Килемар районысо краевед тоштер

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Gerb-icon.png

РФ-ын тӱвыра министерствыже

Arrow-Right.png
Gerb-big.png
Россий Федерацийын тӱвыра министерствыже
Килемар районысо краевед тоштер
Килемарский районный краеведческий музей.jpg
Негызлалтын 1999
Адрес 425270, Россий Федераций, Марий Эл Республик, Килемар посёлко, Чернышевский ур., 8-ше №-ан пӧрт
Директор Бахтина Наталия Александровна
Сайт kilemar-rkm.mari-el.muzkult.ru

Килемар районысо краевед тоштер (кӱчыкын — «Килемар районысо краевед тоштер» МБТУ) — Килемар районысо муниципал бюджет тӱвыра тӧнеж. Марий Эл Республикыште Килемар посёлкышто Чернышевский уремын 8-ше №-ан пӧртыштӧ верланен[1].

Тоштерым 1999 ийыште негызлыме[2].

Эртымгорно

Килемар районысо краевед тоштер «Килемар муниципал район» муниципал образований администрацийын тӱвыра, физкультур да спорт пӧлкажын структур подразделенийже лийын, район администраций вуйлатышын 1999 ий 28 июльысо кӱштымашыж дене «эртымгорным да тӱвырам шымлымаш да шарымаш, тоштер арвер-влакым аралымаш, нуным кычалмаш, погымаш да шымлымаш шонымаш дене» негызлыме. Икымше директоржо Федотова Римма Анатольевна лийын[2][3].

Тоштер районысо Пионер пӧртын директоржо Н. В. Чеснокован инициативыж почеш ышталтын. Чеснокова Марий Элысе районлаште лектын коштмо семинарлаште лиеден, тушто верысе тоштерлаш ончаш пуреден да ужын: тоштер Килемар районышто гына уке[3].

Тоштер ончыч Килемарыште Мир уремысе Быт пӧртыштӧ верланен[3]. Тоштерым Сеҥымаш кече годым 2000 ий 9 майыште почмо, тунам толшо-влаклан сарзе чап пӧлемым ончыктеныт. Тудо ийыштак шыжым район тоштерын кок у залже почылтын: этнографий зал да ончер зал[4].

Тоштерлан материалым, тошто илыш-йӱла да сурт кӧргыштӧ кӱлеш арверым, паша ӱзгарым, фото-влакым районысо Пионер пӧрт пеленсе кружокын самырык краеведше-влак вуйлатышышт Селезнёва Галина Ивановна ден Барышникова Алевтина Михайловна дене пырля погеныт[2]. Икымше кум ий жапыште 600 экспонатым мумо[3]. Тоштерым ыштымашке кугу надырым туныктымаш пӧлка начальник Л. А. Толмачёва, Килемар гыч паша ветеран-влак А. М. Барышникова, А. В. Лебедева, А. Д. Агеева, В. И. Пылаев, Нежнур села гыч А. Я. Смирнов пыштеныт[3].

2001 ий гыч тоштер Чернышевский уремын 8-ше №-ан пӧртыштыжӧ верлана, кызытат тыштак улеш[2]. Оралтым тӧрлымӧ да уэмден вашталтыме паша икмыняр ий шуйнен, тӱҥ оралте деке ешартыш пӧртым чоҥымо. Официальнын почмаш 2005 ий 8 майыште лийын[3].

Ончыч тиде оралтыште эмгудо верланен. Тиде 1960 ийысе ик пачашан пу оралте. Чумыр кумдыкшо 142 м² шуэш, ончер-экспозиций кумдык — 125 м². Тоштер пӧлемын кӧргӧ сынжым Йошкар-Оласе художественный училищын студентше-влак Россий Федерацийысе Сӱретче-влак ушемын  (руш.) (мар. членже И. П. Мясниковын вуйлатымыж почеш сӱретленыт[2].

Кычалме да экспедиций пашам эртарыме дене тоштер да тӱвыра пӧлка пашаеҥ-влак Александр Николаевич Луничкинын вуйлатымыж почеш Килемар районышто да Киров ден Угарман область-влакын лишыл илемлаштышт тоштерын тичмашын пашам ышташыже шуко экспонатым погеныт[2].

Тӧнежын тӱҥ направленийже да пашаже: историй да тӱвыра поянлык объект-влакым кычал мумо да шымлыме тунемме шотышто шымлымаш, тоштер фондым чумырымаш, уэш пӧртылтымаш, аралымаш да пайдаланымаш, краевед материал почеш палдарыме да туныктымо-воспитатлыме паша, районысо мер да тӱвыра илышыште участвоватлымаш[2].

Тоштер-ончер комплексын негызлышыжлан Марий Эл Республикысе Килемар муниципал районын Администрацийже шотлалтеш[1].

Тоштер директор — Бахтина Наталия Александровна[1].

Экспозиций-влак

Тоштер экспозиций ныл пӧлка гыч шога: историй, пӱртӱс, промысел да ремесло, этнографий[5].

Историй пӧлкаште археологий ончер, тыгак районын шочмыжо да вияҥмыже нерген каласкалыше материал да документ-влак ончыкталтыныт. Пӱртӱс пӧлкаште Килемар кундемысе пӱртӱсын вершӧржӧ ончыкталтын. Ожно годым атышӧрым да сурт озанлык ӱзгарым чыла гаяк пу, кӱр, куэ кумыж, воштыр гыч ыштеныт. Нуно тоштерыште лаче, сондык, изигорка, кӱмыж, корка дене ончыкталтыныт. Тоштерыште тыгак апшат пашаште кӱлеш арвер, шун гыч ыштыме тӱрлӧ арвер, янда, фарфор гыч ыштыме арвер-влак да шуко молат ончыкталтыныт[6].

Тоштерыште тыгай экспозиций-влак вераҥдалтыныт: ХХ курымын икымше пелыж годымсо кресаньык пӧрт кӧргӧ да купеч суртысо илыш, Килемар кундемысе тӱрлӧ вершӧр гыч верысе фауно гыч налме кайык-янлык-влакын чучылышт дене ыштыме «Чодыра кордон», «Чимарий-влакын юмылан кумалмышт» лук-влак улыт. Кресаньык пӧрт кӧргӧ руш коҥган имитацийже дене ик лукым да пӧртын илыме ужашыжым ончыкта, тыште атышӧр, сурт озанлык ӱзгар, вургем да молат погалтыныт. XIX курым мучаш — ХХ курым тӱҥалтыш годсо купеч сурт илышым ончыктымаште сурт кӧргысӧ арвер-влакым, граммофоным, М. С. Кузнецовын товариществыжын заводлаштышт XIX курым мучаште ыштыме фарфор арверым, ожнысо мебельым ужаш лиеш[4].

Коллекций-влак

Тоштерын тӱҥ фондыштыжо 3 960 арвер, шанче-полыш фондышто 3 153 арвер шотлалтеш[7].

Тоштерын этнографий пӧлкажын коллекцийыштыже мӧҥгыштӧ куэн-урген ыштыме арвер-влак аралалтыт, нуно тӱҥ шотышто XIX курым мучаш — ХХ курымын икымше пелыже годсо улыт, тыште курыкмарий ӱдырамашын тӱрлӧ вургемже ончыкталтын: мыжер, тувыр, пайрем годсо кок тӱрло ончылсакыш (фартук): оҥан да оҥдымо. Коллекцийыште вуйчием да сӧрастарыш-влак ончыкталтыныт: шарпан, ӱдырамаш тувырлан вачыш сакыме сӧрастарыш — вачыгач, тӱрлеман кӱртньӧ изи шинчыр, окса гыч шӱй сӧрастарыш. Тоштерыште олык марий-влакын йӱла почеш чийыме вургемышт уло: тувыр да куштылго пайрем мыжер-влак. Марлан лекше ӱдырамаш-влакын вуйчиемышт: сорока, шымакш — тиде марий-влакын ик эн тошто чиемышт гыч иктыже. Килемар могырысо руш калыкын вургемже гыч тоштерыште уло: юбко, каныш платье, сӱанлык да кажне кечысе блузко, меж да йытын шаль-влак, йолван порсын шовыч, шем тӱрлеман шарф[8].

Тоштерын ик эн ойыртемалтше арверже — фисгармоний. Семӱзгарым американ «Чикаго» фирме 1893 ийыште шергакан пушеҥгым кучылтын ыштен. Ӱзгарым Киров областьысе Агафоново ялыште А. Н. Луничкин муын. Фисгармоний неле жапыште тиде чодыра лоҥгаш куржшо Дивеевысе монахине-влакын улмаш[3].

Тоштерын промысел да ремесло пӧлкаштыже XX курым тӱҥалтышысе шун дене ыштыме арвер-влак ончыкталтыныт, тӱҥ шотышто терракотан, сӱретлыдыме улыт, нуным ял ден селалаште погымо, сурт озанлыкыште кажне кечысе атышӧр да ӱзгар семын кучылталтыныт[9]. Килемар тоштерыште апшат паша арвер-влакым тӱҥ шотышто верысе апшат-влак, тыгак Киров да Угарман область-влакын лишыл яллашт гыч мастар-влак ыштеныт, тыгак тора верла гыч кондымо, пазар ден ярмиҥгалаште ужалыше-влак деч налме арвер-влакат улыт. Паша ӱзгар-влак гыч шогавуй, кӱртньӧ пӱян пу тырма, катман, озанлык шаньык, пагор да молат улыт. Эн шуко сурт кӧргыштӧ кучылтшаш арвер-влак: вашкӱзӧ, изике, ухват, тулвондо, чипса да молат[10]. Тоштерыште фарфор арвер-влак «ХХ к. тӱҥалтышысе купеч илыш-йӱлан сурт кӧргӧ» экспозицийыште ончыкталтыныт. М. С. Кузнецовын Товариществыжын заводлаштыже ыштыме арвер-влак: шӧр ате, соус ате, чайлан изигорка, тарелке-влак. Коллекцийым ХХ курымын икымше пелысе совет жап годсо фарфор арвер-влак ешарат: Дулёво да Вербинке ст. Дмитровский ММЗ фарфор заводын чай талиҥга-влак, вӱд шолтышо чайник, сорла ден чӧгыт сӱретан 100 г. нелытан изи кира[11].

Тоштерыште янда коллекций уло: ХIХ к. мучашысе — ХХ к. тӱҥалтышысе ош да тӱрлӧ тӱсан янда гыч кленча да кугу клнеча-влак. Завод тамган, ужалыме маркан да жапым шындыман (Трёхгорное. Сыра шолтышо. Сату. Моско. 1896 ий) кленча-влак, кугыжан кок вуян пӱркыт сынан да совет жап годсо 1950—1970-ше ийласе символикан аптек да парфюмерий флакон-влак, уксуслан шуко шӧрынан флакон-влак, совет жапысе графин ден стакан-влак, шке кид дене ыштыме стакан, сыра кружка-влак, кодшо курымысо 1950—1960-шо ийласе крынке-влак, шинчал ате, шӧр ате, изи вазе-влак, тӱрлеман да ягылтарен сӧрастарыман лампадке-влак, тӱрлӧ тӱсан янда гыч ыштыме, йырже ягылтарен сӱретлыман кӱкшӧ пундашыште шогышо керосин лампе улыт[12].

Историй пӧлкаште — Килемар районын гербшын да флагшын сӱретышт, районын шочмыжо, вияҥмыже да сеҥымашыже, илышкыл-экономике могырым вияҥме ончыкылыкшо нерген каласкалыше материал да документ-влак. Посна ончер республикысе организаций-влакын вуйлатышышт дене палдара[13].

Пашам ыштымаш

Тоштер экскурсийым, ончерым, лекций-мутланымашым, мастар-классым эртара[14]. Тыгай тоштер-туныктыш программе-влакым эртарыме: «Ме Тендам, кайык йолташ, Килемар кундемысе пыстылан-влакын кугыжанышышкышт ӱжына!» (2013 ий), «Воштырым воштыр дек — корзиҥга лектат» (2014 ий), «Мом шога мыланна пӧртым чоҥаш» (2015 ий), «У пучымыш пайрем» (2016 ий), «Марий калык талешке-влак» (2016 ий), «Сонар — марий-влакын тошто пашашт» (2017 ий)[15].

Килемар районысо краевед тоштерын пашаеҥже-влак 2022 ийыште райрӱдӧ мучко фольклор-этнографий экспедицийым эртареныт, тудын шонымашыже кодшо курымысо 40-60-шо ийлаште калык коклаште лийше фольклор текстым погымаш лийын[16].

Тоштер вуйлатыше-влакын лӱмерышт

  • Федотова Римма Анатольевна — 1999—2001 ийла;
  • Короткова Татьяна Валерьевна — 2001—2003 ийла;
  • Булкин Алексей Иванович — 2003—2005 ийла;
  • Долгушева Ольга Петровна — 2005—2006 ийла;
  • Рукавишникова Галина Владимировна — 2007—2008 ийла;
  • Айгишев Пётр Айгишевич — 2008—2009 ийла;
  • Федотова Римма Анатольевна — 2009—2011 ийла;
  • Ванюков Юрий Валерианович — 2011 и.;
  • Жукова Надежда Ивановна — 2011—2013 ийла;
  • Ванюков Юрий Валерианович — 2013—2015 ийла;
  • Чеснокова Нина Викентьевна — 2015—2021 ийла;
  • Бахтина Наталия Александровна 2021 — кызытсе жап марте[3].

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 Государственный каталог Музейного фонда Российской Федерации (руш.). Госкаталог.РФ. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Общая информация (руш.). © Килемарский районный краеведческий музей. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 История музея (руш.). © Килемарский районный краеведческий музей. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  4. ↑ 1 2 Национальный музей Республики Марий Эл имени Тимофея Евсеева (руш.). Национальный музей Республики Марий Эл им. Т. Евсеева ©. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  5. ↑ Килемарский районный краеведческий музей (руш.). Вмузей ©. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  6. ↑ Килемарский районный краеведческий музей (руш.). © Добро.РФ. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  7. ↑ Килемарский районный краеведческий музей — Музеи и галереи в Килемарах (руш.). © «Афиша7». Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  8. ↑ Отдел этнографии (руш.). Килемарский районный краеведческий музей. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  9. ↑ Отдел промыслов и ремесел (руш.). Килемарский районный краеведческий музей. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  10. ↑ Предметы кузнечного ремесла (руш.). Килемарский районный краеведческий музей. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  11. ↑ Фарфор (руш.). Килемарский районный краеведческий музей. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  12. ↑ Римма Федотова. Стекло (руш.). Килемарский районный краеведческий музей. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  13. ↑ Исторический отдел (руш.). © Килемарский районный краеведческий музей. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  14. ↑ Посетителям (руш.). Килемарский районный краеведческий музей. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  15. ↑ Музейно-обраховательные программы (руш.). © Килемарский районный краеведческий музей. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  16. ↑ Фольклорно-этнографическая экспедиция — 2022 (руш.). © Килемарский районный краеведческий музей. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Килемар_районысо_краевед_тоштер&oldid=1234045" гыч налме