Йошкар-Ола

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде терминын вес ыҥжат уло, Йошкар-Ола (ыҥ-влак) онч.
Ола
Йошкар-Ола
мар. Йошкар-Ола
Оболенский-Ноготковын площадьше
Оболенский-Ноготковын площадьше
Тисте Герб
Тисте Герб
56°37′58″ с. ш. 47°53′45″ в. д.GЯO
Эл  Россий
Федерацийын субъектше Марий Эл
Ола округ Йошкар-Ола
Администраций вуйлатышын пашажым жаплан шуктышо (мэрын) Антон Трудинов
Историй да географий
Негызлалтын 1584[8]
Ончычсо лӱм 1919 ий марте — Царевококшайск
1928 ий марте — Краснококшайск
Ола  1708 ий[1]
Кумдык 100,39[2]—101,8[3][прим. 1] км²
Рӱдын кӱкшытшӧ 90 м
Климатын типше икмарда континентальный
Шагат ӱштӧ UTC+3:00
Калык чот
Калык ола:
↗285 042[4] (2024)
ола округ:
↗291 892[5] еҥ
Чот 2839,35 еҥ/км²
Калыклык руш 66,81 %, марий 25,42 %, татар 4,47 %
Конфессий православийым кучышо, Марий юмынйӱлам кучышо, мусульман
Катойконим йошкароли́нец, йошкароли́нке, йошкароли́нец-влак
Официал йылме марий, руш
Цифран идентификатор-влак
Телефон код +7 8362[6]
Почто индекс 424000—424045
ОКТМО код 88701000001
ОКАТО код (2014 ий марте) 88401
Моло
Олан кечыже 6 августышто[прим. 2][7]
Награде-влак Орден Трудового Красного Знамени
i-ola.ru
Йошкар-Ола (Россия)
Точка
Йошкар-Ола
Точка
Йошкар-Ола (Марий Эл)
Точка
Йошкар-Ола
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Йошкар-Ола — (мар. йошкар, ола, вес семын Йошкар-Ола, тошто лӱмжӧ: Царь ола, Царла, Чарла[9]) — Российысе ола, Марий Эл Республикын рӱдолаже. «Йошкар-Ола» ола округын административ рӱдерже.

1584 ийыште негызлалтын да 1919 ий марте Царевококшайск маналтын[10], 1919 ий гыч 1928 ий марте — Краснококша́йск[9]. 1984 ийыште Пашан Йошкар Тисте орденже дене суапландаралтын. Й буква дене тӱҥалше Российын ик олаже.

Калыкын чотшо — 283 469 еҥ (2023), «Йошкар-Ола» оласе округышто — 294 128 еҥ (2023)[11].

Финн-угор калык-влак тӱвыран ик рӱдержылан шотлалтеш[9].

Олан рӱдӧ ужашыжым у семын чоҥымылан кӧра «Европо (Европын лукшо, ужашыже) Российын рӱдыштыжӧ» да «Москон копийже» манын лӱмдалтеш, тыге ятыр туристым шкеж деке ӱжеш[12][13][14][15][16].

Лӱмын шочмыжо (этимологий)

Ола 1584 ийыште, Фёдор I Иванович кугыжан вуйлатыме жапыште, Какшан эҥер воктене (кызыт — Изи Какшан) негызлалтын да тӱҥалтыште Какшан воктене Кугыжан олаже (Царев город на Кокшайке) маналтын. Варарак лӱмжым Царевококшайск марте кӱчыкемденыт. «Какшан» гидронимын этимологийжым мучаш марте рашемдыме огыл. Гидронимым олыкмарла мар. кокша — «чаравуй» але кашкы — «писе, чулым» гыч, варажым «шк»-н «кш»-ыш савырнымыж дене умылтараш тӧчымӧ пале. Совет кучемым увертарыме деч вара, 1919 ийыште, идеологий шот дене ола лӱмым Краснококшайскыш вашталтеныт, а 1927 ийыште Марий автоном областьын рӱдерже семын Йошкар-Ола лӱмым налын (ик мут кодыде — «йошкар ола»: мар. йошкар — «йошкар», «ола»)[17].

Верланыме (физике-географий) ойыртемже

Географий шот дене верланымыже

Космос гыч ончымаште (2005 ий)

Йошкар-Ола ола Марий лапверысе рӱдӧ ужашын тӧрверыштыже, Юл эҥер деч 50 уштыш йӱдвелнырак, тайгасе ужашын кечывалвел чекыште[9], варналтше чодыран мландыште, Изи Какшан эҥер серыште верланен, тудо олам кок ужашлан шелын. Олан кумдыкшо — 101,8 км²[3].

Ола Марий Эл Республикын рӱдӧ кумдыкыштыжо, Моско деч (тура шотлымаште) 645 уштыш эрвелнырак улеш[18]. Ола чыла велымат Марий Эл Республикын Медведево вел мланде дене чеклана. Олан йӱдвел могырышто Кугу Ошла эҥер иксан олыкшо шарлен, ялозанлык мланде да чодыра-влак улыт, касвел да йӱдвел-касвел гыч — ялозанлыкысе мланде, а кечывалвел-эрвел, кечывалвел, кечывалвел-касвел ужашыштыже — кумда чодыра верланен[9].

Шагат ӱштӧ

Йошкар-Ола МСК (моско жап) шагат ӱштыштӧ верлана. Кучылтмо жап UTC дене келшышын +3:00[21] лиеш. Кучылтмо жап да географий кужыт дене келшышын[22], кокла шот дене кечывал жап Йошкар-Олаште 11:48 жапыште толеш.

Климат

Тӱҥ статья: Йошкар-Олан климатше

Кужу йӱштӧ теле да шокшо кеҥеж дене икмарда континентальный игече. Кеҥежын кокла температуржо: +17,7 °C. Эн шокшо игече — июльын рӱдыштыжӧ. Йыръюж +39 °C марте ырен кертеш. Шыжым игече йӱштӧ да вӱдыжгӧ, утларак виян мардеж да йӱр лиеда, эррак покшым возын да лум лумын кертеш. Ноябрь — эн мардежан тылзе. Теле, тӱҥ шотышто, ноябрьыште толеш. Телын кокла температуржо: −9,7 °C. Эн йӱштӧ тылзе — январь. Шошо утларакше юаге да кукшо лиеда[23][24]. Идалык жапыште кокла шот дене 574 мм южвӱд (осадки) йога.

Йошкар-Олан (рекорд-влак 1938 ий гыч, нормо 1990 ий гыч) климатше
Ончыктымаш Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Ий
Абсолютан максимум, °C 4,5 7,4 15,8 28,9 33,4 36,8 38,7 39,1 31,6 23,9 13,0 7,2 39,1
Кокла максимум, °C −7,3 −6,3 0,4 10,3 19,4 23,1 25,4 22,8 16,4 8,0 −0,6 −5,7 9,7
Кокла температур, °C −10,5 −10,2 −3,9 4,9 12,8 17,0 19,3 16,8 11,1 4,4 −3,1 −8,4 4,2
Кокла минимум, °C −13,7 −13,9 −7,8 0,2 6,7 11,3 13,5 11,5 6,8 1,4 −5,4 −11,2 −0,1
Абсолютан минимум, °C −46,9 −41,7 −38,9 −21,8 −6 −2,5 2,0 −1,4 −7,5 −18,9 −33,6 −47,3 −47,3
Южвӱд нормо, мм 39,9 29,6 32,1 31,5 40,0 64,2 76,3 64,5 53,8 57,0 43,3 42,1 574,3
Источник: http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27485.htm

Рельеф

Ола теҥыз ӱмбал деч 100 метр наре кӱшнӧ улеш, мландӱмбал иктӧр улмо дене ойыртемалтеш, Изи Какшан эҥер серышке пӱтынек тайналтше, олагӧргысӧ кумдыкышто кӱкшыт туран ок вашталт (5 метр наре)[25].

Вӱд поянлык (гидрографий)

Изи Какшан эҥер

Ола гоч Изи Какшан эҥер йога, олаште эҥерым плотина дене пӱялыме вер уло. Олам эҥер кок икгайрак ужашлан шелеш, тыгодым Какшан, изи лопкытан улмыжлан, тыгак ныл автомобиль кӱвар улмылан кӧра, машина-влаклан ола кӧргыштӧ кудалышташ кугу чаракым ок ыште[25].

Изи Какшан эҥеръйол сер шошо вӱдшор годым вӱд йымалне кодеш. Ола кумдыкысо эҥеръйолын вӱд кӱкшытшӧ вӱдым нӧлтышӧ кок плотина дене виктаралтеш, — эҥер гыч вӱдым налме верыште да оласе округын кечывалвелныже, рӱдӧ кӱвар деч кечывалвел-эрвелнырак. Вӱд поянлыкын кумдыкшо 125 гектар наре. Олаште вӱд шарлыме кумдык тӱрлӧ лиеда: 1,5 уштыш гыч 2,5 уштыш марте вашталтеш. Кызыт Изи Какшан эҥерын сержым пӱтынек гаяк планлыме да пушеҥге, вондер кушкыл-влак дене пеҥгыдемдыме. Кызытсе жапыште эҥерӱмбал серым кӱ дене пеҥыдемден чоҥымо паша шукталтеш[25].

Кушкыл поянлык

Советский уремым ужартарымаш.
Пӱнчер ото.
Пӱнчер ото.

Йошкар-Олан кумдыкшо туддеке ушымо ял илем-влак дене пырля 101,45 км² шуэш, ты шотыштак олам чоҥымо мланде — 56 км², молыжо — курал-ӱдымӧ мланде, оласе чодыра, шудылык, кӱтӱлык, сад да даче кооператив-влакын мландыштлан шотлалтеш[26].

Йошкар-Ола чыла велым ужар чодыра дене авыралтын веле огыл, тыгак пеш виян шӱлышӧ «шодыжо» уло. Оласе парк, сквер-влак да моло ужар кушкылан кумдык 1414,6 гектар верым айлат, тышеч 752,5 гектарже — оласе чодыра, тудлан аралыме пӱртӱс кумдык семын посна статусым пуымо[27]. Оласе чодыра-влакын кугу комплексышкышт машина, кӱртньыгорно да т. м. пелен улшо эҥерысе вӱдым, моло вӱдан верым аралыме кумдык ешаралтеш. Ужартарыме вер шотышто олаште кажне айдемылан посна шотлымаште 9,3 м² кумдык логалеш[3]. Йошкар-Ола Российын ик эн «ужар» олажлан шотлалтеш[26].

Йошкар-Олан кумдыкыштыжо поснак аралалтше тыгай пӱртӱс поянлык уло:

  • Юлтех кугыжаныш университетын Ботанике сад-институтшо (1939 ий гыч пашам ышта), тудо федерал ыҥан поснак аралыме пӱртӱс поянлыкан кумдыклан шотлалтеш. Пӱртӱсым аралыме шот-радам — верысе да ты верлан келыштарыме (интродуцироватлыме) кушкыл-влакым аралыме кумдык-влак. Садын кумдыкшо — 72,77 гектар, чумыр налмаште 4100 утла урлык кушкыл (таксон) уло[28]. Ботанике садын пӱртӱсшӧ — тиде верысе-кундемысе ойыртемлан келшен толшо биогеоценозын ужашыже, пӱртӱсын ола кумдыкышто улшо шергакан аралтышыже (памятникше).
  • Пӱнчер ото Йошкар-Олан кечывалвел-эрвел ужашыштыже, чодыра шындерысе (паркысе) кумдыкышто верланен да олан эҥер серысе илемже дене кечывалвел-эрвел могырышто чеклана. Тудын кумдыкшо 353,5 гектар[27]. Эн шерге поянлык семын курымла дене кушшо 22 пӱнчӧ шотлалтеш. Нине кужу ӱмыран пӱнчӧ-влакын кокла ийготышт 170 ий, шке куатле сынышт чодыра шындерысе ландшафтым сӧрастарат[29].
  • Тумер ото Изи Какшан эҥерын иксаштыже верланен да 135,9 гектар кумдыкан оласе чодыран кумдыкым айлен, чодыран ужашыже 68,6 % наре[30]. Отын мландыже йӱдвел гыч кечывалвелыш 2,1 уштышыш шуэш гын, эрвел гыч касвелыш — 1,1 уштыш[30]. Кушкыл могырым ончаш гын, ты кумдык иман-лышташан (йӧре-варе) кушкыллан поян. Мландын утларак ужашыжым кож (нулго дене йӧре) кушкыл айлен, тыгак пӱнчӧ, писте, куэ, шопке кушкыт[30].

Тиде верын тӱҥ ойыртемжым ыштыше кушкыллан, кудын лӱмеш ты вер лӱмдалтын, тумо шотлалтеш, но тачысе кечын тумо урлык тыште негызлыше кушкыл огыл, тиде амал нергенак ты сылне верым аралаш кӱлмӧ нерген статусшо палемда. Тыгак кугу поянлык семын шынден куштымо сибирьысе лыстанпӱнчым (ирпӱнчым, еланкожым), маньчжурийысе пӱкшым, берлинысе топольым шотлыман[25].

Экологий

Пӱртӱсым арален вияҥдыме паша олан тӱрлӧ кумдыкыштыжо ик семын ок эрте, тидлан кок тӱҥ амал уло: станционарысе лавырам луктын кышкымаш да автотранспорт. Йӧнозанлык ыштыквер-влакын йыръюжым лавыраҥдымышт дене кылдалтше тӱҥ ситыдымаш семын тидым ончыктыман: калыкын тӱшкан илыме вержым илышлан йӧнандарыде, келыштарыде, тӱҥ йӧнозанлык кумдык пелен вераҥдымаш. Тыге, мутлан, олан кечывалвел да рӱдыверыштыже, кушто олан тӱҥ ыштыквер-влак верланеныт да ятыр автотранспорт уло, йыръюж утларак чот лавыран[3].

2007 ийыште оласе 340 ыштыкверын йыръюжыш лукмо станционар лавыран йӧрварышт 43,08 тӱжем тонныш шуын[29].

Ола кумдыкысо Изи Какшан эҥер вӱдын сайлыкше шотыштат илышлан келшен толдымо сӱретым ужаш лиеш. Эҥерысе вӱдын сайлыкше «икмарда-лавыран» (3 класс, кӱшыл йогынышто) гыч «лавыраныш» (5 класс, Йошкар-Олан аруэмдыше чоҥышыж (сооруженийже) деч ӱлнӧ улшо), «лавыраҥдыме» (4 класс) гыч «лавыраныш» (5 класс) вашталтеш[3]. Вӱдын лавыраҥмыже ола эҥерыш йӧнозанлык ыштыквер, коммунал тӧнеж-влакын кучылтмо лавыран вӱдым эҥерыш йоктарымыж дене, оласе аруэмдыше оралте (сооружений)-влакын тачысе кечын йодмыжым шуктыдымо дене кылдалтын, тидын годым озанлык пашам вӱдышӧ-влакат вӱдым аралыме кумдыкыш лавыран вӱдым йоктараш чарымым шотыш огыт нал. Но пытартыш ийлаште йӱмӧ вӱдын сайлыкшым палынак саемдыме: терген иктешлыме почеш (мониторинг) (1997—2007 ийлаште) СанПиН-ын «Йӱмӧ вӱд» могай лийшашыжым шотыш налын, химий да микробиологий шотышто шымлымаш ончыктен: удалыкше 6,6 % гыч 1,5 % марте ӱлыкӧ волен[29].

Олаште илыш йырвелым, сатум ыштен лукмо да кучылтмо шӱкшак дене лавыраҥдыме йодыш пӱсӧ улеш[3].

Олан историйже

Тӱҥ статья: Йошкар-Олан историйже

Тӱҥалтыш жап

Археологий кӱнчымаш-влакым ончыктымышт почеш, кызытсе Йошкар-Ола кумдыкышто еҥ-влак мезолит жап гыч (м. э. деч 12 тӱжем ий ончыч) иленыт[9].

XVI курым покшел марте тиде кумдык Озаҥ ханствын Галицк даругышкыжо пурен, да марий-влакын илыме верышт лийын[9]. 1552 ий октябрьыште Иван Грозный Озаҥ ханствын мландыжым шке кугыжанышышкыже ушен. Верысе калыкым у кугыжалан ӱшанле лияш товатлыктеныт, но пеш вашке нуно у озам колыштмым да ясакым тӱлымым чарненыт. 1553 ий шошым кугу вашшогымаш тарванен, тудо Черемис сарлан тӱҥалтышым ыштен. Сарым вӱдаш Иван Грозный шке сарзыже-влакым колтен, нуно тиде мландыште жаплан гына келыштарыме сарзе-шапаш верым чоҥеныт. Вашшогымо пудыранчык-влак жапын-жапын уэш ылыжыныт, да кугыжа шке вийжым пеҥгыдемдаш шонымаш дене тыште «ор-ола-влакым» чоҥен. Лач тидын денак кылдалтын Йошкар-Олан шочмыжо[9].

«Какшан воктен кугыжан олаже» (тидын деч вара кужу жаплан олан официальный лӱмжӧ — Чарла — пеҥгыдемдалтын) 1584 ийыште, Иван Грозныйын колымыж деч вара, Фёдор Иоаннович кугыжа годым негызлалтын. Ондак Чарла йылт сарым вӱдымӧ чоҥыш (сооружений) лийын: ныл велым пу пырдыж да йырже мландым кӱнчыман келге вӱдлаке[3]. Илен-толын ола шке сар пашажым шуктымым чарнен, тудо кидмастар да торгайыме рӱдерыш савырнен. Ор пелен кидмастар, торгайыше-влак, кресаньык-влак илаш тӱҥалыныт, олан чекшат ор деч ӧрдыжкӧ шарлен, посна илем (посад) да олагӧргысӧ ял негызлалтыныт. Калыкын илаш йӧным пуышо пашажлан мланде паша шотлалтын. Ола воктене умлам ончен куштеныт. Коваштым ийлыме, чодырам руымо да аракам шолтымо паша-влак вияҥыныт[31]. Но оласе калыкын утларак ужашыже садак сарзе-влак лийыныт[9].

Чарла марий кундем покшелне ятыр жап сар-административ рӱдер семын лийын. Олаште уездын администрацийже, руш стрелец-влак да служышо еҥ-влак гыч чумырымо сар гарнизон верланеныт, нуно ик гана веле огыл верысе калыкын пудыранымыжым темдал пытареныт. Мутлан, 1609 ий телым, Юл кундемысе да Виче велысе пудыраныше кресаньык-влак (руш, татар, чуваш, марий) кугу кредалмаш дене сеҥен налыныт. Ваштареш шогалше-влакым лыпландараш манын, Озаҥ гыч кугыжан карум пуышо (каратель) тӱшка-влак толыныт, нуно ваштареш кынелше-шамычым торжан пытареныт[9].

Чарлашие илыше калык Кузьма Мининын да Дмитрий Пожарскийын армийыштлан (ополченийыштлан) шке кумыл дене полшаш коштыныт. Нуным руш шонымашым шарашлан Дон да калмык степьлашкат колтеныт. Чарлазе-влак Пётр I-ын сар дене коштмаштыжат лийыныт манме преданий аралалт кодын[9].

Какшан воктен кугыжан олам чоҥымо дене тышке руш калыкат толын. Ор воктене тыгай илем (посад) лийын, кушто ужалыше да кидмастар-влак иленыт, нуно, тӱҥ шотышто, Руш кугыжанышын рӱдӧ кундемлаж гыч толшо лийыныт[31]. XVII курым кыдалне Чарла воктен верланыше ял-влак, кызыт олан кумдыкыш пурышо (Вараксино, Лапшино, Гомзово, Берёзово, Кожино, Марково, Пахомово, Ширяйково, Жуково, Княжна), кугыжа пелен илыше (окольничий) князь В. Г. Ромодановскийым кид йымалныже лийыныт[32][33][34]. XVII курымын кокымшо пелыштыже, тудын колымыж деч вара, ял-влак полат виктерыш, вес семынже кугыжаныш кажнаш кусненыт. Олаште да тудын воктеныже улшо руш огыл калык гыч угыч тынеш пурышо служышо еҥ — тархан-влак иленыт, кызыт нунын нерген оласе «Тарханово» микрорайонын лӱмжӧ ушештара[9].

Сарлан йӧнештарен пеҥгыдемдыме ола семын шочшо Чарла эше 300 утла ий ончыч верысе (уездысе) рӱдерыш савырнен. XVII курымышто олам да уездым сарзывуй вуйлатен, тудым Разрядный (сар виктер) кӱштык почеш шогалтеныт да Озаҥысе дворын кӱштымыж почеш пашам ыштыктеныт. Тудо саргуралан вийым виктарен, юрист пашам шуктен, марий калык деч йозакым поген[31].

Пётр I годым Чарла Озаҥысе губернийыш пурталтын, тышке Угарман гыч тӱҥалын Астрахань марте, пӱтынь Юл кундемысе калык-влак пуреныт. 1775 ийыште лекше кӱштык дене келшышын, Озаҥ губернийыш Кокла Юл кундем гына пурен. Вашталтен чоҥымо Озаҥ губернийыште Чарла уэш уездысе рӱдыверыш савырнен[31].

XVIII курымышто олан сынже икмыняр вашталтын: кӱ пӧрт-влак нӧлтыныт, вич православий черке чоҥалтын: Тройчын / Троицкий / (1736 ий), Иерусалимыш пурымо / Входо-Иерусалимский (1754 ий), Нӧлталтме / Вознесенский (1756 ий), Воскресенский собор / Уэшылыжме собор (1759 ий), Тихвинысе / Тихвинский (1774 ий). XVIII курым мучаште серен кодымо «Чарла уездын экономике палемдымаште» / «Экономических примечаниях Царевококшайского уезда» ончыктымо: Уэшылыжме соборышто калык деч погымо кугыжаныш окса кажнам аралыме клат верланен; Тройчын черке воктенысе кажна оралтыште оласе полиций да каземат (тюрьма) улмаш[35]. XVIII курымышто олаште икымше йӧнозанлык ыштыквер-влак шочыныт, кӱ оралтым тӱшкан чоҥымаш шарлен (тиддеч ончыч ола чылт пу гыч нӧлтымӧ лийын)[9]. Олаште Александро-Елизаветинский манме ярмиҥга эртаралташ тӱҥалын. Тунамак олаште купеч тукым-влак палдырненыт[31].

XIX курым олан историйыштыже

Йошкар-Олаш толшо икымше поезд
Ленин площадьыште В. И. Ленинлан чапкӱ

1835 ийыште Чарлан икымше эре улшо планже ышталтын. Тушто 1835 ий 1 мартыште император Николай I шке кидше дене серен: «Тыге лиеш». Тиде план почеш ола умбакыжат вияҥын, эркын-эркын Марий кундемын ужалыме-экономике да тӱвыра рӱдерышкыже савырнен, кеч тушто чылаже 2000 наре еҥ гына илен[3].

XIX курым кыдал гыч Чарла политике ссылке вер лиеш. Тышке 1863 ийысе Поляк восстанийын участникше-влакым колтеныт[31].

Кыдалаш шинчымаш кӱкшыт дене Чарла тиде жапыште губернийыште икымше верыште лийын, эсогыл Озаҥымат ончылтен: тыште кок тӱжем еҥлан вич школ лийын. Тыгодымак олаште вияҥше йӧнозанлык лийын огыл. 1837 ийыште верысе краевед, — уездысе исправник, барон Александр фон Келлер, очерк заметкылаштыже возен: « … фабрик ден завод уке … тӱрлӧ кидмастар уло: столяр — 1, кем ургызо — 2, ургызо — 2, апшат — 1, вулно дене пашам ыштыше — 1, чиялтыше — 2».

Пел курым наре эртымеке, 1876 ийыште, вес краевед, туныктышо И. О. Дерюжев палемден: "Киндым кӱэштше, шылым ужалыше, кем ургызо да тыгай пашам шуктышо моло кидмастар-влак деч посна, кӧ деч калыкын изи шинчымашан еҥ-влак иленат огыт керт ыле, оласе калыклан ик йӧнозанлык ораслят пале огыл. XIX курым мучаште гына Чарлаште аракам ыштыше изи заводым чоҥымо, тушто 70 еҥ пашам ыштен[35].

XX курым олан историйыштыже

ССР Ушем ЦИК Президиумын 1928 и 10 мартысе заседанийын Чарлам Йошкар-Олаш лӱмдымӧ нерген протокол гыч выписке

XX курым тӱҥалтышлан Чарла 3 урем да 300 тӱрлӧ оралте гыч шогышо тымык провинциал ола лийын кодын; тыгай сынан тудо XX курымын 20-шо ийлаже марте аралалт кодын[36]. Экономикын негызше ялозанлык лийын, сословий шот дене эн шуко кресаньык-влак лийыныт[31].

1918 ий 13 ноябрьыште РКП(б)-ын уездный комитетше олан лӱмжым вашталтыме нерген йодышым тарватен, а 1919 ий 17 февральыште РСФСР ВЦИК-ын пунчалже дене Чарлам Краснококшайскыш вашталтеныт[37]. 1920 ий 18 июньышто Виче губернийыш пурен. 1920 ий 4 ноябрьыште Марий автоном областьым ыштыме нерген РСФСР ВЦИК ден СНК Декретым пеҥгыдемденыт, а 25 ноябрьыште Краснококшайск тудын административ рӱдерже лийын[31].

1928 ий 23 январьыште ВЦИК Президиумын постановленийже дене[прим. 3] Краснококшайскын лӱмжӧ уэш вашталтын да марий калык лӱмым — Йошкар-Олам — налын, марий гыч руш йылмыш кусараш гын, «Красный город» манмым ончыкта[31]. Тиде пунчалым ССР Ушемын ЦИК Президиумжын 1928 ий 10 мартысе заседанийжын 43-шо №-ан протоколжо дене пеҥгыдемдыме[37]. 1936 ий декабрьыште Марий автоном область Марий Автоном Совет Социалистик Республикыш савырнен, а Йошкар-Ола тудын рӱдолаже лийын[9].

Кугу Ачамланде сар жапыште Йошкар-Олашке южо заводым эвакуироватлаш пунчалыныт, тидыже йӧнозанлык да социал-экономике вияҥмашлан кугу шӱкалтышым ыштен, ола касвел да кечывалвел, варарак эҥер вес могырыштат чоҥалташ тӱҥалын[9]. Олан экономике могырым вияҥмыжлан Зеленодольск ола гыч кугу вольтан электропередаче линийым (1959 ий) да газпучым (1967 ий) шупшмаш кугу значенийым модыныт[3].

1950—1960-шо ийлаште олан рӱдӧ районыштыжо ансамблян чоҥымашым ыштыме, тиде Йошкар-оласе архитектор-влакын кугу сеҥымашышт лийын. Эркын дене Институтский (кызыт Ленин проспект) уремыште оралте-влак чоҥалтыныт, тудо олан тӱҥ уремышкыже савырнен. Тыште ола администрацийын, виктер пӧртын, «Йошкар-Ола» унагудын у оралтыштым нӧлтымӧ. 1970—1980-ше ийлаште Йошкар-Олан эн кугу олам чоҥымо мероприятийже — Какшанын шола серыштыже чоҥымаш да Заречный манме вес у кумдыкым — Сомбатхей микрорайоным — ыштымаш лийын[3].

Сомбатхей микрорайоным Йошкар-Олан Венгрийысе иза-шольо ола лӱмеш лӱмдымӧ. Сомбатхейыште гын олан ик районжо Йошкар-Ола маналтеш.

Йошкар-Олан историйыштыже ик эн шарнымашан кечылан 1984 ийыште олам Паша Йошкар Тисте орден дене «Оласе пашазе-влакын озанлык да тӱвыра чоҥымаште шумо сеҥымашыштлан да олан негызлалтмыжлан 400 ий теммылан» суапландаралтмаш шотлалтеш[прим. 4].

Кызытсе жап

1990 ийыште Йошкар-Олалан исторический ола статусым пуымо да кугыжанышын аралыме заповедный зоным ыштыме[прим. 5] да кугыжанышым аралыме заповедный зоным палемдыме[38].

1997 ий 16 июльышто Марий Эл Республикын Кугыжаныш регистраций палатыже Йошкар-Оласе муниципал образованийын уставшым регистрироватлен, тудо ола управленийын права, кумдык, экономике да финанс негызшым, оласе калыкын да самоуправлений орган-влакын калык властьым ыштымаште рольыштым палемден, олан самоуправлений органже-влакын полномочийыштым, системыштым да структурыштым пеҥгыдемден[36].

Воскресенский проспектын панорамыже


2003 ий 10 июльышто Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынжо Йошкар-Олам «Столица» лӱм дене 2003—2008 ийлан социал-экономике вияҥдыме республикысе целевой программым пеҥгыдемден. Тудын цельже: «качестван оласе средам ыштымаш, тиде калыкын илышыжлан сай условий да озанлыкысе субъект-влакын пашашт иквереш», тиде олалан вияҥашыже у шӱкалтыш лийын. Кызыт ола кумдыкышто шуко огыл аралалт кодшо оралте ден черкым тӧрлымӧ да уэмдыме паша шукталтеш, у пӧрт-влак чоҥалтыт, Йошкар-Олаште илыше-влаклан илашышт сай йӧн ышталтеш[9].

2006 ийыште «Йошкар-Ола» ола округын депутатше-влакын Погынымашыже «2015 ий марте „Йошкар-Ола“ муниципал образованийым социал-экономике вияҥдыме стратегийым» пеҥгыдемден, тудо олам умбакыже вияҥдыме тӱҥ корно-влакым ончыктен, тидын шотыштак оласе средам качестве шот дене саемдымаш да олаште илыше калыкын илышыштым саемдаш[26].

2009 ийыште олам 2025 ий марте вияҥдыме у генеральный планым пеҥгыдемдыме.

2010 ий 29 июльышто Йошкар-Олам исторический ола-влакын спискышт гыч кораҥдыме[прим. 6].

Йошкар-Олан 440 ий теммыж лӱмеш Йошкин пырыс еш — тойым велыме йӧн дене ыштыме шым изи фигурым лукмо.

Официальный символике

Герб

Тӱҥ статья: Йошкар-Олан гербше

Йошкар-Олан кызытсе гербшым 2011 ий 22 июньышто пеҥгыдемдыме да Россий Федерацийын Кугыжаныш геральдический регистрышкыже пуртымо, гербыште кандалге тӱсан щитыште шӧртньӧ тӱкан да кӱчан ший шордым ончыктымо. Щит ӱмбалне — йырже марий калык тӱран вич пӱян шӧртньӧ башне короно[39].

Тисте

Тӱҥ статья: Йошкар-Олан тистыже

Йошкар-Олан кызытсе тистыжым 2011 ий 22 июньышто пеҥгыдемдыме, тудо покшелныже шӧртньӧ тӱкан да кӱчан ший шордым ончыктымо, кандалге тӱсан ныл икгай лукан шовычым ушештара.

Гимн

Тӱҥ статья: Йошкар-Олан гимнже

Олан гимнжылан Леонид Дербенёвын почеламутшылан композитор Андрей Эшпайын возымо «Йошкар-Ола нерген муро» шотлалтеш[39][прим. 7]. Гимным йоҥгалтарыше — мурызо Эдуард Хиль.

Калык

Йошкар-Ола калык чотын вашталтмыже
Калык чот
18591897[40]1913[41]1926[42]1931[43]1933[44]
1172↗1700↗2500↗4300↗7600↗9400
1939[45]1959[46]1962[47]1967[48]1970[49]1973[50]
↗27 179↗88 744↗110 000↗137 000↗166 073↗188 000
1975[51]1976[52]1979[53]1982[54]1985[55]1986[56]
↗191 000→191 000↗201 371↗219 000↗228 000→228 000
1987[57]1989[58]1990[59]1991[60]1992[61]1993[62]
↗243 000↘241 601↗245 000↗248 000↗249 000↘248 000
1994[63]1995[64]1996[65]1997[66]1998[67]1999[68]
→248 000↗251 000→251 000→251 000→251 000↘249 800
2000[69]2001[70]2002[71]2003[72]2004[73]2005[74]
↘249 200↘248 500↗256 719↘256 700↘255 500↘253 400
2006[75]2007[76]2008[77]2009[78]2010[79]2011[80]
↘251 400↘249 769↘248 654↗248 669↗248 782↘248 704
2012[81]2013[82]2014[83]2015[84]2016[85]2017[86]
↗252 935↗257 015↗260 352↗263 190↗265 044↗266 675
2018[87]2019[88]2020[89]2021[90]2023[91]2024[92]
↗268 272↗271 868↗274 715↗281 248↗283 469↗285 042
50 000
100 000
150 000
200 000
250 000
300 000
1926
1962
1976
1987
1993
1998
2003
2008
2013
2018
2024

2020 ийысе пӱтынь Российысе калык перепись почеш, 2021 ий 1 октябрьлан ола калык чот дене Россий Федерацийысе 1118 ола коклаште 71-шо верыште лийын[93][94].

2012 ий 1 январьлан Йошкар-Олаште 252 935 еҥ илен[2] (республикысе чумыр калык гыч 36,5 % да оласе калык гыч 57,3 %), тидыже калык чот шот дене Российыште 74-ше вер. Тышеч 55,2 % -ӱдырамаш, 44,8 % — пӧръеҥ. Кокла шот дене, Йошкар-Олаште кажне тӱжем ӱдырамашлан 813 пӧръеҥ логалеш, кажне тӱжем пӧръеҥлан — 1230 ӱдырамаш[95]. Калык чот (1.01.2009 ийлан) — км²-лан 2594,5 еҥ[96].

2009 ийыште Йошкар-Олаште 2979 йоча шочын (республикысе кажне кумшо йоча) да калыкын эн шагал колымашым регистрироватлыме[95].

Калыкын кокла ийготшо (1.01.2010 ийлан) — 40,5 ий (пӧръеҥын — 37,6 ий, ӱдырамашын — 42,9 ий). Таҥастараш гын, 1.01.2002 ийлан калыкын кокла ийготшо 36,7 ий лийын[95].

Республик кӧргысӧ миграцийын кугу ужашыже Йошкар-Олан республикысе моло ола да район-влак дене миграций вашталтышлан логалеш. 2009 ийыште тиде йогынышто толшо чыла мигрант кокла гыч 38,5 % рӱдолалан логалын, лектын кайыше кокла гыч — 34,2 %[95].

2009 ий марте оласе калык естественный кушмаш уда лиймылан верч шагалемын, тудо 2005-ше ий марте шуйнышо сай миграций дене компенсироватлалтын огыл[3]. 2009 ий гыч тӱҥалын, Йошкар-Олаште калык шукемаш тӱҥалын, утларакше миграционный кушмашлан кӧра. Тыгодым, Марий Элын рӱдолашкыже республикын районлаж гычат, элнан моло регионжо гычат, йот элла гычат толедат[97].

Йошкар-Олан 425 ийжым олан рудӧ площадьыштыже пайремлымаш (2009 ий 8 август)
Демографий ситуаций[2][95][98]
Показатель лӱм 		Показатель
Эре илыше калык чот (идалык тӱҥалтышлан), тӱж. еҥ 252,935↗ (2012)
Шочшо-влакын чотышт, еҥ 3669↗ (2012)
Колышо-влакын чотышт, еҥ 3121↘ (2012)
Шочмашын чумыр коэффициентше, 1000 еҥлан 12,1↗ (2010)
Колымашын чумыр коэффициентше, 1000 еҥлан 13,4↗ (2010)
Аза-влак колымаш (1000 йоча шочмылан 1 ий деч изирак-влакын колымышт) 4,25 (2008)
Пашам ыштен кертше ийготышто колымаш уровень (пашам ыштен кертше 100 тӱж. еҥлан) 585 (2008)
Калыкын естественный кушмашыже, еҥ 548 ↗ (2012)
Толшо-влакын чотышт, еҥ 8643↗ (2012)
Кайыше-влакын чотышт, еҥ 4605↗ (2012)
Калыкын миграционный кушмашыже, еҥ 4038↗ (2012)
Пашам ыштен кертше ийготан деч самырыкрак-влак чотышт (% чумыр калык чотышто) 15,1 %↗ (2012)
Пашам ыштен кертше ийготан деч самырыкрак-влак чотышт (% чумыр калык чотышто) 63,3 %↘ (2012)
Пашам ыштен кертше ийготан деч кугурак-влак чотышт (% чумыр калык чотышто) 21,6 %↗ (2012)
Мужыраҥмаш, ед. 2332 (2011)
Ойырлымаш, ед. 1088 (2011)
Калыкле состав

Йошкар-Олан калык составше 2010 ийысе Пӱтынь Российысе калык перепись почеш. Переписьын данныйже почеш, олаште чылаже 96 утла калык вашлиялтеш.

№ Калык
чот,
еҥ (2010)		 чыла гыч
% 		Могай калык гыч улмым
ончыктышо-влакын %
всего 248 782 100,00 %
1 Руш 152 447 61,28 % 66,81 %
2 Марий 58 001 23,31 % 25,42 %
3 Суас 10 202 4,10 % 4,47 %
4 Украинец 2075 0,83 % 0,91 %
5 Чуваш 1397 0,56 % 0,61 %
6 Азербайджанец 523 0,21 % 0,23 %
7 Армян 513 0,21 % 0,22 %
8 Белорус 511 0,21 % 0,22 %
9 Мордва 311 0,13 % 0,14 %
10 Одо 261 0,10 % 0,11 %
моло 1933 0,78 % 0,85 %
калыкым ончыктеныт 228 174 91,72 % 100,00 %
калыкым ончыктен огытыл 20 608 8,28 %

Кучем орган-влак

Йошкар-Оласе мерин оралтыже

«Йошкар-Ола» ола округын верысе самоуправлений органже-влакын структурыжо[99]:

  • Представительный орган — «Йошкар-Ола» ола округын депутатше-влакын Погынымашышт (оласе Погынымаш);
  • Кӱшыл должностян еҥ — «Йошкар-Ола» ола округын вуйлатышыже — «Йошкар-Ола» ола округын Депутат-влак погынымашын председательже;
  • Исполнительно-распорядительный орган -«Йошкар-Ола» ола округын администрацийже, тудын кӱшыл должностнян еҥже олан мэрже (администраций вуйлатыше) улеш.

Ола Погынымаш[100] «Йошкар-Ола» ола округын верысе самоуправленийжын эреак пашам ыштыше представительный органжылан шотлалтеш, калыкын интересшым шотыш налеш да тудын лӱмжӧ дене ола округын кумдыкыштыжо действующий манме пунчалым луктеш. Оласе Погынымаш муниципал сайлымаште кызытсе тӧртыкшот дене келшышын сайлыме 35 депутат гыч шога. Ола Погынымашын полномочий жапше — 5 ий.

«Йошкар-Ола» ола округын вуйлатышыже — «Йошкар-Ола» ола округын кумдыкыштыжо верысе самоуправленийым шуктымо пашам вуйлатыше да верысе ыҥан йодыш-влакым решатлыме шотышто шке полномочийым пуышо кӱшыл должностян еҥ. Марий Эл Республикын тӧртыкшӧ дене келшышын, «Йошкар-Ола» ола округын вуйлатышыже ола округын депутатше-влак Погынымашын председательже улеш да оласе Погынымашын полномочий жапшылан икымше заседанийыште сайлалтеш. «Йошкар-Ола» ола округ вуйлатышын должностьышкыжо кандидатурым оласе Погынымашын депутатше-влак ойырат. «Йошкар-Ола» ола округым вуйлатыше калык ден оласе Погынымаш шотышто контрольым куча да нунылан отчётым ышта[101].

2024 ий 2 октябрь гыч ола округын вуйлатышыже Покровский Лев Константинович улеш[102].

2024 ий 17 июньышто «Йошкар-Ола» ола округ администраций вуйлатышын пашажым жаплан шуктышылан (олан мэржылан) Трудинов Антон Аркадьевичым ойыреныт[103].

Административ шелалтмаш

Тӱҥ статья: «Йошкар-Ола» ола округ

Йошкар-Ола — неле административ-кумдык единице, «Йошкар-Ола» ола округыш пура. Олан исторический ойыртемже: тудын кумдыкышкыжо тӱрлӧ жапыште 20 утла ял пурен, нунын коклаште Вараксино, Коряково, Нечаевка, Лапшино, Марково, Жуково, Ширяйково да Пахомово[9].

РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1973 ий 27 декабрьысе кӱштыкшӧ почеш Йошкар-Ола кок районлан шелалтын: Ленин да Заводской[9]. Ола квартал деч посна тушто ял шотан илем-влак лийыныт: икымшыште — Кундыш (рӱдӧ — Силикатный п.), Куяр (рӱдӧ — Куяр п.), Семёновко (рӱдӧ — Семёновко села), Солнечный сельсовет-влак (рӱдыжӧ — Солнечный п.), кокымшышто — Кокшайск (рӱдыжӧ — Кокшайск с.) да Пригородный сельсовет-влак (Кугу Чигашево, Нолько п. да Светлый п.), вара Медведево районысо Сидоровский сельсоветат тышке пурталтын (рӱдӧ — Нолько п.). Йошкар-Олан район ужашыжым 1988 ий 16 августышто кораҥдыме, а ялшотан илем-влак, ола дене пырля, «Йошкар-Ола» ола округыш пуреныт[38].

Кызыт Йошкар-Олашке тыгай микрорайон-влак пурат: 1-9, 9а, 9б, 9в, 10, Алёнкино, Берёзово, Больничный, Кугу Чигашево, Восточный, Гомзово, Дубки, Западный, Звёздный, Интеграл, Комсомольский, Ленин, Машиностроитель, Мирный, Молодёжный, Мышино, Нагорный, Никиткино, Октябрьский, Оршанка, Предзаводской, Берегный, Ремзавод, Свердловский, Северный, Советский, Сомбатхей, Спортивный, Тарханово, Рӱдӧ, Черновка, Чихайдарово, Ширяйково, Юбилейный[25].

Экономике

Йошкар-Ола — шуко функциян йӧнозанлык ола (ола производствын валовый структурыштыжо 70 % наре), тудын вӱдышӧ рольжо-влак машиностроений, чоҥымо материал, кочкыш йӧнозанлык отрасльысе предприятий-влак улыт[26]. Нине отрасльыште организаций-влакын чотышт 2008 ийыште рӱдолан кумдыкыштыжо регистрироватлыме чыла тӱрлӧ экономике паша организаций-влакын чумыр чотыштын 1183 единицыш, але 13,4 % шуын. Нунын ужашыштлан оласе экономикын чыла предприятий оборотшын 56 % утлаже логалеш[25].

Йошкар-Ола регион кӱкшытыштӧ инвестиций чолгалыкым ончыктышо генераторжо семын улеш (тудын ужашыжлан Марий Эл Республикын тӱҥ капиталышкыже чыла инвестиций гыч пелыже утла логалеш)[29].

Кызыт Йошкар-Ола Юл кундем федерал округын кугу йӧнозанлык рӱдерже улеш. Олан экономике базыжын негызшым обрабатыватлыше производство-влак ыштат, тушто экономикын чыла аланыштыже тыршыше-влак кокла гыч 22 % еҥ пашам ышта[25]. Пытартыш ийлаште торгайыме да мер кочмаш алан-влак чот вияҥыныт, тушто пашам ыштыше кокла гыч 14 % пашам ыштат[3].

Тӱҥ капиталыш инвестиций (2008 ийлан) — 11500 миллион теҥге; розничный торгайымашын оборотшо (2008 ийлан) — 19 560 миллион теҥге; пашам ыштышын кокла пашадарже (1.01.2009 ийлан) — 12 648,4 теҥге[29]; 2011 ийысе пашадымылык кӱкшыт (экономически чолга калык шотышто %) — 6,0 %[104]; 2011 ийысе регистрироватлыме пашадымылык кӱкшыт — 1,29 %[104].

Ола бюджет

Йошкар-Олан бюджет парышыже 2008 ийыште 2080,3 миллион теҥгеш шуын (тидыже посна жаплан палемдыме показатель деч 334 миллион теҥгелан шукырак); роскотшо 2101,4 миллион теҥгеш шуын. 2009 ийлан бюджет 2119,9 миллион теҥге парышым налаш палемда, тиде жапыштак палемдыме роскот — 2251,7 миллион теҥге[29].

Парышын тӱҥ источникшылан республикысе ден федерал яра субсидий-влак шотлалтыт — 35,4 %, моло налоган да налог деч посна парыш-влак (тидын шотыштак оласе погым ужалыме деч) 64,6 %[29].

Потребитель рынке

Олан торгайыме сетьше калыкым чарныде обслуживатла, чылаже 4239 торгайыме да мер пукшымо стационар объект уло, нунын коклаште изирак торгайымашын 277 объектше, 5 рынке (2300 ужалыме верлан), торгайыме чыла объектын чумыр торгайыме кумдыкан 304 мер пукшымаш объект — 212,3 тӱжем м². Йошкар-Оласе 1000 еҥлан шотлымаште калыклан торгайыме кумдык дене пойдаралтмаш 1094 м² шуэш, тидыже палемдыме нормо деч 1,9 пачаш кугурак. Ола кумдыкышто потребитель рынкын тӱрлӧ сегментыштыже пашам ыштыше 58 утла ужалыше сеть пашам ышта — тиде верысе кевыт да федерал ыҥан сеть-влак[26].

  • «Перекрёсток» супермаркет
    «Перекрёсток» супермаркет
  • «Галерея» ужалыше рӱдер
    «Галерея» ужалыше рӱдер

Транспорт

«Вятка» Р-176 автокорно российысе федерал корно-влак сетьыште

Йошкар-Ола — республикысе автокорным «шупшшо рӱдерже», ола гоч Чебоксар, Киров да Сыктывкар олалам ваш ушышо федерал ыҥан «Вятка» Р176 автокорно эрта. Олан транспорт системыже тыгай транспорт гыч шога: кӱртньыгорно, автомобиль, троллейбус, таксомотор. Ола мучко да вес олашке автобус коштеш. Йошкар-Олаште кӱртньыгорно вокзал верланен. Ола деч тораште огыл федерал ыҥан кӱлешан транспорт магистраль-влак эртат: Моско — Озаҥ — Екатеринбург кӱртньыгорно, «Волга» М7 автокорно (Моско — Чебоксар — Озаҥ — Екатеринбург). Зеленодольск дене Йошкар-Олам А295 федерал трассе уша, тудо М7 «Волга» автокорно дене ушалтеш. Угарман дене олам Р177 «Поветлужье» федерал кугорно уша. Олан транспорт-географий положенийжын ситыдымашыжлан республик кумдыкын периферийже дене тӱҥ федерал магистраль-влакым эртымашышт шотлалтеш. Ола воктене аэропорт уло. Ола гоч йоген эртыше Изи Какшан дене ийше судоходство уке, но Йошкар-Олан вӱд «капкажлан» Юл воктенысе Кокшайск посёлкысо пристань шотлалтеш[38].

Туныктымаш

Тӱҥ статья: Йошкар-Олаште туныктымаш

Туныктымашын муниципал системышкыже 89 туныктыш тӧнеж пура (31 общеобразовательный школ, 52 школ деч ончычсо туныктыш тӧнеж, 6 ешартыш шинчымашым пуышо учреждений). Олаште 2 кугыжаныш вуз, частный вуз, тыгак кыдалаш специальный тунемме тӧнеж-влак улыт.

Кӱвар-влак

Йошкар-Олаште Изи Какшан эҥер гоч икмыняр кӱвар уло. Нунын кокла гыч нылытше — йолын коштмо (Театрысе, Паркысе, Воскресенский, Гоголь), кумытшо — автомобиль (Вараксола, Вознесений да Рӱдӧ) да иктыже — кӱртньыгорно.

Спорт

Тӱҥ статья: Спорт Йошкар-Олаште

2016 ийыште «Марий Эл арене» леведышан универсальный куштылго атлетике манеж почылтын. Тушто пӱртӱслӧ огыл газонан футбол пасу, куржталме корно-влак (нылыт — 400 метран оҥгышто, кудыт — 100 метран, вияш), кужытыш да кӱкшытыш тӧрштылаш сектор-влак, ядрам шуаш сектор да душ кабине ден санузелан вургем кудашме вер-влак улыт.

Туризм

2019 ийыште «Прогулки с Йошкиным котом» турист маршрут «Идалыкын маршрутшо» VI Всероссийский турист премийыште «Эн сай йоча маршрут» номинацийыште 3-шо верым налын.

2022 ийыште Марий Элын рӱдолашкыже 339,8 тӱжем еҥ толын, 2023 ийыште — 468,2 тӱжем, а 2024 ийыште — 539,6 тӱжем.

Шокшым пуымаш

Олалан шокшым тыгай источник-влак пуат:

  • Йошкар-Оласе ТЭЦ-1 да тыгаяк лӱман МУП-ын котельныйже-влак олан рӱдӧ ужашыжым, балансыште 181,5 километр кужытан шокшо сеть-влакым шокшо энергий дене пойдарат;
  • ПАО «Т Плюс»-ын Йошкар-Оласе ТЭЦ-2 оласе йӧнозанлык ужашым обслуживатла. Магистраль шокшым пуышо сеть-влакын кужытышт — 12,52 километр;
  • Предприятийлан шокшо энергийым ситарыше моло котельный, илыме вер фонд да социальный сферысе объект-влак.

Топоним-влак

  • Йошкар-Ола — Российыште «Й» буква гыч тӱҥалше улыжат ик ола гына[105].
  • Йошкар-Ола марий йылме гыч ненец йылмыш «Няръяна мар» семын кусаралтеш — Нарьян-Мар (Йошкар ола).
  • Йошкар-Олан Францийысе иза-шольо олаште — Буржа олаште — ик урем уло — Ioskar-Ola (rue de).
  • Венгрийысе Сомбатхей олаште Йошкар-Ола лӱмеш Joskar-Ola lakótelep (венг.)) лӱмдалтын, кушто кажне ийын тыгаяк лӱман спорт фестиваль эртаралтеш.

Йошкар-Ола астрономийыште

Йошкар-Ола лӱмеш изи планетым лӱмденыт (2910), тудым 1980 ий 11 октябрьыште Крымысе астрофизический обсерваторийын астрономжо Н. С. Черных почын[26][106].

Тӱвыра

Йошкар-Ола — Марий Эл Республикын тӱвыра рӱдерже[3]. Олаште 5 тӱвыра полат (В. И. Ленин лӱмеш тӱвыра полат, ХХХ-ияш Сеҥымаш лӱмеш тӱвыра полат, Йоча да самырык-влакын усталык полат, Марий Эл Республикысе самырык-влакын полатышт (ончычсо М. И. Калинин лӱмеш полат), Россий Армийын тӱвыра пӧртшӧ[26]), 5 театр, 4 кинотеатр, 10 утла тоштер уло. 7 йоча сымыктыш школ, 2 йоча сӱретче школ, 21 книгагудо пашам ышта[26].

2022 ий гыч кажне ийын кеҥежым Йошкар-Олаште Марий Эл Республикын Вуйлатышыже Юрий Зайцевын темлымыж дене «Марий кеҥеж» фестиваль эртаралтеш.

Панораме-влак

Олан панорамыже-влак
Сомбатхей микрорайон, 2012 ий.
Сомбатхей микрорайон, 2012 ий.
Ширяйково микрорайон, 2012 ий.
Ширяйково микрорайон, 2012 ий.
Олан рӱдыжӧ, 2012 ий.
Олан рӱдыжӧ, 2012 ий.

Умылтарымаш

  1. ↑ Данныйым «Йошкар-Ола» ола округ чекыш пурышо кундем нерген пуымо.
  2. ↑ 6 август паша кече лиеш гын, Олан кечыжлан пӧлеклалтше тӱшка мероприятий-влак Йошкар-ола кече деч вара икымше шуматкечын эртаралтыт.
  3. ↑ 23.01.1928 ийыште ВЦИК Президиумын "Марий Автоном областьын рӱдержым — Краснококшайскым — «Йошкар-Олаш» савырыме нерген постановленийже
  4. ↑ У1984 ий 17 ноябрьыште лекше СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын кӱштыкшӧ дене
  5. ↑ 16.02.90 ийыште лекше 12(162) №-ан Историй да тӱвыра паматник-влакым аралыме шотышто Пӱтынь Российысе мер Каҥашын пунчалже, РВ Тӱвыра министерстве коллегийын 19.02.90 ийысе 112 №-ан пучалже да 28.02.90 ийыште лекше РФ Кугыжаныш строй коллегийын 3 №-ан пунчалже дене
  6. ↑ Россий Федераций тӱвыра министерствын, 2010 ий 29 июльышто лекше 418/339 №-ан Россий Федерацийын регион вияҥме министерствын «Исторический илем-влакын лӱмерыштым пеҥгыдемдыме нерген» кӱштыкышт дене
  7. ↑ 24.01.1997 ийысе Йошкар-Оласе Погынымашын IV сессийже дене пеҥгыдемдыме

Палемдымаш

  1. ↑ Йошкар-Ола / Д. Н. Игошин (история) // Исландия — Канцеляризмы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 12). — ISBN 978-5-85270-343-9.
  2. ↑ 1 2 3 БД ПМО Республики Марий Эл. Город Йошкар-Ола. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивировано из оригинала 25 теле 2014 ий.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Городской еженедельник «Йошкар-Ола». Специальный выпуск. Генеральный план города от 3 марта 2009 года. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 12 сорла 2011 ий.
  4. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2024 года. Федеральная служба государственной статистики (руш.) (27 вӱдшор 2024). Тергыме кече: 2 ага 2024.
  5. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (руш.) (XLSX). Тергыме кече: 1 идым 2022. Архивлыме 1 идым 2022 ий.
  6. ↑ Телефонный код города Йошкар-Олы — 8362. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 21 пургыж 2015 ий.
  7. ↑ Устав муниципального образования «Город Йошкар-Ола». Собрание депутатов городского округа «Город Йошкар-Ола». Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 12 сорла 2011 ий.
  8. ↑ http://www.i-ola.ru/userfiles/file/gen_plan_A3_2009.pdf
  9. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Город Йошкар-Ола, 2004, с. 4—55.
  10. ↑ Энциклопедия Республики Марий Эл, 2009, с. 404.
  11. ↑ Сколько населения в йошкар оле - Traveleru.com, <https://traveleru.com/putevoditel/skolko-naseleniya-v-joshkar-ole>. Тергыме: 25 идым 2025. 
  12. ↑ Йошкар-Ола 2022: путешествие в изумрудный город. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 25 ӱярня 2022 ий.
  13. ↑ Европа в центре России. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 4 сӱрем 2022 ий.
  14. ↑ На выходные в Йошкар-Олу. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 26 вӱдшор 2022 ий.
  15. ↑ Венеция Маркелова: что построили в Йошкар-Оле при экс-губернаторе. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 6 ага 2022 ий.
  16. ↑ Кусочек Европы в центре России. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 19 ага 2022 ий.
  17. ↑ Поспелов, 2002, с. 176.
  18. ↑ Яндекс.Карты. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 3 шыжа 2020 ий.
  19. ↑ Яндекс.Карты. Яндекс.Карты. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 23 вӱдшор 2012 ий.
  20. ↑ Расчёт расстояний между городами. Транспортная компания «КСВ 911». Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 22 шорыкйол 2012 ий.
  21. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (руш.) (3 пеледыш 2011).
  22. ↑ Время в Йошкар-Оле, Республика Марий Эл, Россия. Сколько сейчас времени в Йошкар-Оле (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 25 идым 2025.
  23. ↑ Климат | Ежемесячные климатические данные для городов России | Йошкар-Ола. Гидрометцентр России. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 19 ага 2012 ий.
  24. ↑ WebCite query result (англ.). www.webcitation.org. Тергыме кече: 25 идым 2025.
  25. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Городской еженедельник «Йошкар-Ола», 15 июля 2009 года № 27 (974); (стр. 87, статья «Генеральный план — положения о территориальном планировании»)
  26. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Йошкар-Ола — столица Республики Марий Эл (руш.). Администрация городского округа «Город Йошкар-Ола». Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 24 пеледыш 2011 ий.
  27. ↑ 1 2 Постановление мэра города Йошкар-Олы от 30.03.1999 № 851 (ред. от 25.12.2006) «О статусе зелёных насаждений, произрастающих на территории города Йошкар-Олы»
  28. ↑ Ботанический Сад при ПГТУ. Поволжский государственный технологический университет. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 12 сорла 2011 ий.
  29. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Городской еженедельник «Йошкар-Ола», 21 июля 2009 года № 28 (975); (стр. 23, статья Программа комплексного социально-экономического развития городского округа «Город Йошкар-Ола» на 2009—2016 годы)
  30. ↑ 1 2 3 Лесохозяйственный регламент на участок городских лесов -"Дубовая роща" города Йошкар-Ола. Информационный портал города Йошкар-Олы. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 25 ага 2021 ий.
  31. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 12. Исландия — Канцеляризмы. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2008. — 767 с.: ил.: карт. (стр. 301—302, статья Йошкар-Ола)
  32. ↑ 1649 год. Писцовая книга города Царевококшайска, составленная воеводой И. Т. Шадриным — РГАДА, ф. 1209 кн. 523 л. 1—71об.
  33. ↑ Айплатов Г. Н. Писцовая книга города Царевококшайска 1649 года // Марийский археологический вестник. — 1998. — Т. 8. — С. 193.
  34. ↑ Каликаев М. М., Мартынов Н. А. Участие народа мари в крестьянской войне под руководством Степана Разина в 1670-1671 гг. // Труды МарНИИ. Вопросы истории, языка, литературе и фольклора мари. — Марийское государственное издательство, 1940. — Т. II. — С. 6. — 179 с.
  35. ↑ 1 2 Йошкар-Ола: справочник-путеводитель / Сост. и науч. ред. Васин К. К. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1982
  36. ↑ 1 2 Йошкар-Ола. Марийский государственный университет. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивировано из оригинала 26 сӱрем 2012 ий.
  37. ↑ 1 2 «Царевококшайск–Краснококшайск–Йошкар-Ола: из глубины веков до наших дней»: Главархив Москвы приглашает на выставку. ГБУ "Центральный государственный архив города Москвы" (7 сорла 2019). Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 2 пеледыш 2021 ий.
  38. ↑ 1 2 3 Инвестиционный паспорт городского округа «Город Йошкар-Ола». Администрация городского округа «Город Йошкар-Ола». Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 11 идым 2011 ий.
  39. ↑ 1 2 Герб города Йошкар-Ола. Администрация городского округа «Город Йошкар-Ола». Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивировано из оригинала 9 идым 2011 ий.
  40. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/joshkarola/.
  41. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/joshkarola/.
  42. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/joshkarola/.
  43. ↑ http://istmat.info/files/uploads/17630/sssr_ad-ter_delenie_1931_rsfsr.pdf.
  44. ↑ http://istmat.info/files/uploads/53487/adm._delenie_sssr_1934.pdf.
  45. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_3.php.
  46. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php.
  47. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/joshkarola/.
  48. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/joshkarola/.
  49. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php.
  50. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/joshkarola/.
  51. ↑ http://istmat.info/files/uploads/41385/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_1998_g.pdf.
  52. ↑ http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf.
  53. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php.
  54. ↑ http://istmat.info/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf.
  55. ↑ http://istmat.info/files/uploads/21317/nx_5.pdf.
  56. ↑ http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf.
  57. ↑ https://www.webcitation.org/6ibsmTCzx.
  58. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php.
  59. ↑ http://istmat.info/files/uploads/43527/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_2002.pdf.
  60. ↑ http://istmat.info/files/uploads/21317/nx_5.pdf.
  61. ↑ http://istmat.info/files/uploads/21317/nx_5.pdf.
  62. ↑ http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf.
  63. ↑ http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf.
  64. ↑ http://istmat.info/files/uploads/21317/nx_5.pdf.
  65. ↑ http://istmat.info/files/uploads/21317/nx_5.pdf.
  66. ↑ http://istmat.info/files/uploads/45329/4naselenie.pdf.
  67. ↑ http://istmat.info/files/uploads/21317/nx_5.pdf.
  68. ↑ http://istmat.info/files/uploads/45390/07naselenie.pdf.
  69. ↑ http://istmat.info/files/uploads/45859/07_naselenie.pdf.
  70. ↑ http://istmat.info/files/uploads/21317/nx_5.pdf.
  71. ↑ http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
  72. ↑ http://www.mojgorod.ru/r_marijel/joshkarola/.
  73. ↑ http://istmat.info/files/uploads/46358/r_05.doc.
  74. ↑ http://www.gks.ru/doc_2005/year05.zip.
  75. ↑ http://www.gks.ru/doc_2006/year06.zip.
  76. ↑ http://maristat.mari.ru/scripts/dbdpfoInet/dbinet.cgi?pl=4972,4973,4974.
  77. ↑ http://maristat.mari.ru/scripts/dbdpfoInet/dbinet.cgi?pl=4972,4973,4974.
  78. ↑ http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls.
  79. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.xlsx.
  80. ↑ http://maristat.mari.ru/scripts/dbdpfoInet/dbinet.cgi?pl=4972,4973,4974.
  81. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar.
  82. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar.
  83. ↑ http://maristat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/maristat/resources/16195e00436b5099b0f8f174665da2b8/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80_%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB_2014.htm.
  84. ↑ http://www.webcitation.org/6XcP2KThf.
  85. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar.
  86. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
  87. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  88. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
  89. ↑ https://www.gks.ru/storage/mediabank/Численность%20по%20МО_Site.xlsx.
  90. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx.
  91. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx.
  92. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2024.xlsx.
  93. ↑ с учётом городов Крыма
  94. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).
  95. ↑ 1 2 3 4 5 Пресс-релиз № 38 от 04.08.2010 г. Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Марий Эл. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивировано из оригинала 16 сӱрем 2012 ий.
  96. ↑ Регионы России. Основные социально-экономические показатели городов - 2009 г. Города Республики Марий Эл. Федеральная служба государственной статистики. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивировано из оригинала 8 ӱярня 2016 ий.
  97. ↑ Население Йошкар-Олы растет за счет миграции. Информационное агентство МедиаПоток (MediaPotok) (11 пургыж 2019). Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 2 пеледыш 2021 ий.
  98. ↑ Демографическая ситуация в Республике Марий Эл за январь-декабрь 2011 года. Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Марий Эл. Тергыме кече: 23 пургыж 2012. Архивировано из оригинала 17 вӱдшор 2013 ий.
  99. ↑ Устав муниципального образования «Город Йошкар-Ола» (принят решением городского Собрания муниципального образования «Город Йошкар-Ола» от 29.06.2005 № 101-IV) в ред. от 26.04.2016. Собрание депутатов городского округа «Город Йошкар-Ола». Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивировано из оригинала 2 теле 2016 ий.
  100. ↑ Городское Собрание. Собрание депутатов городского округа «Город Йошкар-Ола». Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 12 сорла 2011 ий.
  101. ↑ Глава городского округа «Город Йошкар-Ола». Собрание депутатов городского округа «Город Йошкар-Ола». Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 12 сорла 2011 ий.
  102. ↑ 1 сессия 2.10.2024 (руш.). gor-sobry-ola.ru. Тергыме кече: 25 идым 2025.
  103. ↑ Врио мэра города Йошкар-Олы - Официальный сайт администрации городского округа "Город Йошкар-Ола" (руш.). i-ola.ru. Тергыме кече: 25 идым 2025.
  104. ↑ 1 2 Показатели экономической эффективности населения. Центр занятости населения города Йошкар-Олы. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивировано из оригинала 9 идым 2012 ий.
  105. ↑ Яндекс насчитал в России 170 тысяч населенных пунктов. Тергыме кече: 25 идым 2025. Архивлыме 9 ӱярня 2016 ий.
  106. ↑ База данных MPC по малым телам Солнечной системы (2910) (англ.)

Литератур

Ола нерген

  • Йошкар-Ола // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
  • Самсонов П. А. Йошкар-Ола — столица Марийской АССР. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1970. — 62 с.
  • Самсонов П. А. Город на Кокшаге. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1976. — 46 с.
  • Васин К. К. (сост.). Йошкар-Ола — Красный город: Справочник-путеводитель. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1982. — 127 с.
  • Брагилевская Е. Б. (сост.). Йошкар-Ола. Очерки о столице Марийской республики. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1984. — 157 с.
  • Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
  • Стариков С. В. (сост.) и др. Навсегда у меня в сердце ты: 425 лет городу Йошкар-Оле. — Йошкар-Ола: Стринг, 2009. — 263 с. — ISBN 978-5-91716-029-0.
  • Йошкар-Ола // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 404—405. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
  • Соловьёва Г. И., Майкова Л. Е. (сост.). Изучаем родной край: Детям о городе Йошкар-Оле. Примерная программа по краеведению с методическим сопровождением. — Йошкар-Ола: ГОУ ДПО (ПК) С «Марийский институт образования», 2011. — 136 с.
  • Стариков С. В., Алтышев А. И., Бажин В. В. и др. Навсегда у меня в сердце ты: 430 лет городу Йошкар-Оле. — Йошкар-Ола: Стринг, 2014. — 341 с. — ISBN 978-5-91716-309-3.

Олан историйже гыч

  • Айплатов Г. Н., Дорожкова Г. В., Иванов А. Г. Географическое описание Царевококшайска и Кокшайска с их уездами. — Марийский археографический вестник. — № 4, 1994. — С. 105—112.
  • Айплатов Г. Н. Город Царевококшайск и его уезд в XVII—XVIII вв. Страницы истории Марийского края. — Йошкар-Ола, 1970. — С. 9—32.
  • Айплатов Г. Н. Писцовая книга г. Царевококшайска и его уезда 1649 года. — Йошкар-Ола: Марийский археографический вестник, 1998. — Т. 8. — С. 193—212.
  • Андреянов А. А. Город Царевококшайск: страницы истории (конец XVI — начало XVIII вв.). — Йошкар-Ола, 1991. — 96 с.
  • Бахтин А. Г. Князь Дмитрий Елецкий: к вопросу основания г. Царевококшайска. Исторический очерк. — Йошкар-Ола: МГПИ, 2006. — 58 с. — ISBN 5-88448-199-3.
  • Воробьёва Е. Е., Данилов П. С., Зеленеев А. Ю. и др. Археологическое изучение Йошкар-Олы — Царевококшайска (к 430-летию города). — Йошкар-Ола: МарГУ, 2014. — 179 с. — ISBN 978-5-94808-838-9.
  • Предисловие, очерк о городе Йошкар-Оле // Город Йошкар-Ола. — Йошкар-Ола, 2004. — С. 4—55. — 304 с. — (История сёл и деревень Республики Марий Эл). — 1500 экз. — ISBN 5-87898-247-9.
  • Иванов А. Г. (отв. ред.) и др. Города Среднего Поволжья: история и современность (к 430-летию города Йошкар-Олы). — Йошкар-Ола: МарГУ, 2014. — 343 с. — (Сборник статей II межрегиональной научно-практической конференции, 22 - 23 мая 2014 года). — ISBN 978-5-94808-816-7.
  • Грищук В. М., Кашков Г. П. В них история города. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1971. — 92 с.
  • Дерюжев И. О. Очерк 290-летия состояния г. Царевококшайска и его уезда (1584—1874). — Казань, 2004. — Т. 1876. — 47 с.
  • Иванов А. Г. Царевококшайск в конце XVI—XVIII веков: Очерки по истории уездного города. — Йошкар-Ола: МарГУ, 2011. — 438 с. — ISBN 978-5-94808-669-9.
  • Из истории города Йошкар-Олы / Под. ред. К. Н. Санукова. — Йошкар-Ола: МарНИИ, 1987. — 163 с.
  • Келлер А. А. Статистическое описание Царевококшайского уезда Казанской губернии. — Йошкар-Ола: МарНИИЯЛИ, Национальная библиотека им. С. Г. Чавайна, 2013. — 154 с. — ISBN 978-5-94950-067-5.
  • Кузьмин Е. П., Логинова Н. Э. Йошкар-Ола и йошкаролинцы в годы Великой Отечественной войны. — Йошкар-Ола: Стринг, 2015. — 240 с. — ISBN 978-5-91716-370-3.
  • Минаков Ю. А. Красный город. Методология власти и управления: В 2-х т. — Йошкар-Ола, 1997. — 655 с.
  • Мошков, В. А. Царевококшайск: путевые заметки. Ежемесячное литературное приложение к журналу «Нива» за 1901 г. Январь, февраль, март, апрель. — СПб., 1901.
  • Наш город: Краткий очерк истории Йошкар-Олы / Сост. А. В. Хлебников. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1984. — С. 3—21.
  • Они ковали Победу. Город Йошкар-Ола (поимённые списки тружеников тыла Великой Отечественной войны). — Йошкар-Ола: Стринг, 2010. — 260 с.
  • Патрушев B. C. Из прошлого нашей столицы: Археологические очерки о Йошкар-Оле и Марийском крае. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1987. — 78 с.
  • Тарасова В. М. (сост.) и др. Йошкар-Ола. 1584—1991. Документы и материалы по истории города. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1994. — 351 с. — ISBN 5-7590-0407-7.

Официал документ-влак

Фотоальбом-влак

  • Сидоркин В. Е. (сост.). Йошкар-Ола: Фотоочерк. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1967.
  • Стариков С. В. Йошкар-Ола — Красный город России. — Йошкар-Ола: Легенда, 2013. — 250 с. — ISBN 978-5-85247-723-1.
  • Стариков С. В. Панорама старого города: Царевококшайск на старинных открытках и фотографиях. — Йошкар-Ола, 2002. — 149 с.
  • Стариков С. В. Царевококшайский альбом: эпоха, город и горожане на старинных открытках и фотографиях. — Йошкар-Ола: Периодика Марий Эл, 2008. — 303 с.
  • Царев город. — 2012. — 300 с.

Библиографий ончыктыш-влак

  • Бушкова Н. И., Севрюгина О. А. (сост.). Йошкар-Ола: библиографический указатель. — Йошкар-Ола: Министерство культуры, печати и по делам национальностей Республики Марий Эл, Национальная библиотека им. С. Г. Чавайна Республики Марий Эл, 2004. — 92 с.

Кылвер-влак

Верысе виктем

Ешартыш информаций

Карте ден схеме-влак

Каталог-влак

Category tree.svg Йошкар-Ола
Дерево категорий:
Йошкар-Ола
Йошкар-Олан тӱвыраже
Йошкар-Олан экономикыже
Йошкар-Оласе сылнывер-влак
Йошкар-Оласе уремла
Йошкар-Олаште образований
Йошкар-Олаште спорт
Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак Йошкар-Олаште
Кӱвар-влак Йошкар-Олаште
Лӱмер-влак:Йошкар-Ола
Персоналий-влак:Йошкар-Ола
Тӱвыра Йошкар-Олаште
Шинчымаш Йошкар-Олаште
Йошкар-Олан чапкӱжӧ-влак
Йошкин пырыс еш (скульптур композиций)
Ноготков, Иван Андреевич
Савык пӧрт
Тӱвыра да каныме рӱдӧ парк (Йошкар-Ола)
Эшпай урем
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Йошкар-Ола&oldid=1214944" гыч налме