Евсеев, Тимофей Евсеевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
РУВИКИ-ште тыгай тукымлӱм дене вес еҥ нерген статьям лудаш лиеш: Евсеев.
Тимофей Евсеевич Евсеев
Тимофей Евсеевич Евсевьев
Тимофей Евсеевич Евсеев.jpg
Шочмо кече 1 пургыж 1887(1887-02-01)[1]
Шочмо вер Азъял, Чарла уезд, Озаҥ губерний
Колымо кече 11 кылме 1937(1937-11-11) (50 ий) или 1937[2]
Колымо вер
Эл  Россий империй →  СССР
Шанче алан краевед, этнограф, фольклорист, педагог
Паша вер Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше Марий институт
Палыме Марий Эл Республикысе Калыкле тоштерлан негызым пыштыше

Тимофей Евсеевич Евсеев (Евсевьев) (1887, 1 февраль, Азъял, Чарла уезд, Озаҥ губерний — 1937, 11 ноябрь, Йошкар-Ола) — марий этнограф, фольклорист, краевед, педагог, Марий Эл Республикын Калыкле тоштержым негызлыше.

Биографий

1887 ий 1 февральыште Озаҥ губернийысе Чарла уездын Морко волостьысо Азъял ялыште (кызыт Марий Эл Республикысе Морко район) нужна кресаньык ешеш шочын.

Пеш изиж годсекак ава деч посна кодын да коваже ончен-куштен, кажне кечаш кресаньык пашан чыла нелыжым пален налын, образованийым налме нерген шонен. Шочмо ялыштыже черке-приходский школым сайын пытарен. 1902-1904 ийлаште Роҥго кок классан школышто тунемын, кеҥеж каникул годым кӱтӱм кӱтен я тарзылан коштын.

Эн сай тунемше-влак коклаште школым пытарыме деч вара, тӱҥалтыш школышто туныктышо лӱмлан экзаменым кучен, Чарла уездысе Кужнур да Поланур школлаште ыштен, а 1917 ийысе революций деч вара Азъял ялыште, вара Марий автономный областьын Краснококшайск кантонысо Роҥго селаште пашам ыштен.

1924 ий мучаште Евсеевым Марий областьысе тоштерыш пашаш колтеныт, вашке тоштер вуйлатыше лийын[3].

1930 ий тӱҥалтыште «тошто краевед-влак» дене пырля лиймылан титаклыме дене пашам коден да Угарманыште 3 ий ссылкыште лийын.

Вара Морко районысо «Коммунизм верч» газет пашаеҥлан, шочмо ялыштыже колхоз счетоводлан, МарНИИ-н йылме да литератур секторыштыжо фольклор материалым возкалышылан, Марий областьысе калык туныктымаш пӧлкан пашаеҥжылан да 1937 ийыште арестоватлыме марте Марий областьысе тоштерын пашаеҥжылан ыштен.

Шанче паша

Тимофей Евсеев шке краевед да шымлымаш пашажым шанчызе-влак дене — вате-марий Вихманнмыт дене — палыме лийма гыч тӱҥалын, нунышт 1905—1906 ийлаште Марий кундемыште марий-влакын йылмышт, фольклорышт да материальный тӱвырашт шотышто материалым погеныт. Профессор Йӱрьӧ Вихманн ден Юлия Вихманн Евсеев дене Моркышто 1906 ий июньышто вашлийыныт. Тудым кусарыше семын темленыт. Нуно самырык туныктышын пашажлан куаненыт, тудын полшымыж дене Морко марий-влак коклаште оҥай лингвистике ден этнографий материалым поген кертыныт. Вате-марий Вихманнмыт Евсеевлан пашам пырля ышташ темленыт.

Варажым тудо моло финн шанчызе-влак денат -Уно Сирелиус, Аксель Хейкель дене — палыме лийын. Тиде вашлиймаш марий калыкын культуржым шымлаш шӱкалтышым пуэн. Финн-угор ушемын йодмыжо да финн шанчызе-влакын шкеныштын йодмышт почеш Т. Е. Евсеев фольклор-этнографий материалым поген. Финн-угор ушемын фондлаштыже тудын 18 том кидвозыш материалже аралалтеш. Тудо шкаланже этнографий материалым погаш, этнографий шинчымашым шараш, шочмо калыкын культуржым шымлаш цельым шынден. Финляндийысе Калыкле тоштер да Финн-угор ушем дене иквереш кужу жап да пайдале лектыш дене пашам ыштен. Тыге, Финляндийын калыкле тоштерыштыже краеведын погымо 15 коллекций (234 экспонат) аралалтеш. Тиде вургем, сӧрастарыме ӱзгар, вургемым ышташ арвер-влак, тӱрым ончыктымаш, сурт кӧргӧ арвер, кол кучымо да сонар ӱзгар, вопш-мӱкшызын ӱзгарже, паша ӱзгар, семӱзгар-влак[4][5].

1908 ийыште Финляндийыште лиймыже годым Т. Евсеев сӱретлыме урокым да этнографий ден фольклор материалым лектын погымо шотышто урокым, тыгак фотопашаште икымше моштымашым налын. Арбан волостьысо Поланур школышто пашам ыштымыж годым тудо Чарла гыч ик йӧратыше деч фотопашам умбакыже тунемын. Эркын-эркын Т. Е. Евсеев марий калыкын илыш-йӱлажын иллюстраторжо лийын. Тудо кумыл нӧлтын фотографий дене пашам ышташ тӱҥалын. 1909 ий гыч фотосӱрет-влакым Финн-угор ушемыш колтедаш тӱҥалын. Марий-влакын тӱвырашт шотышто революций деч ончычсо нине фотографий-влак кызыт Финляндийын Калыкле тоштержын фототекыштыже аралалтыт. Фотографий-влакым Евсеев Калыкле тоштерыште аралалтше (SU № 132, 178, 193) сонарлыме, кол кучымо, илыме вер, вургем, ӱдырамаш причёско нерген южо кидвозышлан иллюстрацийым ышташ кучылтын. Тыге, тоштер коллекцийыште 132 номер 239 фотографий шотлалтеш, тушто марий-влакын оралтышт (омаш, агун, илыме пӧрт, монча, леваш да тулеч молат), илыме верын интерьер ден экстерьерышт, озанлык курал-влак, ярыман кушкылым обрабатыватлыме йӧн, марий-влакын тӱрлӧ этнос группыштын костюмышт войзалтыныт. Тиде коллекций гыч ятыр фотографийым финн шымлызе-влак финн-угор калык-влакын культурыштлан пӧлеклалтше статьялаштышт кучылтыныт. Янлыкым сонарлыме тӱрлӧ йӧным, янлыкым да кайыкым капкан дене кучымо йӧным (138—147 №), колым кучымо йӧным, мӱкш ашныме йӧным (148—153 №) войзыман фото-влак моткоч шкешотан улыт.

Илем ден оралте-влакын вияҥын толмыштым шымлаш XX курым тӱҥалтыште Евсеевлан Марий кундемын тӱрлӧ яллаштыже тошто оралтылам кычалаш логалын. Ярыман кушкыл-влакым обрабатыватлыме шотышто да мӧҥгысӧ куэмым ыштыме шотышто шергакан источниклан кынем обрабатыватлыме процесс (73-85 №) да куэмым ыштыме йӧным ончыктышо снимке-влак шотлалтыт. Евсеев фотографийлаште обработкын чыла технологий йӧнжым: мушм ышташ кынем пушкыдемдымым, мушым шондашлымым, ярымым шӱдырымым, шӱртым эргашыш пӱтырымым, тӱҥ шӱртын ӱппунемыш пунымо шеҥгел петыртыш деч посна куымо станеш куымым — радамлын войзен. Тиде фотоколлекцийышкак межым обрабатыватлыме, ӱштым куымо шотышто фотографий-влак пурат (№ 86-93). Нине фотографий-влак И. Лихтенын икымше книгаштыже кучылталтыныт, тудо Т. Евсеевын марий-влакын мӧҥгысӧ куымаш ден вургемышт нерген кидвозышыжлан пӧлеклалтын. Т. Е. Евсеев войзымыж годым этнографийлык фотографийым ыштыме годым посна методический йодмашым шотыш налын, тидыже материальный культур арверым тунемаш визуальный антропологийыште шергакан улеш. Тудын фотосӱретшым верысе тӱрлӧ савыктышлаште кучылтыныт[4][5].

1924 ий гыч ялысе туныктышо Т. Евсеев Марий областьысе тоштер вуйлатышылан шоген. Тыште тудо шкенжын поген моштымо да шымлыме усталыкшым илышыш пуртен кертын, тоштер тиде жапыште пеҥгыдын йол ӱмбак шогалын. Областьысе тоштерын вияҥмаштыже Т. Е. Евсеев моткоч кугу пашам ыштен: шуко этнографий экспонатым поген, пӧлка-влакым шукемден, кумда пӧлемым налын, тоштерын материальный ден финанс базыжым пеҥгыдемден. Тудо кугу кумыл дене да тӱнялан шочмо калыкын йӱлаш пурышо поянлыкшым почын пуаш тыршымаш дене пашам ыштен. Т. Е. Евсеев вургем, вопш мӱйым погымо нерген йодыш-влакым чумсырен, но нуно савыкталтын огытыл. 1925—1930-шо ийлаште марий-влакын илыме тӱрлӧ кундемышкышт икмыняр экспедицийым эртарен. Кажне тиде экспедиций тоштер фондым коллекций дене пойдарен, туштыжо материальный культурын арвкерже, кидвозыш, зарисовко, фотографий-влак лийыныт. Тудын экспедиций фотосӱретше-влак 1920-шо ийлаште тоштерын ончерыштыже да экспозицийлаштыже кумдан кучылталтыныт. Т. Е. Евсеевын материалже-влак тыгак 1920-1930-шо ийласе верысе савыктышлаште лектеденыт, тушто тудо марий ялын илыш-йӱлажым уэмдыме верч шоген. 1920-шо ийла мучаште тудо икмыняр пашам ямдылен. Нунын коклаште «Марий вургем да тудым ямдылаш материал» альбом-книга, кол кучымаш, сонар да вопш мӱйым погымаш нерген брошюрочерк-влак лийыныт, нуно савыкталтын огытыл[6].

1926 ий гыч Краснококшайскыште тудын вуйлатымыж почеш Марий краевед ушем пашам ышташ тӱҥалын. Тудо областьысе печатьыште (20 наре статьям савыктен), туныктыш конференцийлаште краеведений шинчымашым кумылын шаркалыше лийын. Тудын тӱҥалтышыж почеш да тудын чолган ушнымыжо дене ий еда Марий автоном областьысе районла мучко да «область деч ӧрдыжысӧ» марий-влак деке этнографий да фольклор экспедиций-влак эртаралтыныт[7].

1926 ийыште Финн-угор ушемын ӱжмыж почеш Т. Е. Евсеев кужу жап Финляндийыште шанче стажировкышто лийын. Тушто тудо тоштер пашам тӱрлӧ профилян шанче экспедицийым вораҥдарыме шотышто шке шинчымашыжым келгемден. Тидыже Марий областьысе тоштерын да краевед ушемын пашаштым умбакыже саемдаш полшен.

Илышысе пытартыш ийла

1920—1930-шо ийла мучаште краевед ден тоштер пашаеҥ-влаклан куштылго огыл жап толын шуын. Нунын пашаштышт тӱҥжылан политик-идеологий принцип-влак лийыныт, тӱҥ йодмаш социализмым чоҥымашын сеҥымашыжым ончыктымаш лийын. Т. Е. Евсеевын да тудын вуйлатыме тоштерын пашашт тидлан тӱрыснек келшен толын огыл да чот критиковатлаш тӱҥалыныт. Тидын дене ик жапыште партий-политик линийыште кугу верым верысе «буржуазный национализм» дене кучедалмаш налаш тӱҥалын. Тидыже, шке черетешыже, «вес державыласе интервенционист йыр дене ушнымылан» титаклымаш дене эртен. СССР-ысе финн-угор кундемлаште эллан «интервенций» дене лӱдыктылшӧ тыгай «державылан» «фашист» Финляндий увертаралтын. ОГПУ-н шинчаончалтышыже эн ончычак финн-угор родылыкым шарыше да Финляндийысе Финн-угор ушем дене кылым кучышо гуманитар интеллигенций велке савырнен. Тиде шотышто «чарашке лукшаш» йӧнан фигур Марий областьысе тоштерым вуйлатыше Тимофей Евсеев лийын. Тудым 1931 ий 25 январьыште арестоватлыме да Йошкар-Оласе тюрьмаш петырыме. Тудым Финляндий дене шпион кыл шотышто титакленыт. Тудо финн-влак дене лачак шанче кыл кучымым ӱшандарыкташ тӧчен. Но следователь-влак тудым пудыртен да «финн агент» «улмыж» нерген ойлаш ӧкымлен кертын огытыл. Тидын годым тудо Финляндийыште мом сайым ужмыжо нерген В. М. Васильевлан, Ф. Е. Егоровлан, Л. Я. Мендияровлан да моло лишыл коллегыже-влаклан каласкаленам манын ойлен. Нунымат арестоватленыт да «федералист-влак» тӱшкашке ушненыт, пуйто нуно Марий автоном областьым да СССР-ысе моло финн-угор кундемлам СССР деч ойыраш да Финляндийын протекторатше дене Финн-угор Федерацийым ышташ шоненыт. СССР ОГПУ пеленысе Посна Каҥашын 1931 ий 14 декабрьысе приговоржо почеш «федералист-влакым», нунын коклаште Евсееват лийын, область гыч кум ийлан луктын колташ пунчалме. 1937 ий 25 сентябрьыште Тимофей Евсеевым уэш арестоватленыт. 1937 ий 10 ноябрьыште Марий АССР НКВД-н «тройкыжо» тудым икмыняр лу «калык тушман» дене пырля лӱяш пунчалын. Приговорым 11 ноябрьыште шуктымо[8].

Еш

Шарнымаш

  • Наукым ончык наҥгайышын лӱмжӧ ятыр ийлан мондалтын, тудын шуко кидвозышыжым пытарыме. Финляндийыште веле тудым тугак кугу шанчыеҥлан шотленыт, тудын пашажым ныжылгын араленыт, варажым икмыняр том дене савыктен луктыныт. Т. Евсеевын кидвозыш ден фотографий материалже-влакым финн шымлызе-влак У. Сирелиус, У. Харва (Хольмберг), А. Хамеляйнен, И. Маннинен, А. Алхониеми, С. Сааринен да молат шке пашаштышт кучылтыныт. Тыгак финн этнолог Ильдико Лехтинен тудын материалжым ӱдырамаш сӧрастарымашлан да марий-влакын оралтыштлан пӧлеклыме монографийлаштыже да финн-угор этнос-влакын тӱвырашт нерген моло пашалаштыжат моштен кучылтын[11]. Уста шымлызе Т. Е. Евсеев статья, кидвозыш, культур арвер коллекций семын гына кугу творческий насылым коден, но тыгак ончыкылык тукымлан шке кидвозышлаштыже эртыше саманым лодемден коден.
  • Марий Эл Республикын Т. Е. Евсеевын негызлыме калыкле тоштерже РМЭ Правительствын Пунчалже дене 1992 ий 4 август гыч тудын лӱмжым чынже денак келшышын нумалеш[12].
  • 2007 ий гыч Марий Элын Калыкле тоштерыштыже ий еда «Евсеев лудмаш» Республикысе шанче-практик конференций эртаралтеш, тушко тоштер пашаеҥ-влак веле огыл, тыгак шанчыеҥ, краевед, студент, вузышто туныктышо, школ педагог, Марий Эл Республикысе да Йошкар-Оласе тӱвыра тӧнеж-влакын еҥышт ушнат[13].
  • 2012 ий 8 ноябрьыште Марий Эл Республикын Тимофей Евсеев лӱмеш Калыкле тоштерыштыже икымше гана «Изи Евсеев лудмаш» Республикысе фестиваль эртен, тушто тӱҥ участник республикысе школлаште тунемше-влак лийыныт[14].
  • 2012 ийыште Т. Евсеевын шочмыжлан 125 ий темме лӱмеш Марий Эл Республикын Т. Евсеев лӱмеш Калыкле тоштерын тӱҥ пӧртыштыжӧ (Йошкар-Ола, Совет урем, 153) шарныктыш оҥам сакыме[15].
  • 2009 ий гыч Т. Евсеевын лӱмжӧ дене Йошкар-Оласе «Шӱдыран» микрорайонышто уремым лӱмденыт[16].
  • Т. Евсеевын лӱмжым тыгак Марий Элысе Морко ола шотан посёлкын ик уремже нумалеш.
  • 2022 ий 1 февральыште этнографые шочмыжлан 135 ий теммым пайремлыме кышкарыште Марий Эл Республикын Т. Евсеев лӱмеш Калыкле тоштерыштыже «Тимофей Евсеев. Ӱмыр паша» ончер почылтын да тӱнямбал ушнымашан «XV Евсеев лудмаш. Тоштер кумдыкышто насыл: ончыктымаш, интерпретаций, арален кодымаш» Пӱтынь Российысе шанче-практик конференций эртен.

Палемдымаш

  1. ↑ Bibliothèque nationale de France Timofej Evsevʹevič Evsevʹev // Autorités BnF (фр.): اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых даных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq məlumat platforması, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλατφόρμα ανοικτών δεδομένων, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы, асыҡ мәғлүмәт платформаһы, açıq malümat platforması, açıq malümat platforması, ачык малюмат платформасы, öppen dataplattform, платформаи додаҳои боз, ачык кӧргӱзӱлердиҥ платформазы, гом бæрæггæнæнты платформæ — 2011.
  2. ↑ Jevsev‘jev, Timofej Jevsev‘jevič // Чешская национальная авторитетная база данных
  3. ↑ Муравьев А.В. Страницы истории музея (руш.). Официальный сайт Национального музея Республики Марий Эл им. Т. Евсеева (22 сӱрем 2011). Тергыме кече: 22 пургыж 2017. Архивировано из оригинала 22 ага 2017 ий.
  4. ↑ 1 2 Лехтинен И., Молотова Т. Л. Марийские коллекции в фондах Национального музея Финляндии // Финноугроведение : журнал. — 1994. — № 1.
  5. ↑ 1 2 Лехтинен, Ильдико. Timofej Jevsevjevs ethnographische Sammlungen uber die Tscheremissen. — Монография. — Helsinki, 1985.
  6. ↑ Краевед Т. Е. Евсевьев: материалы конференции, посвященной 100-летию со дня рождения. — Йошкар-Ола, 1988.
  7. ↑ Сепеев Г.А. Тимофей Евсеевич Евсеев (Евсевьев) // Марий Эл: время, события, люди: календарь знаменательных и памятных дат на 1997 год. — 1996.
  8. ↑ Сануков К. Н. Тимофей Евсеев: трагические страницы биографии // Марийский археографический вестник. — 1995. — № 5.
  9. ↑ МБУК "Моркинская ЦБС" - Евсеева Мария (руш.). www.biblmorki.ru. Тергыме кече: 29 теле 2020. Архивлыме 30 шыжа 2020 ий.
  10. ↑ МБУК "Моркинская ЦБС" - Розов Евгений (руш.). www.biblmorki.ru. Тергыме кече: 29 теле 2020. Архивлыме 16 шорыкйол 2021 ий.
  11. ↑ Лехтинен, Ильдико. Tscheremissischer Schmuck: Ethnographische Untersuchung. — Helsinki, 1994.
  12. ↑ История Национального музея Республики Марий Эл им. Т. Евсеева (руш.). Официальный сайт Национального музея РМЭ им. Т. Евсеева. Тергыме кече: 17 ага 2020. Архивлыме 10 ага 2020 ий.
  13. ↑ VII Евсеевские чтения (руш.). MariMedia (28 кылме 2013). Тергыме кече: 2 вӱдшор 2020. Архивлыме 3 пургыж 2022 ий.
  14. ↑ «Малые Евсеевские чтения» (руш.). Официальный сайт Министерства культуры, печати и по делам национальностей Республики Марий Эл (24 шыжа 2012). Тергыме кече: 17 ага 2020. (недоступная ссылка)
  15. ↑ В память об известном марийском краеведе (руш.) (недоступная ссылка — история). Официальный сайт Государственного Собрания Республики Марий Эл. Тергыме кече: 17 ага 2020.
  16. ↑ Улица Тимофея Евсеева (руш.). 2gis.ru. Тергыме кече: 17 ага 2020. Архивлыме 11 шорыкйол 2022 ий.

Литератур

  • Евсеев (Евсевьев) Тимофей Евсеевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 115. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
  • Евсеев (Евсевьев) Тимофей Евсеевич // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 349. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
  • Евсеев (Евсевьев) Тимофей Евсеевич, с 1924 по 1931, 1937 год // Национальный музей им. Т. Евсеева. Страницы истории / Сост. Ан. В. Муравьёв. — Йошкар-Ола: ГБУК РМЭ «Национальный музей Республики Марий Эл им. Т. Евсеева», 2011. — С. 17—18. — ISBN 978-5-904558-10-9
  • Сануков К. Н. Его именем назван музей / Сануков К. Н. // Наши земляки: Пути и судьбы. Очерки. — Йошкар-Ола: ООО «Издательство Мари Книга», 2011. — С. 107—111. — ISBN 978-5-91895-006-7.
  • Сепеев Г. А., Сануков К. Н. Евсеев (Евсевьев) Тимофей Евсеевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 132. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Евсеев,_Тимофей_Евсеевич&oldid=1166129" гыч налме