Марий Эл

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде терминын вес ыҥжат уло, Марий Эл (ыҥ-влак) онч.
Россий Федерацийын субъектше
Марий Эл Республик

руш. Республика Марий Эл

курыкмар. Мары Эл Республика
Озеро Яльчик.JPG
Флаг Герб
Флаг Герб
56°42′00″ с. ш. 47°52′00″ в. д.GЯO
Эл  Россий
Рӱдӧ ола Йошкар-Ола
Марий Эл Республикын вуйлатышыже Юрий Зайцев
Кугыжаныш погынын председательже Михаил Васютин
Историй да географий
Кумдык

23 375 км²

  • (77-шо вер)
Шагат ӱштӧ MSK (UTC+3)
Кугу ола-влак Йошкар-Ола
Экономике
ВРП 177,7[2] млрд теҥ. (2018)
 • ик еҥлан 260,8[5] тӱж. теҥ.
Калык чот
Калык чот

↘669 854[6] еҥ (2024)

  • (65-шо вер)
Чаклык 28,66 айд./км²
Кугыжаныш йылме-влак марий (олыкмарий, курыкмарий), руш
Цифран идентификатор
ISO 3166-2 код RU-ME
ОКАТО код 88
РФ субъектын кодшо 12
Телефон код +7 836
Алмаштыш
← Марий ССР
Официал сайт (руш.)
Марий Эл Республик на карте
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Марий Эл Республик (курыкмар. Мары Эл Республика; руш. Республика Марий Эл) — Россий Федерацийын субъектше, тудын составышкыже пурышо республик. Марий Эл Республик ден Марий Эл лӱм-влак икгай улыт. Юл кундем федерал округыш пура, Юл-Виче экономике районын ужашыже.

Рӱдолаже — Йошкар-Ола.

Йӱдвел да эрвелне Киров область дене, кечывалвел-эрвелне — Татарстан, кечывалвел-касвелне — Чуваш Республик дене, касвелне — Угарман кундем дене чеклана.

1920 ий 4 ноябрьыште Марий автоном область семын ышталтын. 1936 ий гыч республик.

Кугыжаныш йылме-влак: марий (олыкмарий, курыкмарий), руш.

Физике-географий характеристике

Географий

Марий Элын физический картыже
Марий Эл Республикын картыже
Тӱҥ статья: Марий Элын географийже

Гидрологий

Тыгак ончо: Марий Элысе эҥер-влак списке

Марий Эл Эрвел-Европысо тӧрверын эрвел могырышто, Юлын покшел йогыныштыжо верланен. Республикын кугурак ужашыже Юлын шола серыштыже улеш. Марий Элын эҥер системыже 19 бассейн гыч шога да тушко чылаже 10 уштыш кужытыш шуйнышо 179 эҥер пура. Шуко эҥер чодыра гоч йоген эрта да тӱрло йӧн дене вӱдым погымо тӱрлыкан улеш (нунын кокла гыч 50 % — шулышо лум вӱдлан кӧра).

Шола серын касвел ужашыжым купан Марий лапвер налеш. Республикын касвелныже Юлыш Вӱтла кугу эҥерйол ушна. Эрвелнырак лапвер мучко, Виче аркан кечывалвел тайылже гыч йогаш тÿҥалше, Юлын шола эҥерйолжо-влак йоген эртат: Изи Кундыш да Кугу Ошла эҥерйолвлак дене пырля Изи Какшан, Кугу Кундыш да Рӱде эҥерйол-влак дене пырля Кугу Какшан. Нунын лапыштышт шуко чодыра ер уло.

Республикын эрвел ужашыже Виче арка тураште верланен (аркан кӱкшытшö 275 м марте), тушто мландÿмбал тöр огыл, тудо тÿрлö эҥер лап да корем дене шеледалтын. Нунын коклаште Виче вӱдкундемысе эҥер-влак: Лаж, Талман, Шӱкшан да моло эҥерйол-влак дене пырля Лемде; Пувӱд, Вӱрзым, Шошма; Шора, Йыр да Ӱшӱт эҥерйолвлак дене пырля Юлын шола эҥерйолжо Элнет.

Республикын 14 районжо гыч Юлын пурла серыштыже иктыже гына верланен — Курык марий (Кырык мары) район. Тудо Юлвел кӱкшака верын йӱдвел тӱрыжым айла. Туштак Юлыш Шур, Сумка, Йынга, Арйынгы, Шундыр (Шӹндыр) эҥерйол-влак йоген пурат.

Республик кӧргыштӧ Юлышто Шовакшэҥер да Куйбышевысе вӱдкучем верланат.

Мланде кӧргысӧ поянлык

Ресурс-влак: торф, шун, чоҥымо кӱ, пор, янда да силикат ошма, минерал вӱд.

Климат

Икмарда континентальный климат, кужу йӱштӧ теле да шокшо кеҥеж. Июльын, идалыкын эн шокшо тылзыжын, кокла температурыжо +18…+19 °C. Икмыняр ийын поснак шокшо кечылаштыже южын температурыжо +37…+39 °C марте кӱза. Шыжым игече йӱштӧ да вӱдыжгӧ, писе мардежан да йӱран. Эр покшым да лум возын кертыт. Ноябрь — эн чот мардежан тылзе. Теле, тӱҥ шотышто, ноябрьыште тӱҥалеш. Эн йӱштӧ тылзын, январьын, кокла темпертурыжо −12… −14 °C. Марий Эл Республик — телымсе спорт дене кылым кучаш пеш сай вер: ече, коньки. Шошо, тӱҥ шотышто, юалге да кукшо.

Эртымгорно

«Марий АССР-лан 50 ий» марке. СССР почто 1970 ий
Тӱҥ статья: Марий Элын историйже

Финно-угор полко-шамыч акрет годсек кызытсе касвел, йӱдвел да покшел Российын ужаштыштыже верланен ылеве. Марий Эл верланыме верыштыже шуко акрет годсо арвер-влак кодыныт, кудо икымше тӱжемийлашке мемнан курымашлык (Кристос шочмо) деч ончыч пурат. Шке лодкален возымо тиштым йомдарымылан да суас акрет годсо кагазвлак Озаҥ кучымаш жапыште пытарымылан кӧра шукырак увервлак покшел Юлышто руш курымсерышвлак дене кылдалтын.

Марий-шамычым эн ондак VI курымышто лишне гот калыкын эртымгорнызо Иордан merens семын палемден. Вара X курымышто казар курымсерышче марий-шамычым Ц-р-мис семын палемден. Тыге руш-влак нунын дек ончыл (касвел) марий-шамычым (мӓрӹ) «меря», шеҥгел (эрвел) марий-шамычым (марий) «черемис» лӱмден тӱҥалыныт. Тыгак суас-шамыч марийкалыкым «сярмысь» але «чирмеш» лӱмденыт. Тиде жапыште марийвлак пошкудо Юлысо Булгарий дене, кудо кызытсе Суас Эл олмышто верланен ыле, лишыл кылым кученыт. Тудым 1236 ийыште Бату-онын саркалык кырен шалатен. Тиддеч вара Шӧртньӧ Урда лиймеке марий-влак нунын дене сай кылым кученыт. XIII—XV курым коклаште марий-шамыч Шӧртньӧ Урдаш да Озаҥ онлыкыш пуреныт.

IX курым гыч марий калык эрвелыш кайыше Киев Русьысо славян-шамыч дене кылдалт шогат. Нуно марий мландыш пуреныт да икмыняр ожно марий ола олмылаште илаш тӱҥалыныт (Нӧрӧ ола, Ростов), тыгак у олам шынденыт: Ярославль, Суздаль, Владимир, Угарман. Эркын-эркын касвел марий Христианлыкыш пурымеке славянлаҥдат, Кристос тыныш пуртымаш ваштареш шогышо еҥ-влак куржыт эрвелыш, марий мландын кӧргыш. Кокла курымлаште марий кундемыште руш-суас вашпижмаш (руш ден суас калыкын вашпижмашыже) чӱчкыдын лиеда (тыглай паша лиеш). Тидын жапыште марий калык суас велне лиеш. Кужу жап суас ден марий калык-шамыч сеҥышыш лектыт, варажым Шучко Йыван ончылгоч шонен пыштыме да руалтен налме сарым тӱҥалеш: 1546 ийыште курык марий калыкын мландыже (Юлын пурла серже) Моско йымак логалеш, 1552 ийыште Чар саркалык Озаҥ-олам налыт, да олык марий-влак йозакым Москолан тӱлаш тӱҥалыт. Варажым шонен пыштыме колонизаций тӱҥалеш: тыге 1557 ийыште негызым пыштыме Шовакшэҥер олалан, 1583 ийыште — Чыкмалан, 1584 ийыште — Чарлалан (кызытсе Йошкар-Ола). Марий мландыште тиде жапыштак Шынчара, Яраҥ, Вӱрзым, Малмыж руш карман-влакыш савырненыт. 1552 иймучаш гыч марий мландыште тушман ваштареш утарыше кредалмаш ылыжын. Руш курымсерышчешамыч тиде 30 ий наре шуйнышо кредалмашым «черемис-влакын сарышт» лӱмденыт. Тунам шуко марий тӧратушка да тыглай калыкын пелыштыже марий калыкын эрык верч пытен. Шуко онвлаклан Турцийыш да Крымыш куснаш логалын.

Кристиан тынеш виеш пуртымылан кӧра марий-шамыч суртым-ялым коден эрвелыш илаш куснаш тӱҥалыт. Икымше Пӧтыр годым марий-влакым саркызматыш (армийыш) налаш тӱҥалыт, вершӧрын шанче шымлымаш эртаралтеш, марий йылмын икымше кириллик йӱкпале негызеш возымаш лектеш. 1792 ийыште Вениамин Пуцек-Григорович кириллице негызеш икымше марий йылмылончым савыкта. Марий калыкын илышыже пеш неле лийын, садлан шуко марий Пугачовын сӧгалтымашыже годым Руш кугыжаныш ваштареш кучедалын.

1872 ийыште Озаҥ олаште туныктышо семинарий почылтеш. Тушто Юл кундемысе чыла калыкым, тидын шотышто марий-влакымат, туныкташ тÿҥалыт. Тиде марий калыкын илышыштыже кугу ошкылым ончыко ышташ полшен. Марий школ-влак почылтыт, марий кнага-влак савыкталтыт, тыгак тунемме кнага-влакат. 1917 ийысе Пургыж революций кугыжан кучемжым сӱмырал шуа. Тыге марий калыкланат моло дене иктӧр кертыжан (равноправный) лияш, шке вийжым чумырен, эрыкыш, волгыдо илышыш лекташ корно почылтеш. 1917 ий сорла тылзыште Ӱпӧ губернийын Пӱрӧ олаштыже икымше Марий Погын эртен.

Марий автоном вел

Тӱҥ статья: Марий автоном вел

1920 ийыште Кылме тылзын 4-шо кечынже Марий автоном велым ыштыме нерген декретым луктыныт. Марий автоном вел кум контоныш шеледалтын: Йошкаркакшан (Краснококшайский), Чыкма (Козьмодемьянский) да Сернур (Сернурский).

Марий АССР

1936 ийыште Теле тылзын 5 кечынже Марий АССР-ыш савырыме. Марий автономийым ыштыме дене марий йылме кугыжаныш статусым налын. Марий тӱвыра, сылнымут, савык, школ виянаш тӱҥалыныт. 1930-шо ийлаште педагогике, чодыра технике институт-влак почылтыныт, йылмым, сылнымутым да эртыкым шымлыше марий институт пашам ышташ тӱҥалын, театр почылтын.

Марий Эл Республик

1990 ий гыч Марий Эл Республик лиеш. 1920 ийлаште кок иктӧркертыжан йылме шырым шынденыт: олыкмарий йылме да курыкмарий йылме. Тыгодым марий йылмыште тыгак кугу кундемойвлак уло (касвел-йӱдвел, малмыж, эрвел) да шуко верысе кутыртыш. 1930 ийлаште, моло калык республиквлак дене тӧр, чыла марий интеллигентвлакым пытарен улыт. Эркын-эркын марийвлак республикыште шагалемын толеш, марий йылме политик пызырымашлан кӧра руш йылме дене вашталтыме.

Административ шелалтмаш

Тӱҥ статья: Марий Элын Административ-кумдык шелалтмашыже

Марий Эл Республикын подчиненийыштыже 3 ола да 14 муниципал район уло.

Марий Элын административ-кумдык шелалтмым ончыктышо карте

Калык

Марий Элын этнический картыже
Тӱҥ статья: Марий Элыште калык

Росстатын данныйже почеш, республикысе калыкын чотшо 669 854[6] еҥ (2024). Калыкын плотностьшо — 28,66 еҥ/км2 (2024).

Калыкле состав

Йошкар-Олаште да Волжск олаште, тыгак Йошкар-Ола воктене да республикын касвел моыгрыштыжо утларакше руш-влак илат. Ялыште, тӱҥ шотышто, марий-влак шукырак улыт, Курыкмарий районышто — йылме да тӱвыра дене ойыртемалтше курыкмарий-влак. Звенигово районышто икмыняр чуваш села уло.

Калык 1926 ий,
тӱж. еҥ (*)		 1939 ий,
тӱж. еҥ (*)		 1959 ий,
тӱж. еҥ (*)		 1970 ий,
тӱж. еҥ (*)		 1979 ий,
тӱж. еҥ(*)		 1989 ий,
тӱж. еҥ(*)		 2002 ий,
тӱж. еҥ (*)		 2010 ий,
тӱж. еҥ[7]
Руш 210,0 (43,6 %) 267,0 (46,1 %) 309,5 (47,8 %) 320,8 (46,9 %) 334,6 (47,5 %) 356,0 (47,5 %) 345,5 (47,5 %) 313,9 (45,1 %)
Марий 248,0 (51,4 %) 273,3 (47,2 %) 279,5 (43,1 %) 299,2 (43,7 %) 306,6 (43,5 %) 324,3 (43,3 %) 312,2 (42,9 %) 290,9 (41,8 %)
Суас 20,2 (4,2 %) 27,1 (4,7 %) 38,8 (6,0 %) 40,3 (5,9 %) 40,9 (5,8 %) 43,9 (5,9 %) 43,4 (6,0 %) 38,4 (5,5 %)
Чуваш 2,2 5,5 9,1 (1,4 %) 9,0 (1,3 %) 8,1 (1,1 %) 9,0 (1,2 %) 7,4 (1,0 %) 6,0
Украинец … 1,8 2,7 4,6 4,5 5,3 5,1 3,6
Одо 1,2 1,4 2,5 2,6 2,5 2,5 2,2 1,9
Белорус … … … 1,2 1,2 1,4 1,4 …
Мордва … 1,6 1,6 1,7 1,7 1,7 1,3 …
Азербайджанец … … … … … … 1,2 …
Армян … … … … … … 1,1 …
Немыч … … 1,3 … … … … …

1000 утла еҥан калык-влакым ончыктымо

Кундемла

Ола-влак

Рӱдола: Йошкар-Ола.

Ола-влак: Юлсер-Ола, Провой, Чыкма.

Калыкчот: 703 200 еҥ (2008 ийыште), 711 540 (2006), 728 000 (2002). Чаклык: 30,9 еҥ/км² (2005), ола калык: 63,1 % (2005).

Йошкар-Олаште, Юлсер олаште, Йошкар-Ола воктене верланыше икмыняр яллаште да республикын касвелыштыже руш-влак шукырак улыт. Ялысе вер-шӧрлаште шукырак марий-влак илат, Курыкмарий кундемыште — йылме да тӱвыра шотышто олыкмарий-влак деч ойыртымалтше курыкмарий-влак. Провой кундемыште икмыняр кукмарий (чуваш) ял уло. Суас-влак тӱҥжым Йошкар-Олаште, Юлсер олаште, тыгак Поранча да Марий Тӱрек районлаште илат.

Экономике вияҥмаш

Инфраструктур

Республикыште вес республик ушен шогышо 1 аэропорт уло. Тидын деч посна кӱртньыгорно вокзал, кок аптовокзал улыт, 14 кӱртньыгорно станций, 51 корнызо аптостанций, пурла Юл серыште Чыкма олаште эҥерпорт, 4 верысе порт да баржавлакым ястараш тӱрлӧ ӱзгарлык.

Пуш-карап коштымаш Юлышто да Вӱтлаште.

Йӧнозанлык

Тӱҥ йӧнозанлык укш-влак — машиным чоҥымаш да кӱртньым келыштарымаш (тӱрлӧ ӱзгар да арвер-влак, аптоматизаций йӧнык да чодыра келыштарыме арвер-влак, сатулымаш да кочмывер арвер-влак, машина-влак вольык ончашлан да кочкаш ямдылашлан, чодра, пум келыштарыме да целлюлоз-кагаз йӧндартыш, куштылго да йӧрвар (шыл-шӧр) йӧндартыш.

Эн кугу ыштыквер-влак: ПАУ «Йошкар-Оласе шылкомбинат», Марий машинчоҥышо завод, полупроводниковый прибор завод, Йошкар-Оласе чодыра озанлыклан машинам чоҥышо завод-влак, механик завод (велосипед-влак; Йошкар-Ола), завод «Электроавтоматика» (Йошкар-Ола), Марий целлюлоз-кагаз комбинат (Юлсер-Ола), АУ «Марбиофарм» (эм), коваште завод.

Тӱҥ йӧнозанлык рӱдер-влак — Йошкар-Ола, Юлсер-Ола, Чыкма, Провой.

Тӱвыра

Театр-влак

  • М.Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр
  • Э.Сапаев лӱмеш Марий кугыжаныш академ опер да балет театр
  • Г.Константинов лӱмеш академ руш драме театр
  • Республикысе курчак театр
  • Йоча ден самырык-влаклан театр
  • Курыкмарий драме театр

Тоштер ден ончер-влак

  • Калыкле тӱссымыктыш ончер
  • Республикысе тӱссымыктыш тоштер
  • Т.Евсеев лӱмеш Марий Эл Республикын Калыкле тоштерже

Концерт площадке-влак

  • Яков Эшпай лӱмеш Марий кугыжаныш филармоний

Тӱвыра рӱдер-влак

  • Республикысе марий тӱвыра рӱдер
  • Республикысе руш тӱвыра рӱдер
  • Республикысе суас тӱвыра рӱдер
  • Республикысе калык усталык да культурканыш паша шотышто республикысе шанче-методик рӱдер

Книгагудо-влак

  • Марий Эл Республикын С. Г. Чавайн лӱмеш калыкле книгагудо
  • Сокыр-влаклан республикысе книгагудо
  • В. Х. Колумб лӱмеш республикысе йоча ден самырык-влакан книгагудо

Лӱмгече медаль-влак

  • «Марий Эл Республикым ыштымылан 100 ий» лӱмгече медаль — Марий Эл Республик Вуйлатыше Александр Евстифеевын 2020 ий 19 августысо 162-шо №-ан кӱштыкшӧ дене тӧнежлыме шарнымаш медаль;
  • «Марий Эл Республикым ыштымылан 105 ий» лӱмгече медаль — Марий Эл Республик Вуйлатыше Юрий Зайцевын 2025 ий 15 октябрьысе 250-ше №-ан кӱштыкшӧ дене тӧнежлыме шарнымаш медаль.

Палыме еҥ-влак

Палемдымаш

Умылтарымаш

Важ

  1. ↑ Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. (руш.) (xls). Росстат.
  2. ↑ Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. (руш.) (xls). Росстат.
  3. ↑ Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. (руш.) (xls). Росстат.
  4. ↑ Валовый региональный продукт на душу населения по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. MS Excel документ
  5. ↑ Валовый региональный продукт на душу населения по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. MS Excel документ
  6. ↑ 1 2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2024 г. и в среднем за 2023 г. и компоненты её изменения (руш.). Федеральная служба государственной статистики. Тергыме кече: 27 шорыкйол 2026.
  7. ↑ Маристат. Окончательные итоги ВПН-2010. Национальный состав населения (недоступная ссылка — история). Тергыме кече: 19 пургыж 2011. Архивлыме 30 ага 2012 ий.

Литератур

  • Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Марий_Эл&oldid=1076964" гыч налме