Контский, Фаддей Мартынович

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Фаддей Мартынович Контский
Контский Фаддей Мартынович.jpg
Шочмо кече 8 теле 1885(1885-12-08)
Шочмо вер Минск, Минск уезд, Минск губерний, Россий империй
Колымо кече 22 идым 1977(1977-09-22) (91 ий)
Колымо вер Петергоф, Ленинград кундем, РСФСР
Эл  Россий империй →  СССР
Профессий эмлыше-педиатр
Шанче алан педиатрий
Паша вер Йошкар-Оласе йоча эмлымвер
Образований
Награде да премий Шнуй Станиславын орденже (Россий империй) SU Medal For Valiant Labour in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg
Марий АССР-ын сулло эмлышыже (1942)

Фаддей (Тадеуш-Сигизмунд-Казимир) Мартынович Контский (8 теле 1885, Минск — 22 идым 1977, Петергоф[d], Ленинград) ― польшысо, российысе тазалыкаралтыш пашаеҥ, эмлыше-педиатр. Марий кундемыште педиатрий службым негызлыше, Йошкар-Оласе йоча эмлымверым почын (1921)[1]. Марий АССР-ын сулло эмлышыже (1942). Икымше тӱнямбал сарын салтакше.

Илыш корныжо

Фаддей Контский палыме поляк тукым гыч лийын[2]. 1885 ий 8 декабрьыште Минск олаште шочын. Тудын ешыже Марий кундемыш XIX курым мучаште илаш куснен[3]: 1888 ийыште ачажым Чарла уездыш чодыразылан колтымо[4][5].

1911 ийыште Озаҥ университетын медицин факультетшым визытан диплом дене тунем пытарен[4].

1912 ий гыч ― Чарлаште (кызыт ― Йошкар-Ола): уездысе эмлыше, земство пелен йоча-влаклан посна медицине полышым пуымо службым ышташ темлен[4].

1914―1920 ийлаште ― сар-медицине службышто лийын[4]. Икымше тӱнямбал сарын салтакше: Озаҥ, Симбирск, Виче олаласе госпитальлаште пашам ыштен, туштак тудо Октябрь революцийым вашлийын.

1920 ий гыч ― Чарлаште (Краснококшайскыште): Марий кундемыште икымше эмлыше-педиатр, 1920 ийыште ― икымше йоча амбулаторийым[6], 1921 ийыште ― йоча эмлымверым почын. Трахомо, ужармужо (туберкулёз), логарчер (ангина), скарлатине да моло йоча да кугыеҥлык чер-влакым сайын эмлен. 1925―1926 ийлаште кастене пашам ыштыше амбулаторийым чоҥымашке ушнен[4].

1930-шо ийла тӱҥалтыште ― фельдшер-акушер школын туныктышыжо, 1934 ий гыч ― НКВД медсанчастьын да партий диспансерын эмлышыже[4][5].

1938 ий 2 июльышто поляк разведкын агентше семын арестоватлыме. 5 тылзе гыч эрыкыш лукмо[4][7].

1942 ийыште тудлан «Марий АССР-ын сулло эмлышыже» чаплӱмым пуымо. 3-шо степенян Святой Станислав орден да медаль-влак дене, тыгак Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Чаптаныкше дене кок гана палемдалтын[4].

Илыш мучаштыже Петродворецыш каен, туштак 1977 ий 22 сентябрьыште колен. Ондак туштак тоеныт, но вара ломыжшым (прах) Варшавыште тукым тоймыверыште (склепыште) уэш тойымо[4].

Книга-влак

Тыгай книга-влакын авторжо[2]:

  • «Учись беречь здоровье» / «Тазалыкым аралаш тунем»
  • «Врач и больной» / «Врач да эмлалтше»[8]
  • «Сердце ― удивительный орган» / «Шӱм ― ӧрыктарыше кӧргарвер»
  • «Ф. Контский. Фрагменты автобиографии» / «Ф. Контский. Автобиографий гыч сӱрет-влак» (2016)[4][9].
  • «Врач и больной» «Эмлыше да эмлалтше». 4 гана савыкталтын да СССР-ын 30 олаштыже ужалалтын[10][11].

Суапшым шотлымаш

Шарнымаш

  • 2014 ий октябрьыште Марий Эл Республикысе Т. Евсеев лӱмеш калыкле тоштерыште врач Ф. М. Контскийын илыш да паша корныжлан пӧлеклалтше ончер почылтын. Ончерыште Контскиймытын еш фотосӱретышт, врачын пашалан кӱлшӧ шке арвер ден эмлыме ӱзгар-влак, шергакан кагаз-влак, 1920-шо ийласе рецепт бланк, амбулаторий карт-влак ончыкталтыныт[5][13].
  • Марий Эл Республикысе Т. Евсеев лӱмеш калыкле тоштерын пӧлкажлан шотлалтше Историй да археологий тоштерын «Марий кундем. Эртымгорнын палыже-влак» экспозицийыштыже Ф. М. Контскийын шке арверже ден медицине ӱзгарже-влак ончыкталтыныт.
  • Тудын лӱмжым Марий Элын Шарнымаш книгашкыже пуртымо[7].
  • 2015 ийыште Йошкар-Олан серыштыже Гоголь кӱвар воктене у эмлыме рӱдер лишне Ф. М. Контскийлан чапкӱым шогалташ палемдыме улмаш[14][13].
  • Фаддей Контскийын лӱмжӧ дене Йошкар-Оласе эмлыме колледжыште ик стипендийым палемдыме[15].

Галерей

  • Контский Фаддей Мартынович ватыж дене (1915)

    Контский Фаддей Мартынович ватыж дене (1915)

  • Контский Фаддей Мартынович (XX курымын 2-шо пелыже)

    Контский Фаддей Мартынович (XX курымын 2-шо пелыже)

  • Контский Фаддей Мартынович (эмлыше) да И. И. Анциферов

    Контский Фаддей Мартынович (эмлыше) да И. И. Анциферов

Палемдымаш

  1. ↑ Фаддей Мартынович Контский (1885–1977) врач, основатель педиатрической службы в Марийском крае, заслуженный врач Марийской АССР | Государственное бюджетное учреждение "Государственный архив Республики Марий Эл" (руш.). gosarhivrme.ru. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  2. ↑ 1 2 Судьбоносная ссылка, <https://www.marpravda.ru/news/vsja-respyblika/sudbonosnaya-ssylka/>. Тергыме: 4 сорла 2025. 
  3. ↑ За что боролся доктор Контский?, <https://www.marpravda.ru/news/pervaya-polosa/za-chto-borolsya-doktor-kontskiy/>. Тергыме: 4 сорла 2025. 
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Мочаев, 2017, с. 215.
  5. ↑ 1 2 3 О жизни и деятельности доктора Контского можно узнать на музейной выставке (руш.). МариМедиа. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  6. ↑ Юбилей педиатрической службы. Министерство здравоохранения Республики Марий Эл (26 шыжа 2015). Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  7. ↑ 1 2 Книга памяти жертв политических репрессий в СССР | Родная Вятка. rodnaya-vyatka.ru. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  8. ↑ Фаддей Мартынович Контский. Сердце - изумительный орган. — Йошкар-Ола: Маркнигоиздат, 1960. — 112 с.
  9. ↑ Контский Ф.М. Фрагменты автобиографии. 978-5-905314-21-6 - Natasha Kozmenko Booksellers. www.nkbooksellers.com. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  10. ↑ «Врач Ф. М. Контский» | Национальная библиотека имени С.Г. Чавайна Республики Марий Эл. nbmariel.ru. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  11. ↑ Электронный каталог. Ф. М. Контский, Врач и больной. Муниципальная Информационно-Библиотечная Система г. Новокузнецка. cat.libnvkz.ru. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  12. ↑ Кидшер (2025-02-23), Заслуженный врач Республики Марий Эл, <https://kidsher.ru/ru/dossier/27388/>. Тергыме: 4 сорла 2025. 
  13. ↑ 1 2 Памятник первому детскому доктору | Газета нашего города (руш.) (1 кылме 2014). Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  14. ↑ Свешникова, Виктория В Йошкар-Оле появится памятник доктору Контскому (руш.). Про Город Йошкар-Ола. Тергыме кече: 4 сорла 2025.
  15. ↑ Лучшие студенты-медики Йошкар-Олы награждены именными стипендиями — «Йошкар-Ола» | городская газета (руш.). www.gg12.ru. Тергыме кече: 4 сорла 2025.

Литератур

  • Александров Н. А., Мочалов С. Г. Развитие здравоохранения в Марийской АССР. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1980. — 216 с.
  • Акшиков А. Г. Контский Фаддей (Тадеуш-Сигизмунд-Казимир) Мартынович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 182. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
  • Медведева А. Судьбоносная ссылка. — Марийская правда, 24 октября 2014 г.
  • Акшиков А. Г. Контский Фаддей (Тадеуш-Сигизмунд-Казимир) Мартынович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 215. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Контский,_Фаддей_Мартынович&oldid=1234288" гыч налме