Шернурысо Александр Конаков лӱмеш тоштер-ончер комплекс

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Gerb-icon.png

РФ-ын тӱвыра министерствыже

Arrow-Right.png
Gerb-big.png
Россий Федерацийын тӱвыра министерствыже
Шернурысо Александр Конаков лӱмеш тоштер-ончер комплекс
Сернурский музейно-выставочный комплекс имени Александра Конакова.jpg
Негызлалтын 1984
Директор Гусева Татьяна Михайловна
Сайт sernmuseum.ru

Шернурысо Александр Конаков лӱмеш тоштер-ончер комплекс (кӱчыкын — «Шернурысо А. Конаков лӱмеш тоштер-ончер комплекс» МБТУ) — Шернур муниципал районын муниципал бюджет тӱвыра тӧнежше. Марий Эл Республикыште, Шернур районышто, Шернур посёлкышто, Советский уремын 72-шо №-ан пӧртыштыжӧ верланен[1].

Комплексым 1984 ийыште негызлыме[2].

Эртымгорно

Шернурысо краевед тоштерым Марий АССР шемер депутат-влак Каҥашын пунчалже почеш Шернур районысо Каҥаш исполкомын заседанийыштыже (1984 ий 21 октябрьысе 11 №-ан протокол) ыштыме[2].

1985 ий апрельыште тоштерлан Советский уремысе 1896 ийыште чоҥымо кок пачашан пу оралтым пуымо. Ончыч тиде пӧртыштӧ верланеныт: 1953 ий марте педагогике техникум, 1976 ий марте Шернур кыдалаш школ да 1984 ий марте Шернур СПТУ-30[2].

Тоштерын икымше директоржо краевед, «Шернурын почётан гражданинже» да ончычсо туныктымаш пашаеҥ Мартьянова Галина Ивановна лийын. Тоштер фонд 500 экспонат гыч шоген[2]. Икымше экспонат-влак Шернур районысо Лажъял кыдалаш школын тоштержын пуымо марий калык вургем да сурт кӧргысӧ ӱзгар-влак лийыныт[3].

Тоштерым официальнын 1986 ий 26 февральыште почмо. Экспозиций верысе йӧнозанлык предприятий-влакын продукцийышт гыч шоген. Галина Ивановна Мартьянова посёлкышто икымше «Шернурын почётан гражданинже» лӱмым сулен.

1990 гыч 1998 ийла марте Шернурысо тоштер Йошкар-Олаште Марий Эл Республикысе Т. Евсеев лӱмеш калыкле тоштерын филиалже лийын, тудо Шернур тоштерын пашаштыже методике полышым пуэн[2].

1992 ийыште Шернурысо историй-сылнымут тоштерлан марий сотемдарче, писатель да мер пашаеҥ, Шернур районысо Купсола ялын шочшыжо Александр Фёдорович Конаковын лӱмжым пуымо[2].

2011 ий марте Шернурысо тоштер «Шернур муниципал район» муниципал образований администрацийын Марий Эл Республикысе Шернур муниципал районын «Тӱвыра пӧлка» муниципал тӱвыра тӧнежшын структур подразделенийже лийын[2].

2011 ий февраль гыч Шернурысо А. Ф. Конаков лӱмеш историй-сылнымут тоштер Шернур муниципал районын «Шернурысо Александр Конаков лӱмеш тоштер-ончер комплекс» муниципал бюджет тӱвыра тӧнежыш вашталтен лӱмдалтын, тудо шке пашажым устав документ-влак негызеш шукта[2].

Тоштер-ончер комплексым негызлышылан Марий Эл Республикын Шернур муниципал районжын администрацийжын тӱвыра пӧлкаже шотлалтеш[2].

Комплекс директор — Гусева Татьяна Михайловна[2].

Экспозиций-влак

Тоштер-ончер комплекс кандаш экспозиций зал гыч шога:

  • «1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сар жапысе землянке»;
  • «Шернур район гыч лекше писатель-влак»;
  • «XX курым кыдалнысе писательын лукшо»;
  • «Шернур да Н. А. Заболоцкий»;
  • «Кӱсото»;
  • «XIX к. мучашысе — XX к. тӱҥалтышысе кресаньык илыш-йӱла суртын уна пӧлемже»;
  • «50-60-шо ийласе оласе илыш-йӱлан сурт кӧргыжӧ»;
  • «Кӱ сем».

1989 ийыште Сарзе Чап зал почылтын, тушто руш-япон, Икымше тӱнямбал сар, Граждан сарын, Кугу Ачамланде сарын участникышт, кызытсе локальный ваштӱкнымаш-влакын участникышт нерген уверым погымо. 2011 ийыште тиде залыште «1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сар жапысе землянке» у экспозиций почылтын, тушко сар жапысе реликвий экспонат-влак пуреныт[4].

1990 ийыште «Шернур район гыч лекше писатель-влак» экспозиций почылтын. 2013 ийыште залым уэш олмыктымо да кызыт тушто периодический, художественный да лӱмын савыктыш-влак гыч изи книгагудо, «XX курым кыдалнысе писательын лукшо» инсталляций уло, тыштыже Шернур районысо писатель ден поэт-влакын шкеныштын кидвозышышт да арверышт ончыкталтыныт, «Шернур районын сылнымут корныжо» лӱман кугу стенд-книга уло, тушто 38 писатель ден поэт нерген уверым вераҥдыме. Залыш аудиовизуал техникым шындыме[4].

1990 ийыште «Н. А. Заболоцкий лӱмеш мемориал зал» почылтын, тушто «Н. А. Заболоцкийын илышыже да усталыкше» экспозиций ончыкталтын. Варажым экспозиций «Шернур да Н. А. Заболоцкий» манын лӱмдалташ тӱҥалын. 2007 ий гыч экспозиций поэтын тунемме земский классыш савырнен[4].

1996 ий гыч «Пӱртӱс» зал пашам ышта, тушто палыме шанчызе-географ, Руш Географий ушемын  (руш.) (мар. членже, Шернур районын шочшыжо Иванов Николай Васильевичын ыштыме кайык да янлык чучыл-влак оныкталтыт. «Кӱсото» экспозиций ышта, тудым 2012 ийыште марий аклымверыш — Чумбылат курыкыш — коштмо экспедиций гыч кондымо у экспонат-влак дене пойдарыме[4].

2010 ийыште «XIX к. мучашысе — XX к. тӱҥалтышысе кресаньык илыш-йӱла суртын уна пӧлемже» почылтын, тушко кресаньык илыш-йӱла арвер, сурт озанлык ӱзгар, вургем да моло этнографий арвер-влакым погымо. Кызытсе жаплан экспозиций кум зал гыч шогышо этнографий комплекс улеш: тыште уналык пӧрт, ялысе пӧртӧнчыл да кресаньык кудывече уло. Уна пӧлемыште коҥга шинча, тудын полшымыж дене шокшо кочкышым ямдылаш да ӱжмӧ уна-влаклан кечывал кочкыш ден кас кочкышым погаш; мастер-класслам да калык кочкышым авызлаш лиеш. Экспозиций зал-влак да тушто ончыктымо тоштер экспонат ден коллекций-влак толшо-влакым эртыше курымысо шӱлышыш шыҥдарат[4].

2011 ийыште «Шернурын эртымгорныжо» зал почылтын. Залыште тӱрлӧ ийлаште Шернур район вершӧрыштӧ мумо археологий арвер-влак, мамонтын азу пӱйжӧ ден лужо ончыкталтыныт. Пытартыш мумо арвер 2003 ий дене палемдалтеш, Шернур районысо Йогыролык ялын шочшыжо М. М. Шалагинын ыштыме XX курымын 30-шо ийласе Шернурын макетше, тыгак Шернур селасе черкын, эмлымверын, школын эртымгорныжо, ярмиҥга да пазар нерген каласкалыше арвер-влак ончыкталтыныт ончыкталтыныт[4].

2011 ийыште «50-60-шо ийласе ола илыш-йӱлан пӧрт кӧргыжӧ» экспозиций почылтын, тушто фабрикыште ыштыме экспонат-влакым: буфетым, ургымо машиным, комодым, пӱкеным, пианиным да т.м. погымо[4].

2012 ийыште комплексыште икымше марий скульптор Ф. П. Шабердинлан пӧлеклалтше «Кӱ сем» экспозицийым почыныт, тушто авторын ыштыме скульптур, семӱзгар да фото-влак гыч шога[4].

Коллекций-влак

2014 ий 1 январьлан тоштер фондышто 10 882 экспонат шотлалтын, тышеч 6 933 экспонат тӱҥ фондым, 3 949 экспонат шанче-полыш фондым ышта. Пытартыш пурышо экспонат-влак кокла гыч утларак шергаканжылан палыме композитор И. Н. Молотовын шкенжын арверже-влак, этнографий арвер-влак, открытке коллекций, технике арвер-влак, комсомол атрибутике, 1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше-влакын анкетышт шотлалтыт[3].

Шернур районысо Калий ялын шочшыжо Чемоданов Степан Ивановичын шкенжын арверже-влак тоштерын ик эн тӱҥалтыш коллекцийже улыт. Чемоданов Кугу Ачамланде сарыште лийын, авиацийын генерал-майоржо, дивизий дене командоватлен, тыште 28 Совет Ушем Геройым куштен. Кугыжанышын 22 наградыж дене палемдалтын. Коллекцийыште улыт: чоҥештылме электрокомбинезон, пантронташ, кӱзанӱштӧ — Монгол Калык Республикын маршалже Чолбайсанын пӧлекше, канцеляр арвер-влак, Кугу Ачамланде сарын реликвийже — 1896 ийыште Тулаште Баташёвмытын самовар фабрикыштышт ыштыме самовар. Тушеч дивизийын почётан унаже-влак, ты шотыштак Совет Ушем Герой А. И. Покрышкин, чайым йӱыныт. Нине арвер-влакым Чемоданов С. И. тоштерлан пӧлек семын 1985 ий июньышто пуэн[3].

Н. А. Заболоцкий нерген коллекций. Руш поэзийын классикше, тудын йоча пагытше Шернур селаште эртен (1910—1917 ийла). Тиде коллекций 1985 ий гыч пойдаралташ тӱҥалын. Коллекцийыш 100 арвер пура — тиде фото-влак, кидвозыш, документ ден серыш-влакын копийышт, грампластинке, книга-влак да т.м. Тыгак поэтын шкенжын арверже-влак улыт. Эн шергаканже «Корона» печатлыме машинке улеш. Ончычшо тудо Ленинградысе театр пашаеҥын, СССР-ын калык артистше Н. П. Акимовын лийын. Н. П. Акимов «Короным» драматург Евгений Львович Шварцлан ужален. Тудын дене палыме «Дракон» пьесыже возалтын. Блокадысе Ленинград гыч эвакуироватлалтшыжла, Шварц машинкым пеленже налын, а пӧртылмеке, уым налын. 1906 ийыште «Короным» йолташыжлан — Н. А. Заболоцкийлан — пӧлеклен[3].

Шернур тоштерын коллекцийышкыже Шернур эмлымверын эртымгорныж дене материал-влак пурат. Коллекцийым С. А. Решетников поген да тоштерлан пӧлек семын 1989 ийыште пуэн. С. А. Решетников 1936—1966 ийлаште Шернур эмлымверыште хирург да тӱҥ врачлан пашам ыштен, МАССР ден СССР Кӱшыл Каҥашын депутатше, палыме краевед да мер пашаеҥ лийын. Коллекцийыште 200 утла арвер уло[3].

Н. Н. Арбузован фотожо-влакын, шке ачаже Н. С. Арбузов нерген каласкалыше кидвозышын коллекцийже. Николай Сергеевич 1900 ийыште Москошто икымше медицине университетым отличий дене тунем лектын да тудо ийыштак Шернур эмлымверыш врачлан пашам ышташ толын. Но тудын пӱрымашже орлыкан лийын. Ик идалыкымат ыштен шуктыде, тиф дене колен. Вяткысе епархийын разрешенийже дене Шернур селасе Спасский черке вершӧрыштӧ тоеныт[3].

МАССР сымыктышын сулло пашаеҥже, икымше марий скульптор Ф. П. Шабердинын скульптур пашаже да семӱзгар-влакын коллекцийже. 1989 да 2004 ийлаште Е. С. Шабердина (Ф. П. Шабердинын ватыже) Филипп Павловичын пашаже-влакым тоштерлан пӧлеклен. Тиде марий культур пашаеҥ-влакын, фольклор да калык персонаж-влакын скульптур портретышт, семӱзгар-влак — шӱвыр, шиялтыш, тыгак тудын кидше дене тӧрлатыме фисгармоний[3].

Коллекцийлан Камышевмыт ешын архившат шотлалтеш. Тиде еш гыч лекше ик эн палыме еҥ — Р. С. Камышев. Тудо Кужнур ялыште кресаньык ешеш шочын. Изиж годсек шинчымашым налаш тыршен. Шернурышто эше 1917 ийысе революций деч ончычак мӱкш ончымо курсым, кӱм нӱжымӧ мастерской пеленысе курсым, совет власть ийлаште Шернур педагогике техникумым, Ленинградысе Герцен лӱмеш педагогике институтым тунем лектын. Коллекцийыште 167 документ ден шкенжын арверже уло. Тиде — фото, документ-влак, икымше тӱнямбал сар годсо арвер-влак. Эн шуэн вашлиялтшыже — 1917 ийыште нылымше степенян Георгий ырес дене палемдыме нерген удостоверений да 1913 ийыште кресаньык И. С. Камышевлан пуымо паспорт[3].

Пашам ыштымаш

Шернурысо Александр Конаков лӱмеш тоштер-ончер комплексыште тыгай мероприятий-влак эртаралтыт: «Шочмо кундем» краевед кружок, «Родина» Ачамландын историйжым йӧратыше-влакын клубышт, «Шернур да поэт Н. А. Заболоцкий» тоштер-туныктыш программе, Шернурын эртымгорныжо да Шернур районын палыме да чапланыше еҥже-влак нерген лекций цикл[5].

Шернур тоштер-ончер комплекс ончер-влакым чумыра да да эртара. Нунын кокла гыч эн ойыртемалтшыже: «Шымакш — кум тӱнян ушнымашыже» этнографий ончер, «Вынер корно дене» ончер, «Чай йӱмӧ уна пӧлем» да молат. «Шымакш — кум тӱнян ушнымашыже» лӱман ончерыште эрвел да олык марий-влакын 80 утла вуйчиемышт ончыкталтыныт. Нине вуйчием-влак Шернур тоштер-ончер комплексын фондшо гыч, палыме краевед М. Е. Шиляевын мӧҥгысӧ коллекцийже гыч, марий йӱла почеш тӱр тӱрлышӧ мастар Л. В. Веткинан шке коллекцийже гыч ончыкталтыныт. Ончер эртыме годым «Ӱдыр вуйчиемым ӱдырамашын вуйчиемжылан вашталтымаш» тошто марий йӱлам ончыктымо[4].

Палемдымаш

  1. ↑ Муниципальное бюджетное учреждение культуры Сернурского муниципального района «Сернурский музейно-выставочный комплекс имени Александра Конакова» (руш.). Госкаталог.РФ ©. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 История создания музея (руш.). © МБУК «Сернурский музейно-выставочный комплекс им. А. Конакова». Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Фонды и музейные коллекции (руш.). © МБУК «Сернурский музейно-выставочный комплекс им. А. Конакова». Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Экспозиционно-выставочная деятельность (руш.). МБУК «Сернурский музейно-выставочный комплекс имени Александра Конакова». Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  5. ↑ Сернурский музейно-выставочный комплекс имени Александра Конакова (руш.). Музеи России © (6 сорла 2013). Тергыме кече: 4 сорла 2025.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шернурысо_Александр_Конаков_лӱмеш_тоштер-ончер_комплекс&oldid=1232707" гыч налме