Марий Элын историйже

Марий Эл — кыдал Юл кундемыште Российын регионжо (республик).

Кугезе марий тӱвыран оҥ сӧрастарышыже. VI-XI курымла.

Историй

Той курым Усть-Вӱтла шӱгарла дене ончыкталтын, тудо сеймен-турбин феноменыш пура да индоевропысо калык-влакын миграцийыштым ончыкта. Тыгак марий кундемыште Озаҥ пеленысе ден Абашевысе культурын лийме палыже-влак улыт.

Марий АССР Оршанке районысо Чирки ял воктене шогымо вер почеш А. Х. Халиков той саманысе «Чирки-Сейман культурым» ойырен луктын, археологий литературышто тудо Чирки культур семын палыме. В. П. Третьяков Чирки культурын негызшым Балановысо культурышто ужын.

Кугезе марий культур эр Коклакурым саманыште (VI—VII курымлаште) чумыргаш тӱҥалын. Марий племена-влакын чумыргымо кумдык — Сура ден Цивиль аҥ коклаште Юлын пурла серже да ӱлыл Вӱтла дене пырля ваштареш улшо шола серже. А. П. Смирновын да тудын тунемшыже Г. А. Архиповын шонымышт почеш, марий-влакын негызыштым ананьинец-влак (пермян-влак) да варасе городецкий племена-влак ыштеныт. Но 1990-ше ийласе да вара ийласе шымлымаш-влак (Т. Б. Никитинан, Н. Н. Грибовын да молынат) ончыктеныт: акрет марий культур калыклан курымсерышысе муроман культуржо дене пырля ахмылово-безводнинысе типан манме шӱгарла-влакым насыл шотеш конда. Тиде кундем гыч марий-влак йӱдвел да эрвел могырыш Виче эҥер йотке да кечывалвелне Казанке эҥер марте илаш верланеныт. Марий Эл деч посна марий-влак Киров, Кострома да Угарман кундемлаште, тыгак Чувашийыште иленыт.

IX курымышто марий племена-влак (черемис-влак) Хазар каганатын кучемышкыже логалыныт. IX курымышто нуно Юлысо Булгарийыш пуренышт. 922 ий гыч Юлысо Булгарийыште ислам шарлаш тӱҥалын, но марий-влак чий верам араленыт. XIII курым кыдалне марий кундем Шӧртньӧ Ордашке пурен, тышеч XV курымышто Озаҥ ханстве ойырлен лектын.

Руш экспансийлан плацдарм семын Васильсурск ола лийын, тудым 1523 ийыште Угарман кундемыште марий мландеш чоҥымо. Тиде ола руш-татар чекым палемден. Руш кучемыш эн ончыч курыкмарий-влак кусненыт, нуно Иван Грозныйлан Свияжскеш 1551 ийыште товатленыт. Вашешыжке Иван IV марий-влакым йозак тӱлымӧ деч утарен да «нунылан шӧртньӧ печатян вуйшийме грамотым пуэн». Марий кундемын Российыш пурымыжо 1552 ийыште Озаҥ ханствын сӱмырлымыжӧ деч вара писештын, но тиде процесс черемис-влакын сарышт дене нелемдалтын. Марий Эл кундемыште икымше руш крепость Кокшайск (1574) лийын. 1583 ийыште Козьмодемьянск негызлалтын, а идалык гыч — Чарла. 1647 ийыште православийын Мироносицкий монастырьже негызлалтын, а 1662 ийыште — Мусер Тихвинысе пустынь. 1708 ийыште кундемым кок уездлан (Козьмодемьянск ден Чарла) шелме да Озаҥ губерний дек возымо. |1880 ийыште Юриныште готикан Шереметев Полатым нӧлтымӧ.

РСФСР шочмо дене 1920 ийыште Марий автоном область ышталтын, тудо кантон-влаклан шелалтын да Горький кундемыш пурен. Областьын административный рӱдерже Краснококшайск лийын. 1931 ийыште областьысе рӱдерыште икымше вуз почылтын. 1936 ийыште Йошкар-Оласе рӱдолаж дене Марий Автоном Совет Социалистический Республик ышталтын. Республик 14 район гыч шоген да тудым Кӱшыл Каҥаш вуйлатен. 1939 ийыште Марий машиностроительный заводым чоҥаш тӱҥалме.

1992 ийыште республик кызытсе Марий Эл лӱмжым налын.

Палемдымаш

Литератур

• История Марийского края в документах и материалах. Вып.1, Сост. Айплатов Г. Н., Иванов А. Г., Йошкар-Ола, Мар. кн. изд-во, 1992.
• Этнология. Учебник. Для высших учебных заведений/Э. Г. Александренков, Л. Б. Заседателева, Ю. И. Зверева и др.-М.; Наука, 1994.
• История расселения марийцев. Г. А. Сепеев. Йошкар-Ола, 2006.
• История // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 84—111. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
• Свечников С. К. Присоединение Марийского края к Русскому государству. Йошкар-Ола; Казань, 2014.

Кылвер-влак

• Черемисские войны (1550—1590)