Маритӱр
Маритӱр (мар. Марий тӱр) — марий-влакын йӱлаш пурышо, сылнештарыме кидпаша сымыктышышт.
Вургемым да сурт кӧргысӧ ӱзгар, арвер-влакым тамга дене сылнештарымаш — марий ӱдырамаш-влакын кидпашашт, «калыкын визит картычкыже», акрет годсо сымыктыш, мастар-влакын шуко курым дене таптыме усталыкшым, сылнылык, иктӧрлык, кӱлешлыкше нерген умылымашым иктеш чумырен ончыктышо тӱр. Лач тиде калык сымыктыш поянлык Марий кундемым чапландарен.
Ӱдырамаш ден пӧръеҥ калык чиемын чыла арвержат — тувыр, мыжер, вуйчием, ончылшовыч, ӱштӧ, йолчием — тыглай огыл да поян тӱр дене сӧрастаралтыныт. Оҥтӱр дене мелым тӱрленыт, тупышто, вачыште тамга-влак вераҥыныт, шокш мучаш, урвалте посна тӱр дене келыштаралтыныт. Утларак поян маритӱр провой-морко маривате-влакын йӱла тувырыштышт лийын, тудо пӱтынь шокшышто да чыла ургыш кутышышто верланен. Акрет годсо умылымаш почеш вургемсе чыла почылт шогышо ужаш тӱр дене тамгалалтшаш, чер да осал вий деч аралалташ полшышаш улмаш, вес семынже, акрет годсо тӱр эн ончычак айдемым аралыше, саклыше вийлан шотлалтын. Илен-толын, тӱр чиемым сылнын сӧрастарыме йӧныш савырнен. Тӱрлеман калык чием тыгак посна айдемын могай калык, кундем, тукым гыч улмыжым, могай илыш-йӧнжӧ, илышкыл шотым, ийготшым, ешан але укелыкшым раш ончыктен. Вургемым тамгалымаш марий айдемын могай этнос тӱшкаште илымыжым ончыктен. Нылле ияш марте ӱдырамаш вургем поснак сылне тӱр дене ойыртемалтын. Оҥ тураште тӱр поснак шуко вераҥдалтын, тыге ӱдырамашым-айдеме шке тукымжым аралем ман шонен. Тиде тӱр «чызорол» маналтын. Тӱрым порсын да меж шӱртӧ дене тӱрленыт, акрет годым нуным кушкыл, минерал да лугымо (кушкыл ден минерал) чия дене чиялтеныт. Чиям пеҥгыдемдаш манын, катализатор-влак (кӱртньӧ, шинчал, кон да тулеч молым) кучылтыныт, садлан шӱртӧ чия нигунарат ош вынерым чиялтен огыл. Шӱртым чиялтыше-влакын кажныжын шкешотан моштымаш да йӧнжӧ лийын. Аралалт кодшо тошто тӱрлеман вургемыште шем, канде, кӱрен, шемалге-эҥыж тӱсан шӱртӧ-влак улыт. XIX курымын 2-шо пелыштыже вургемым сылнештарыме тӱрыштӧ утларакшым тӱрлӧ йошкар тӱс кучылталтын, яндар йошкар тӱс гыч тӱҥалын, шуналге (терракот) марте, изирак нарынчалге-ужар пӱшкыл-влак палдырнат. XIX курым мучаште анилин чиям кучылтмо дене тӱрын тӱсшӧ утларак вашталташ тӱҥалын, тӱрыш чалка, кына, пелганде, канде тӱс пурат. Марий ӱдыр-влак тӱрлаш имым, тӱрмеҥгым кучылтыныт, куэмым тӱрмеҥгеш пижыктен, тошто тӱр куэм шӱртым шотлен тӱрлалтын. Пӱшкылмӧ йӧн икмыняр тӱрлӧ лийын:
- «пӱшкылтӱр» (роспись) — кок могыран ургыш, тӱр дене корешым (линий) сӱретлыше ургыш;
- «темышантӱр» (косой стежок) — темышаш тамгам палемдыше пӱшкыл, шем шӱртӧ дене тӱрын сынжым ончылгоч палемдыше пӱшкыл;
- «темыш, керыштыштӱр» (счётная гладь) — темышантӱр (контур) деч посна вынерысе шӱртӧ ярымым шотлен пӱшкылмӧ тӱр.
- «керыштыш» (шов, набор) куымо сӱрет семын койшо пӱшкыл, сӱрет кок могыран лиеш.
Тӱрыштӧ тӱҥ сӱрет-влак тыгай улыт:
- геометрий сынан — тӱрлӧ геометрий тамга-влак полшымо дене ончыктымаш;
- зооморф да антропоморф сынан — янлык, кайык да айдеме-влакын сыныштым стиль кышкарыш пуртен ончыктымаш;
- кушкыл сӱрет — пушеҥгын, пеледышын, лышташын чын сынжым ончыктымаш;
Маритӱр тасма, ока, аҥысыр тасма, тарай, чинче, шер, полдыш, ший окса дене сылнештаралтын. Тудо калыкын юмыйӱлаже, тӱвыра да чон поянлыкше дене кылдалтын.
Вургемысе тӱрыштӧ, посна урлык гыч улмым ончыктышо, тукым-вож тамга лийын. Тыге, шешке-влак кугу ешыш марлан толмекышт марийжыным огыл, а шке ача-аваштын тамгаштым тӱрленыт.
Акрет годым марий-влак пӱртӱсым, сандалыкым юмо шотеш ужыныт. Тачат тыгак. Кече, тылзе, пушеҥге, кайык, янлык-влак акрет годсо юмыйӱлаште туштен ойлымо (мифологий) ыҥышт лийыныт, сандене нунын стиляҥдыме сынышт маритӱрын тамгалашкышт устан шыҥдаралтын. Имне сын кечын да каван палыже лийын. Ӱдырамашын сынжым ме лудытӱрыштӧ ужына. Чиемыште, поснак йӱла радамым шуктымо вургемлаште, «илыш пушеҥге» тӱр рӱдӧ лийын — тӱнян сӱретше, угыч шочыктен шогымо, кӱрылтдымӧ илыш нерген умылымаш тыге ончыкталтын.
Тӱрыштӧ «илыш пушеҥге» тӱрлӧ сынан вашлиялтеш: айдеме кап гыч кок могырышто пушеҥге, имне (шордо, пӱчӧ) коеш; кок могырге пушеҥге, лудо-влак (кайык-влакын стиляҥдыме капышт). Тыгай шонымашан тӱр-влак вуйчиемыште (шарпан, нашмак, сорока, шымакш), сӱан йӱласе пыркенчыкыште, солыкышто, шовырышто, тувырлаште лийыныт. Акрет годым тамган тӱрлем марий этносын кажне тӱшкаштыжак лийын, но таче марте утларакшым олыкмарий-влакын тошто вургемыштышт гына аралалт кодын. Очыни, «илыш пушеҥге» аяр вий деч, поснак сӱан йӱлаште кугу аралтыш куатан лийын.
Марий-влакын вургем тӱрышт посна ойыртемалтше палан лийыныт, тиде могай тӱсан, могай кушкыл але вольык меж гыч ыштыме шӱртым кучылтмаште, тамгам чоҥамаште, сылнештарымаште, тыгак тудым посна чиемын шке олмышкыжо вераҥдымаште раш палдырна. Чиемын тамга радамже (орнамент) йӱлаште пеҥгыдемше шот-радамлан (нормо, стиль) келыштаралтын, но тидыже посна марий тӱшкаште (локальная группа) вургемын тыглай да сындыме улмыж нерген нигунарат ок ойло. Марий-влакын вургемыштышт ик тӱрат уэш-пачаш тӱрлалтын огыл, кажне тӱрмастар тамгалашкыже шке ешартышыжым пуртен, моторлык нерген умылымашыжым пыштен, тидын годым (импровизаций) тудо тӱр тӱрлымӧ йӱла, тӧртык деч ӧрдыжкӧ кораҥын огыл.
Ожно посна кундемысе марий-влак тӱр гочын умыленыт: ӱдырамаш могай ял гыч толын, молан манаш гын, нуно тӱр пӱшкыл сымыктышым пеш сайын паленыт. Курыкмарий кундемыште ондак ялысе пазарлаште вуйчиемын (шарпанын) тӱржӧ гыч паленыт: айдеме могай ялын шочшыжо улеш. Тидыже теве мом ончыкта: йӱлаште илыше вургемлаште шинчалан койдымо изи пӱшкылат ойыртем нерген шижтара, посна уверым пуышо пӱшкыл эсогыл шуко тӱсан (полихромный) тыгыде солык тӱрыштат уло. Шарпан мучаште Юлым, карапын кумварняжым (якорь) ончыктышо тӱрат (кумварнятӱр) лийын кертын, шӱдӧ ияш куэран Качырин корныжо (кугилӓгкорны), черке пече (церкӹпичӹ) да моло сӱретымат ужаш лиеш.
Кызытсе жап
Марий калыкын ик эн кумдан палыме тӱрызыжлан, акрет годсо маритӱрын йӧнжым (техникыжым) уэш пӧртылтен, Шернур марийын вургем поянлыкшым тӱрыснек чумырен ончыктышо (коллекций) кидмастарлан Лидия Веткина шотлалтеш.
Литератур
- Марийская вышивка // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 504—506. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
- Соловьёва Г.И. Орнамент марийской вышивки. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1982. — 88 с.