Сидушкин, Нифонт Афанасьевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Нифонт Афанасьевич Сидушкин
Сидушкин Н. А.jpg
Шочмо кече 12 вӱдшор 1898(1898-04-12)
Шочмо вер
Колымо кече 5 сорла 1975(1975-08-05) (77 ий)
Колымо вер
Гражданлык  Россий империй →  СССР
Паша сомыл композитор, дирижёр, музык педагог
Награде да премий


Заслуженный деятель искусств РСФСР — 1970
Почётная грамота Президиума Верховного Совета РСФСР — 1960

Нифонт Афанасьевич Сидушкин (12 апрель 1898, Аманур, Марий АССР — 5 август, 1975, Киев) — марий совет ден россий композитор, хорысо дирижёр, семлык педагог да мер пашаеҥ). Марий сем тӱвыран классикше да чапландарышыже. Марий сымыктыш техникумын / Йошкар-Оласе И. С. Палантай лӱмеш сем училищын туныктышыжо, хор да симфоний оркестрын вуйлатышыже (1934–1942), Марий кугыжаныш филармонийын вуйлатышыже (1942–1946), Марий радион хоржым негызлен вуйлатыше (1944–1953). Марий АССР композитор Ушем оргкомитетын председательже (1943–1952), Пӱтынь Российысе хор ушемын марий пӧлкажын икымше председательже (1958). РСФСР сымыктышын сулло пашаеҥже (1970). Марий АССР сымыктышын сулло пашаеҥже (1956). Российыште Граждан сарын участникше.

Биографий

1898 ий 12 апрельыште Аманур ялыште, кызытсе Курыкмарий районысо кресаньык ешыш шочын[1][2].

1909 ийыште Озаҥ учитель семинарий пеленысе Черемис школым тунем лектын, 1916 ийыште — Озаҥ инород учитель семинарийым[1][3].

1916 ийыште, тунем лекемке, Свияжск уездысе Верхний Услон селаште пашам ыштен, варажым Козьмодемьянск Уездысе Еласы селаште тыршен[3].

Российысе граждан сарын салтакше: 1919–1921 ийлаште — РККА-н культпросветпаша шотышто инстуктор[1].

1921–1922 ийлаште — Козьмодемьянскысе сем школым вуйлатыше да туныктышо[1].

1928 ийыште марий-влак кокла гыч икымше Моско консерваторийым тунем лектын[1]. А. В. Александров ден П. Г. Чесноковын хорым дирижироватлыме шотышто урокыштышт тунемын, семлык-теорий дисциплине дене Г. Э. Конюс деч шинчымашым налын[4].

1928–1932 ийлаште — Омскысо семлык училищын директоржо, 1932–1934 ийлаште — Пермь семлык техникумын завучшо[1].

1934 ийыште Йошкар-Олашке куснен: И. С. Палантай лӱмеш Марий техникумышто / Йошкар-Оласе И. С. Палантай лӱмеш сем училищын туныктышыжо, хор да симфоний оркестрын вуйлатышыже[1][3].

1942–1946 ийлаште — Марий кугыжаныш филармонийым вуйлатыше, 1944–1953 ийлаште — Марий радион хоржым вуйлатыше[1][3].

1974 ийыште, ватыжым тойымек, эрелан ӱдыржӧ деке Киевыш илаш куснен, туштак 1975 ий 5 августышто колен, тушанак тойымо[1][3].

Сылнысем усталыкше да пашаже

Хорлан серыше, муро да романс-влакын авторжо, семӱзгарлан семарашаш, спектакльлан семым возышо семын кугу чапым налын[1]. Марий республикыште калык да тӱшкан йоҥгалтарыме мурым чапландарен. Тудын ятыр произведенийже калык мурын шуйдарен йонгалтме сынан лийын, нунын кокла гыч южыжо такмак семын вияҥме йӧн дене сералтыныт, тыште илыш-йӱла йодыш кумдан ончыкталтын[4].

Туге гынат тудын усталыштыже тӱҥ верым хорлан серыме сем налын. Тудо хор-влаклан калык мурым келыштарен, да шкеат оригинал произведений-влакым возен. Тудын утларак кӱлешан да кумдан палыме произведенийже-влак: «Йошкар-Ола нерген муро», «Родина», келыштарыме муро-влак «Кече нӧлтеш» да «Эр ӱжара»[3].

Тудын камерно-семӱзгар ансамбльже-влак кумдан шарленыт — кылан сӱмӱзгар квартетлан Марий сюита (1944); Скрипке ден фортепианылан поэме (1955); хорлан — «Урожай» (марий поэт-влакын мутыштлан) сюите, Ӱдырамаш хорлан 5 сӱан муро 1942), 50 наре фортепиано почеш тӱшка хорлан да а cappella муро (23 мурыжо «Муро-влак» сборникыш, Йошкар-Ола, 1959 пурталтын), тыгак М. Шкетан лӱмеш Марий драме театрын спетакльже-влаклан сем-влак[4][5].

Мер пашамат ыштен: 1940 ий гыч — СССР композитор ушемын йыжъеҥже, 1943–1952 ийлаште — Марий АССР композитор Ушем комитетын председательже, 1958 ийыште — Чумыр Российысе хор обществын Марий пӧлкажын икымше председательже[1][4].

1956 ийыште совет да марий сем сымыктышым вияҥдымашке пыштыме надыржылан «Марий АССР сымыктышын сулло пашаеҥже» лӱмым пуымо, а 1970 ийыште — «РСФСР сымыктышын сулло пашаеҥже» чап лӱмым налын. «Чап Пале», Паша Йошкар Тисте орден-влак дене суапландаралтын, медаль-влак, РСФСР Кӱшыл Совет Президиумын Чап грамотшо да ныл гана Марий АССР-ын Кӱшыл Советшын Президиумжын чап грамотшо дене суапландаралтын[1][4].

Чаплӱмжӧ

  • РСФСР-ын сымыктышын сулло пашаеҥже (1970)[1][4]
  • Марий АССР сымыктышын сулло пашаеҥже (1956)[1][3][4]
  • Паша Йошкар Тисте орден (1967)[1][4]
  • «Чап Пале» орден (1946)[1][4]
  • «1941–1945-ше ийлаште Кугу Ачамланде сарыште пашам чаплын ыштымылан» медаль (1946)[4]
  • «Чапле пашалан. Владимир Ильич Ленинлан 100 ий темме лӱмеш» лӱмгече медаль (1970)[1][4]
  • РСФСР Кӱшыл Совет Президиумын Чап грамотшо (1960)[1][3]
  • Марий АССР-ысе Кӱшыл Совет Президиумын Чап грамотшо (1945, 1946, 1951, 1958)[1][3]

Шарнымаш

  • 1998 ий гыч тудын лӱмжым Йошкар-Оласе И. С. Палантай лӱмеш семлык училищын симфоний оркестрже нумалеш[1][3].
  • Т. Евсеев лӱмеш Марий Эл Республикын Калыкле тоштер фондышто семмастар Н. А. Сидушкинын портретше аралалтеш[6].

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Мочаев, 2017, с. 396.
  2. ↑ Информационный ресурс Республики Марий Эл "12rus.ru" :: Горномарийский район. www.12rus.ru. Тергыме кече: 2 идым 2024.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 СИДУШКИН Нифонт Афанасьевич (неопр.). Марийская история в лицах. Тергыме кече: 2 идым 2024.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 СИДУШКИН в энциклопедии музыки. www.musenc.ru. Тергыме кече: 2 идым 2024.
  5. ↑ Сидушкин Нифонт. records.su. Тергыме кече: 2 идым 2024.
  6. ↑ Картина "Портрет Н. Сидушкина", регистрационный номер — 15928881. exponat-online.ru. Тергыме кече: 2 идым 2024.

Литератур

  • Литинский Г. И. Музыкальная культура автономных республик РСФСР. — М., 1957. — 406 с.
  • Кульшетова Л. И., Чеснокова В. И. Композиторы и музыковеды Республики Марий Эл. — Йошкар-Ола, 1990. — 272 с.
  • Герасимов О. М. Композиторы и музыковеды Республики Марий Эл: пособие для учителей. — Йошкар-Ола, 1994. — 52 с.
  • Артищева Р. В. Нифонт Афанасьевич Сидушкин: Очерк жизни и творчества / Р. В. Артищева. — Йошкар-Ола, 1998. — 36 с. : ил., портр.; 20 см. — (Классики мар. муз. культуры / М-во культуры и по делам национальностей Респ. Марий Эл. Респ. центр нар. творчества, Союз композиторов Респ. Марий Эл).
  • Кузнецова В. Г., Кульшетова Л. И., Чеснокова В. И. Композиторы и музыковеды Республики Марий Эл. — Йошкар-Ола, 2006. — 267 с.
  • Артищева Р. В., Женжурист Л. Л., Мочаев В. А., Зайниев Г. З. Сидушкин Нифонт Афанасьевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 396. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.
  • Артищева Р. В. Профессиональная музыка в лицах. Композиторы и музыканты, исполнители, мастера музыкальной педагогики: статьи, заметки, публикации. — Йошкар-Ола, 2013. — 144 с.
  • Артищева Р. В. Сидушкин Нифонт Афанасьевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 396. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Сидушкин,_Нифонт_Афанасьевич&oldid=1164499" гыч налме