Чыкма

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Козьмодемьянск дене лугыман огыл.
Ола
Чыкма
курыкмар. Цикмӓ
Chasovnya Kozmodemjansk.jpg
Тисте Герб
Тисте Герб
56°20′ с. ш. 46°34′ в. д.GЯO
Эл  Россий
Федерацийын субъектше Марий Эл
Ола округ Чыкма ола
Мэр Михаил Сергеевич Козлов[1]
Историй да географий
Негызлалтын 1583
Ола  1708 ий гыч
Кумдык
Рӱдын кӱкшытшӧ 110 м
Шагат ӱштӧ UTC+3:00
Калык чот
Калык
  • ▼19 731 еҥ (2021)[3]
Чот 1471,36 еҥ/км²
Калыклык руш, марий (олык да курык)
Катойконим козьмодемьянец, козьмодемьянке, козьмодемьянец-влак
Официал йылме марий, руш
Цифран идентификатор-влак
Телефон код 83632
Почто индекс 425350
ОКТМО код 88715000001
ОКАТО код (2014 ий марте) 88415
mari-el.gov.ru/go… (руш.)
Чыкма (Россия)
Точка
Чыкма
Точка
Чыкма (Марий Эл)
Orange pog.svg
Йошкар-Ола
Точка
Чыкма
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак
Марий этнографий тоштерысе мардеж вакш

Чыкма (курыкмар. Цикмӓ[4][5], чуваш. Чикме, руш. Козьмодемьянск) — Россий Федерацийын Марий Эл Республикысе ола (1708 ий гыч[6]). Курыкмарий районын рӱдыжӧ, тудын ужашышкыже ок пуро. «Чыкма ола» ола округым ышта.

Этимологий

1583 ийыште Чыкмасе карман семын негызлалтын. Лӱмым ончыкылык карманлан верым православный черкын орланыше-влак Косма ден Дамианым (тыглай кутырымаште Козьма ден Демьяным) шарныме кечын ойырен налме дене кылдат. 1781 ий гыч — Чыкма уезд ола. Карманым негызлыме марте тудын олмышто Чикмехола чуваш сола — «чек ола» — верланен (чувашла чике — «чек», хола, локтылмо хула — «ола»)[7]. Курыкмарий районышто илыше-влак Чыкмам тыглай илышыште кызытат «хала» мут дене лӱмдат[8], олаште илыше-влак «Кузьма» лӱмым кучылтыт.

Ола Юлын (Чебоксар вӱдаралтыш) кӱкшӧ пурла серыштыже, Йошкар-Ола деч 104 меҥге кечывалвел-касвелкыла верланен. Пароман вончымаш олам республикын шола сер ужашыж дене уша. Курыкмарий-влакын тӱҥ тӱвыра рӱдерже.

Эртымгорно

Кызытсе Чыкма ола олмышто карманым чоҥымо марте шочшо икымше илымверын негызлыме кече пале огыл.

Чыкмам ор семын 1583 ийыште негызлыме. Тудым негызлымаш 1552 ий октябрьыште Иван Грозныйын Озаҥ ханствым кырен шалатымыже да Кокла Юлкундемым, ты шотышто марий кундемымат, Россий кугыжанышыш ушымыж дене кылдалтын. Олан лӱмжын шочмыж нерген тыгай преданий уло: Иван Грозный, Озаҥым сеҥыме деч вара Юл дене кӱшкыла пӧртылшыжла, 1552 ий 1 ноябрьыште, оксадыме шнуй-влак Козьма ден Дамиан Кечын, йӱдлан малаш кызытсе Чыкма ола верланымаште шогалын. Вершӧр тудлан келшен, да тудо нине шнуй-влак лӱмеш тыште орым негызлаш кӱштен. Икымше илыше-влак стрелец да иккудывечысе-влак лийыныт, варарак нунын дек угыч тынеш пурышо-влак ушненыт. Вараракше тышке Свияжск да Угарман губерний гыч еҥ-влак кусаралтыныт да илаш вонченыт.

Карман курыкан ужашыште верланен. Кечывалвел могыр гыч пӱртӱс пуымо пече семын келге корем лийын, тудын деч йӱдвел-эрвел могырышкыла курык тӱр мучко рокан чоҥгата шуйнен. Казначействе деч пазар площадь деке да Юл эҥер деке тура корно дене кужу корем тудо олмо марте шуйнен, кушан 1698 ийыште часамлам чоҥымо. Корем воктене, очыни, пу пырдыж лийын. Карман лийме вершӧрыштӧ кызыт Тройчын черке верланен. Ола деч кум уштышышто кӱкшӧ чоҥга верланен. Преданий почеш, тыште стрелец-влакын оролымо верышт лийын.

Ола лӱм дене Чыкма икымше гана 1609 ийысе актлаште ушештаралтеш.

1648 ийыште Чыкма гыч Симбирск корешыш йолешке стрелец-влакым кусареныт, тыште нуно Стрелец слободам (кызыт Базарный Урень села) негызленыт[9].

1708 ий 18 декабрьыште Российым кандаш губернийлан шелме годым Чыкма олам Озаҥ губерний пелен возеныт, а 1718 ийыште Озаҥ наместничествын уезд олаже семын палемдыме. 1781 ий 18 октябрьыште Чыкма олан гербшым пеҥгыдемдыме: йошкар пасушто шӧртньӧ пикш, тудын ӱмбак тиде металл гычак кум умдым пыштыме.

Икымше илыме оралте-влак карман улмо верыште шочыныт. Тышеч ола эрвел могырышкыла, Юл эҥерын лапка серже мучко кушкын. Олан кок ужашыже ышталтын: курыкан, кугытшо дене изирак, Олашеҥгелысе слобода лӱман, да лап веран — кугурак. 1775 ийыште Чыкмаште 464 сурт лийын. Ола тренча дене леведме изи пу пӧрт-влак гыч шоген. Урем-влак шот-радам деч посна верланеныт, шуко изурем лийын. 1833 ий 26 майысе пожар деч вара, кунам 418 пӧрт йӱлен, ола 1835 ий 1 мартыште эн кӱшнӧ пеҥгыдемдыме план почеш чоҥалташ тӱҥалын.

XIX курымышто олаште вич тунемме заведений лийын: оласе кум классан училище (1791), ӱдырамаш училище (1862), монастырь пелен шн. Гурий Братствын черемис ӱдырамаш школжо (1876), кок пӧръеҥ черке-приход школ (1885 да 1888). Оласе кум классан училищ пелен метеорологий станций лийын, тудым 1886 ий 1 июльышто почмо.

Тунемме тӧнеж-влак деч посна олаште мер калык банк (1875) да мер калык книгагудо (1882) пашам ыштеныт.

1861 ийыште марий кундемыште икымше стационар эмлымверым почмо.

1886 ийыште земстве 1867—1868 ийлаште эмлымверлан чоҥымо кок пачашан кугу кӱ оралтым налын. 1887 ийыште тудын пелен бактериологий лабораторийым тӧнежлыме.

Чодырасе даче-влак улмылан да йӧнлын коштшаш вӱд корно улмылан кӧра XIX курымын кокымшо пелыштыже чодыра йӧнозанлык вияҥаш тӱҥалын. Чодырам ужалымаш чодыра ярмиҥга жапыште эртаралтын, тудо кугыт шот дене Российыште Архангельскысе деч вара кокымшылан шотлалтын. Тиде жапыште купеч ден чодыра промышленник-влакын шке пӧртыштым пӱчкедылме дене сӧрастарымаш олан визитлык картычкыже лийын.

1889 ийыште Чыкмаште 5167 илыше шотлалтын. Калыкын шуктымо тӱҥ паша — ужалкалымаш, кидпаша, ӧрдыжкӧ коштын ыштымаш, ты шотышто кол кучымаш. Верысе кидпаша йӧнозанлык вияҥын огыл манаш лиеш. Ола воктене кум завод ыштен: сыра-мӱйым шолтышо завод да чодырам пӱчкедыше кок завод.

XIX курымышто олаште шым православий черке ыштен, ты шотышто Юмынкончымо (1734), Тройчын (1733), Тихвинысе (1827), Смоленскысе собор (1872). Тылеч посна, тошто йӱла дене кумалтыш вер лийын.

1917 ийыште олаште совет кучемым шыҥдарыме.

1918 ийыште калык пӧртым почмо, 1919 — художественный школым, 1923 — «Канде блузо» театрым вораҥдарыме. Педучилище ден ялозанлык техникум лийыныт. 1919 ийыште Смоленскысе соборышто А. В. Григорьев лӱмеш тоштерым почмо, тушто сӱрет галерей верланен, тудым Юл-Чолманысе куснылшо ончерын руш сӱретчыштын сӱретлаж гыч чумырымо.

1936 ийыште олмыктышо-чоҥышо тӱшка пашам ышташ тӱҥалын. 1965 ийыште тудым РСУ-ш вашталтыме, вара — СМУ-15, кызытсе лӱмжӧ — «Производственник» ОАО.

1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сар деч вара Чыкман курыкан ужашыштыже вич пачашан пӧрт квартал ден завод корпус-влак, Я. Эшпай лӱмеш тӱвыра полат, «Акпарс» кинотеатр шочыныт. Олан ӱлыл ужашыштыже пу пӧрт-влак аралалт кодыныт.

1953 ийыште автотранспортлык предприятий ышталтын.

1983 ийыште олан кӱкшырак ужашыштыже кава йымалнысе краеведений тоштерын экспозицийже верланен. Тачысе кечылан тоштерын 6 га кумдыкыштыжо 70 наре оралте да моло объект-влак погымо, а курыкмарийын йӱлажым да илышыжым ончыктышо экспонат-влак 7,5 тӱжемышкат лишемыт.

1991 ийыште Марий Эл Республикыште икымше гимназий-влак кокла гыч иктыжым почыныт. «Йомак» ДОУ ышта. Йоча сымыктыш школын самырык талант-влакше республикысе конкурслаште эре дипломант улыт.

2001 ийыште Чыкма, «Российын изи олаже-влак» программыште участвоватлышыжла, Соросын Грантшым сеҥен налын.

2019 ий 19 августышто Чыкма монопрофилян муниципал образований-влак спискыш пурталтын. Чыкма «моноола» лийын[10].

Калык

Калык чот
18591897[11]1913[12]1926[13]1931[14]1939[15]
4898↗5300↗7300↗7700↗8300↗10 700
1959[16]1970[17]1979[18]1989[19]1992[20]1996[21]
↗12 625↗15 302↗18 792↗24 746↗25 300↘25 100
1998[22]2000[23]2001[24]2002[25]2003[26]2005[27]
↘24 700→24 700↘24 600↘22 771↗22 800↘22 700
2006[28]2007[29]2008[30]2009[31]2010[32]2011[33]
→22 700↘22 600↗22 700↗22 730↘21 257↗21 300
2012[34]2013[35]2014[36]2015[37]2016[38]2017[39]
↘21 190↘21 038↘20 810↘20 682↘20 505↘20 327
2018[40]2019[41]2020[42]2021[43]
↘20 216↘20 134↘20 062↘19 731
5000
10 000
15 000
20 000
25 000
30 000
1926
1979
2000
2006
2011
2016
2021

2020 ийысе пӱтынь Российысе калык перепись почеш, 2021 ий 1 октябрьлан ола калык чот дене Россий Федерацийысе 1118 ола коклаште 676-шо верыште лийын[44][45].

2021 ийлан, 1992 ий дене таҥастарымаште, калык 22.01 %-лан шагалемын.

Калык-влак шот

2010 ийысе пӱтынь Российысе калыкым шотлымын уверже почеш, олаште 27 утла тӱрлӧ калык ила[46].

№ Калык
чот,
еҥ (2010)
[46]		 % чыла
гыч		 %
национальностьым
ончыктышо-

влак
кокла гыч
Чыла 21 257 100,00 %
1 Руш 13 065 61,46 % 64,67 %
2 Марий 6561 30,87 % 32,48 %
Курыкмарий 2103 9,89 % 10,41 %
Олыкмарий 88 0,41 % 0,44 %
3 Суас 194 0,91 % 0,96 %
4 Чуваш 160 0,75 % 0,79 %
5 Украин 84 0,40 % 0,42 %
Моло 139 0,65 % 0,69 %
Национальностьым ончыктеныт 20 203 95,04 % 100,00 %
Национальностьым ончыктен огытыл 1054 4,96 %

Инфраструктур

  • Район-влак кокласе эмлымвер
  • Н. Игнатьев лӱмеш районысо рӱдӧ (илымвер-влак кокласе) книгагудо
  • Оласе книгагудо
  • Курыкмарий драме театр
  • Тӱвыра-историй тоштер комплекс
  • В. И. Романов лӱмеш кава йымалнысе этнографий тоштер. 1983 ий 26 июньышто почмо[47]
  • Физкультурым да спортым вияҥдыме рӱдер

Туныктымаш

  • 1 №-ан «Росинка» йочасад
  • 2 №-ан «Золотая рыбка» йочасад
  • 3 №-ан «Радуга» йочасад
  • 4 №-ан «Теремок» йочасад
  • 5 №-ан «Сказка» йочасад
  • 6 №-ан «Светлячок» йочасад
  • 10 №-ан «Капелька» йочасад
  • Лицей
  • 1 №-ан кыдалаш чумыр туныктымашан школ
  • Станислав Николаевич Сивков лӱмеш 3 №-ан кыдалаш чумыр туныктымашан школ
  • Интернат-школ
  • «Дарование» интернат-школ
  • Йоча художественный школ
  • А. Я. Эшпай лӱмеш йоча сымыктыш школ. 1953 ийыште почмо[47]
  • Йоча усталык пӧрт
  • Самырык техник-влак станций
  • Индустрий да амалкалыме паша колледж

Экономике

Тачысе кечылан олан утларак пеҥгыде предприятийже-влак коклаште — «Потенциал» ООО, «Мария» ОАО, «„Копир“ завод» ОАО да икмыняр моло.

Республикын эҥер «капкаже» — «Порт Козьмодемьянск» АО. Тиде Марий Эл Республикыште Юл да Вӱтла дене пассажирым да грузым шупшыктышо улыжат ик предприятий. Тудо кӱ огыл чоҥышаш материал-влакым — ошмам, тыгыде кӱм, ошма-шаргӱ лугышым, гипсан кӱм, доломитан ложашым — луктеда да варажым оптеден колтылеш, мланде шӱм, цементым, кермычым, промсырьём да молымат шупшыкта.

Олаште муниципал унитар предприятий-влак ыштат: «Монча-вургем мушкедыше озанлык», «Рынок», «„Лада“ унагудо».

«Потенциал» завод — электроустановко арвер-влакым ышта, Schneider electric концерныш пура[48].

«„Копир“ завод» ОАО автотрактор электрооборудованийлык, калык озанлык арвер-влакым, сарзе пашалан кучылтшаш электрике ушымашым ямдылкала да ыштеден луктеда[49]. «Радиоэлектрон технологий» Концерн ОАО-ш пура[50], тудыжо «Ростехыш» пура[51].

Ола эреак Чебоксар вӱдаралтыш дене вӱд йымаке кайыме лӱдыкшыштӧ улеш.

Транспорт

Кӱртньыгорно кыл: уке. Эн лишыл к/г станций-влак Чебоксар олаште (68 км) да Йошкар-Олаште (120 км) верланеныт

Автобус кыл: Моско (Арбатско-Покровская линияИзмайловысо линийын Арбатско-Покровский, Арбатско-Покровская линия Партизанский линийын Арбатско-Покровский да Москосо рӱдӧ колча Московское центральное кольцо Измайлово метро станцийла деч рейс-влак), Угарман, Йошкар-Ола да молат.

Климат

Чыкмаште икмарда континент климат, Юлын шӱкалтышыжлан кӧра тудо Йошкар-Оласе деч пушкыдырак.

  • Южын кокла идалыкаш температуржо — 4,8 °C
  • Южын таҥастарымашан вӱдыжгылыкшӧ — 74,0 %
  • Мардежын кокла писылыкше — 3,2 м/с
Чыкман климатше
Ончыктымаш Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Ий
Кокла максимум, °C −8 −7 −1 9 18 22 24 21 15 7 −1 −6 8
Кокла температур, °C −10,4 −9,1 −3,6 5,5 13,4 18,0 20,0 17,6 11,4 4,5 −3,7 −7,9 4,8
Кокла минимум, °C −14 −14 −7 2 8 13 15 13 8 2 −6 −12 1
Источник: sunmap.eu World Climate

Чапланыше вер-влак, тӱвыра

Олаште Чыкмасе тоштер комплекс ышта, тушко пурат:

  • А. В. Григорьев лӱмеш художественно-исторический тоштер[52] (Айвазовскийын, Кандинскийын, Коровинын, Машковын, Малявинын радынашт);
  • кава йымалсе этнографий тоштер[53] курыкмарий-влакын илыш-йӱлаштым да тӱвыраштым ончыктышо экспозицийым темла;
  • Остап Бендерын тоштерже[54] Ильф ден Петровын «12 пӱкен» да «Шӧртньӧ презе» романыштын событийышт дене тыге але вес семын кылдалтше инсталляций ден илыш йӧн арвер-влакым арала;
  • купеч пӧртын интерьержым[55] (мебельым, илыш йӧн арвер-влакым) ончыктышо купеч илыш йӧн тоштер.

Олаште Вӱдеш пеҥгыдемдыме тумын пӧртшӧ уло, тушто пӱртӱсысӧ моткоч шкешотан материаллан — вӱдеш пеҥгыдемдалтше тумылан — пӧлеклалтше Российысе улыжат ик экспозиций вераҥдалтын[56].

Олаште Курыкмарий драме театр пашам ышта.

Олаште Стрелец башне маналтше башне — 1697 ийыште чоҥымо часамла — аралалт кодын.

Чыкмаште 1995 ий гыч идалык еда «Бендериада» мыскара фестиваль эртаралтеш, тудым Ильф ден Петровын романыштын геройжо Остап Бендер лӱмеш манме. Южо литературовед тыге шотла: «Латкок пӱкен» романыште возымо Васюки олан тӱҥалтыш сынже лачак Козьмодемьянск лийын, тидын шотышто йогын дене кӱшнырак верланыше Васильсурск олаште илыше-влак ӱчашат.

Чыкман историй кумдыкшо 120 гектарым айла. Тыште 150 шарныктыш верланен, ты шотышто 12 — федерал кӱкшытан да 40 — республикысе кӱкшытан. Пытартыш лу ийлаште олан курыкан ужашыштыже кугу чоҥымаш каен, да кызыт Чыкма кок сыныште конча: тошто да кызытсе сыныште.

2010 ий 29 июльышто Чыкмам историйлык ола-влак списке гыч кораҥдыме[57].

Чыкмаште Юмын Уэшкончымо Храмже, Тихвин черке, Смоленск собор, Илышым Пуышо Кумъеҥ черке верланеныт.

Илышкыл сфере

Калыкым медицине шотышто ЦРБ обслуживатла. Стационар 11 пӧлкым уша, тушто медполышым 18 профиль дене пуат. Амбулаторно-поликлиникан приёмым 33 специальность дене вӱдат.

Чыкмаште Тӱвыра полат, спорт комплекс да моло илышкыл-тӱвыра тӧнеж-влак ыштат. Кок бокс школ, «Атлант» тренажёрлык клуб, «kmtk12» кикбоксинг клуб, кок ДЮСШ, «ART» фитнес клуб да «Волга» бассейн пашам ыштат. САНА+ хореографий студий.

Тӱнямбал кыл

Иза-шольо ола-влак

Почётан граждан-влак

  • Архангельская Елена Михайловна (1983).
  • Криворотов Владимир Фёдорович (1923—1945) — Совет Ушем Герой.
  • Забурдаев Николай Алексеевич (1909—1999) — совет да Россий музеевед, краевед, писатель, РСФСР тӱвыран сулло пашаеҥже.
  • Мальгина Наталья Ивановна (1887—1974) — руш совет педагог, РСФСР школын сулло туныктышыжо.
  • Николаев Леонид Владимирович (1894—1974) — руш совет сарзе пашаеҥ, кугыжаныш лӱдыкшыдымылыкын офицерже.
  • Шабарин Евлампий Алексеевич (1904—1989) — совет партий да администраций пашаеҥ, Марий АССР Йошкар-Оласе Шемер депутат-влак каҥаш исполкомын председательже.
  • Альпидовский Михаил Гаврилович (1923—2007) — совет кугыжаныш, партий да озанлык пашаеҥ.

Палыме илыше-влак

  • Быстров Александр Васильевич (1924—1993) — совет йӧнозанлыкым вораҥдарыше. «Потенциал» заводын — Марий АССР Чыкма оласе олам ыштыше ик предприятийын икымше директоржо (1966—1979). Кугу Ачамланде сарын участникше. КПСС член.
  • Гоффе Владимир Иванович (1907—1961) — совет сарзыначальник. Испанийысе граждан сарын (1937—1938), совет-япон сарын (1945) да Венгрийыште саргуралан кынелмашым темдалмашын (1956) участникше. Прикарпат сарзе округын артиллерийжын командующийже (1958—1960), артиллерийын генерал-лейтенантше (1958). 1939 ий гыч ВКП(б) член.
  • Мыльникова Маргарита Александровна (1922—1998) — марий совет мурызо, музыкальный педагог. Я. Эшпай лӱмеш Марий кугыжаныш филармонийын фронтысо концерт бригадын солисткыже (1943—1945). Марий АССР-ын сулло артисткыже (1951).
  • Смирнов Георгий Николаевич (1901—1962) — совет врач-фтизиатр. Чыкма оласе эмлымверын тӱҥ врачше (1934—1952) да Марий АССР Чыкмасе туберкулёз ваштареш диспансерын тӱҥ врачше (1934—1960). РСФСР-ын сулло врачше (1959).

Палемдымаш

  1. ↑ Горсобрание депутатов Козьмодемьянска выбрало мэра города (недоступная ссылка — история). Новости регионов России (21 пеледыш 2017). Тергыме кече: 22 пеледыш 2017.
  2. ↑ https://web.archive.org/web/20141208051312/http://maristat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/maristat/resources/6c4399804bb63a8fb954ff0201bee476/territoria+MO_2013.htm
  3. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx
  4. ↑ Перечень наименований населенных пунктов Республики Марий Эл на государственных языках Республики Марий Эл Архивысе копий 17 кылме 2015 гыч. Министерство культуры, печати и по делам национальностей Республики Марий Эл, комиссия по государственным языкам Республики Марий Эл, Марийский научно-исследовательский институт языка, литературы и истории им. В. М. Васильева.
  5. ↑ Воронцова О. П., Галкин И. С. Цикмӓ (оф. Козьмодемьянск) // Топонимика Республики Марий Эл : Историко-этимологический анализ. — Йошкар-Ола: Издательство Марийского полиграфкомбината, 2002. — С. 348. — 1000 экз. — ISBN 5-87898-208-0.
  6. ↑ 1708 г., декабря 18 Указ об учреждении губерний и о росписании к ним городов. Тергыме кече: 3 идым 2022. Архивлыме 2 идым 2022 ий.
  7. ↑ Поспелов, 2008, с. 235.
  8. ↑ Об утверждении Структуры администрации городского округа «Город Козьмодемьянск». Тергыме кече: 23 шорыкйол 2021. Архивлыме 29 шорыкйол 2021 ий.
  9. ↑ / с. Базарный Урень - № 37 /. Селения Симбирского уезда. IV. Языковская волость. archeo73.ru. Тергыме кече: 24 шорыкйол 2020. Архивлыме 24 шорыкйол 2020 ий.
  10. ↑ В перечень моногородов добавлены 7 новых территорий (руш.). xn--80afd4affbbat.xn--p1ai. Тергыме кече: 28 шыжа 2019. Архивлыме 22 шыжа 2019 ий.
  11. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/kozjmodemsk/.
  12. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/kozjmodemsk/.
  13. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/kozjmodemsk/.
  14. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/kozjmodemsk/.
  15. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/kozjmodemsk/.
  16. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php.
  17. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php.
  18. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php.
  19. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php.
  20. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/kozjmodemsk/.
  21. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/kozjmodemsk/.
  22. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/kozjmodemsk/.
  23. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/kozjmodemsk/.
  24. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/kozjmodemsk/.
  25. ↑ http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
  26. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/kozjmodemsk/.
  27. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/kozjmodemsk/.
  28. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/kozjmodemsk/.
  29. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/kozjmodemsk/.
  30. ↑ http://www.gks.ru/bgd/regl/b08_14t/IssWWW.exe/Stg/p/02.htm.
  31. ↑ http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls.
  32. ↑ http://statmari.gks.ru/VPN2010/infobull/Forms/web.aspx.
  33. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/kozjmodemsk/.
  34. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar.
  35. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar.
  36. ↑ http://maristat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/maristat/resources/16195e00436b5099b0f8f174665da2b8/Экспресс-инфор_числ_2014.htm.
  37. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar.
  38. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar.
  39. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
  40. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  41. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
  42. ↑ https://www.gks.ru/storage/mediabank/Численность%20по%20МО_Site.xlsx.
  43. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx.
  44. ↑ с учётом городов Крыма
  45. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).
  46. ↑ 1 2 Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационный бюллетень: № 2 — Город Козьмодемьянск и Горномарийский район. Национальности — город Козьмодемьянск Архивысе копий 29 кылме 2014 гыч. Маристат.
  47. ↑ 1 2 Юбилейные и праздничные даты 2023 года
  48. ↑ Промышленное производство в России (руш.). www.se.com. Тергыме кече: 22 сӱрем 2022. Архивлыме 1 сӱрем 2022 ий.
  49. ↑ О предприятии. Тергыме кече: 21 пеледыш 2014. Архивлыме 12 сӱрем 2014 ий.
  50. ↑ Радиоэлектронные технологии. Тергыме кече: 20 пеледыш 2014. Архивировано из оригинала 4 пеледыш 2014 ий.
  51. ↑ Прибыль КРЭТ выросла на 15 %. Тергыме кече: 26 пеледыш 2014. Архивлыме 11 теле 2014 ий.
  52. ↑ Художественно-исторический музей им. А. В. Григорьева. Тергыме кече: 13 сорла 2012. Архивлыме 17 пургыж 2013 ий.
  53. ↑ Этнографический музей под открытым небом. Тергыме кече: 13 сорла 2012. Архивировано из оригинала 17 пургыж 2013 ий.
  54. ↑ Музей сатиры и юмора им. Остапа Бендера. Тергыме кече: 13 сорла 2012. Архивлыме 17 пургыж 2013 ий.
  55. ↑ Музей купеческого быта. Тергыме кече: 13 сорла 2012. Архивлыме 17 пургыж 2013 ий.
  56. ↑ Выставка "Сокровище реки" в Доме мореного дуба. Архивлыме 13 пеледыш 2017 ий.
  57. ↑ Приказ Министерства культуры Российской Федерации, Министерства регионального развития Российской Федерации от 29 июля 2010 г. № 418/339 г. Москва «Об утверждении перечня исторических поселений». Тергыме кече: 9 теле 2011. Архивлыме 11 шыжа 2018 ий.
  58. ↑ Подписано Соглашение об установлении побратимских связей между городами Козьмодемьянск и Инохоса-дель-Дуке - Новости Посольства - Посольство Российской Федерации в Королевстве Испания (руш.). spain.mid.ru. Тергыме кече: 28 шыжа 2019. Архивлыме 12 шорыкйол 2022 ий.

Литератур

  • Козьмодемьянск // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Козьмодемьянск. 1583—2008 гг.. — Йошкар-Ола, 2008. — 208 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-94950-042-2.
  • Козьмодемьянск // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 433—434. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
  • Поспелов Е. М. Географические названия России. Топонимический словарь. — М.: Астрель, АСТ, 2008. — 523 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-17-054966-5.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Чыкма&oldid=1233892" гыч налме