йошкар-Ола)[25]) (Йошкар-Ола)[26].
  6. «Ачамландын геройжо-влак» тоштер-патриотике рӱдер (Йошкар-Ола)[27];
  7. Креатив индустрийым вияҥдыме ресурслык рӱдер (Йошкар-Ола)[28].

Палемдымаш

  1. ↑ kidsher.ru
  2. ↑ Государственное бюджетное учреждение культуры "Национальный музей Республики Марий Эл имени Тимофея Евсеева". Госкаталог. Тергыме кече: 4 ӱярня 2025.
  3. ↑ 1 2 3 Энциклопедия Республики Марий Эл, 2009, с. 572—573.
  4. ↑ Национальный музей РМЭ им. Евсеева (руш.). Национальный музей РМЭ им. Евсеева. Тергыме кече: 6 ӱярня 2021. Архивлыме 10 вӱдшор 2021 ий.
  5. ↑ Новый музей – Музей детства (руш.). mari-el.er.ru. Тергыме кече: 21 идым 2021. Архивлыме 21 идым 2021 ий.
  6. ↑ Музей детства в Йошкар-Оле (неопр.). ИА МедиаПоток (MediaPotok) (21 сорла 2018). Тергыме кече: 21 идым 2021. Архивлыме 21 идым 2021 ий.
  7. ↑ Посещение Национального музея Республики Марий Эл (руш.). Президент России (20 сӱрем 2017). Тергыме кече: 17 ага 2020. Архивлыме 6 пеледыш 2020 ий.
  8. ↑ Страницы - Новая-выставка-Музея-истории-и-археологии.aspx... mari-el.gov.ru. Тергыме кече: 21 идым 2021. Архивлыме 21 идым 2021 ий.
  9. ↑ 4 марта музей приглашает на презентацию «Музею – 100!» (руш.). Официальный сайт Национального музея РМЭ им. Т. Евсеева. Тергыме кече: 18 ага 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  10. ↑ Национальный музей РМЭ им. Евсеева (руш.). Национальный музей РМЭ им. Евсеева. Тергыме кече: 21 идым 2021. Архивлыме 21 идым 2021 ий.
  11. ↑ Национальный музей РМЭ им. Евсеева (руш.). Национальный музей РМЭ им. Евсеева. Тергыме кече: 21 идым 2021. Архивлыме 21 идым 2021 ий.
  12. ↑ Кидшер (2023-07-15), Минкультуры запустило портал «Культура Марий Эл», <https://kidsher.ru/ru/culture/43923/>. Тергыме: 3 теле 2024. 
  13. ↑ История Национального музея Республики Марий Эл им. Т. Евсеева (руш.). Официальный сайт Национального музея РМЭ им. Т. Евсеева. Тергыме кече: 17 ага 2020. Архивлыме 10 ага 2020 ий.
  14. ↑ Мочаев В. А. Калугин Семён Михайлович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 175. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.
  15. ↑ Национальный музей Республики Марий Эл им. Т. Евсеева (руш.). Национальный музей Республики Марий Эл имени Тимофея Евсеева. Тергыме кече: 17 ага 2020. Архивлыме 12 ага 2020 ий.
  16. ↑ marpravda.ru
  17. ↑ Кугарня (газет)
  18. ↑ 1 2 3 Здание краеведческого музея (регистрационный номер: 121510226580005) (руш.). Минкультуры России. Тергыме кече: 17 ага 2020. Архивлыме 1 ӱярня 2017 ий.
  19. ↑ Постановление Правительства Республики Марий Эл от 3 сентября 1992 г. № 382 «О мерах по дальнейшему обеспечению сохранности историко-архитектурных памятников Республики Марий Эл»
  20. ↑ 1 2 Э. М. Колчева, Н. А. Большова. Структура этнокультурного пространства в художественно-этнографических работах 20-30-х гг. XX в. Из фондов Национального музея Республики Марий Эл им. Т. Евсеева // Этнографическое обозрение. — 2013. — № 4. — С. 174—187.
  21. ↑ Дом-музей И.С. Ключникова-Палантая (руш.). Национальный музей Республики Марий Эл имени Тимофея Евсеева (22 сӱрем 2011). Тергыме кече: 17 сорла 2019. Архивировано из оригинала 6 ӱярня 2017 ий.
  22. ↑ Музей народно-прикладного искусства (руш.). Национальный музей Республики Марий Эл имени Тимофея Евсеева (22 сӱрем 2011). Тергыме кече: 17 ага 2020. Архивировано из оригинала 5 ага 2018 ий.
  23. ↑ Музей истории и археологии. Министерство культуры, печати и по делам национальностей Республики Марий Эл. Тергыме кече: 29 кылме 2018. Архивлыме 30 кылме 2018 ий.
  24. ↑ Открыт Музей истории православия (руш.). Национальный музей Республики Марий Эл имени Тимофея Евсеева (7 кылме 2016). Тергыме кече: 20 ага 2019. Архивировано из оригинала 12 шорыкйол 2018 ий.
  25. ↑ В Йошкар-Оле открылся обновлённый культурно-выставочный центр — Министерство культуры, печати и по делам национальностей Республики Марий Эл (неопр.). Тергыме кече: 7 пеледыш 2021. Архивлыме 7 пеледыш 2021 ий.
  26. ↑ Открытие Благовещенской башни (руш.). Официальный сайт Национального музея РМЭ им. Т. Евсеева (12 пеледыш 2018). Тергыме кече: 17 ага 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  27. ↑ Музейно-патриотический центр «Герои Отечества» открылся в Йошкар-Оле — Министерство культуры, печати и по делам национальностей Республики Марий Эл (неопр.). mincult12.ru. Тергыме кече: 3 теле 2024.
  28. ↑ В Марий Эл установлены меры поддержки, направленные на развитие и популяризацию креативных индустрий — Министерство культуры, печати и по делам национальностей Республики Марий Эл (неопр.). mincult12.ru. Тергыме кече: 3 теле 2024.

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Марий_Эл_Республикысе_Т._Евсеев_лӱмеш_калыкле_тоштер&oldid=1231603" гыч налме