Элнет (эҥер)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде мутын вес ыҥже-влак улыт. Элнет (ыҥ-влак) ончал.
Элнет
руш. Илеть, тат. Илләт
Элнет эҥер Марий Эл РеспубликыштеЭлнет эҥер Марий Эл Республикыште
Сынже
Кужыт 204 км
Бассейн 6450 км²
Вӱд йогымаш
Вӱдшинча  
 • Координат 56°40′46″ с. ш. 49°38′54″ в. д.GЯO
Аҥ Куйбышев вӱд аралыме вер
 • Координат 55°55′21″ с. ш. 48°14′44″ в. д.GЯO
Верланымаш
Вӱд системе Куйбышев вӱд аралыме вер → Юл → Каспий теҥыз
Эл
Регион Марий Эл, Татарстан
Район-влак Юлсер кундем, Провой кундем, Морко кундем, Поранча кундем, Высокогорск кундем
ГВР код 08010400712112100001524[1]
ГКГН номер 0190379 да 0219012
Элнет (эҥер) (Марий Эл)
Пелганде точко — вӱдшинча
вӱдшинча
Канде точко
аҥ
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Элнет[2] (руш. Илеть; суасла Илләт[3]) — Российысе эҥер, Куйбышев вӱд аралыме верыш йоген пура (ончыч Юлын шола изэҥерже лийын)[2]. Тӱҥалтышыже да аҥже Марий Эл Республикыште. Кужытшо — 204 уштыш, тышечын Татарстаныште — 34 уштыш. Вӱдпого бассейнын кумдыкшо — 6450 уштыш². Эн кугу вӱд лектыш — 1180 м³/с (1979 ийыште). Вӱд шагалемме жапыште минерализацийже — 1000—1400 мг/л.

Лӱмын шочмыжо

Гидронимын шочмыж нерген икмыняр шонымаш уло:

  • Ф. И. Гордеев Элнет лӱмыштӧ Эл негызым ужеш, -на, -та формант-влакым ойыра, коми йылмысе ёль/йэльа «чодыра эҥер» мут дене кылда;
  • М. Г. Атаманов лет, леть мут-влакым одо-влакын илыме верлаште вашлиялтше Англеть, Анлет, Варклет, Арлеть гидронимлаште топоформант семын онча;
  • В. И. Вершинин Элнет, Илеть мут-влак Ил + лет гыч шочын кертыныт манын, шке шонымашыжым ойла;
  • Ф. Г. Гарипова пеҥгыдемда: Татарстанын Чолман воктенсе ял лӱм-влак ил ешартыш дене лийыныт (Чуваш иле, Ялаг иле, Тау иле); Ил компонент шуко тюрк калыкын ожнысо илышыштыже «ӱзгар, тукым, ик тукыман ушем» манмым ончыктен, эл рунысо возымо памятниклаште «тукым-влакын ушемышт», варарак «эл» манмым ончыктен;
  • И. С. Галкин Ф. И. Гордеевын Эл вожын индоевропо йылмыласе эл «йогаш, шурген каяш» мутлан келшен толмыж нерген шонымашыж дене келша[4].

Элнет — кылмыдыме эҥер

Марий Элыште телым, моло эҥер-влакын пеҥгыде ий леведыш йымалне малыме годым, Элнет эҥер шке илыше вӱдшӧ дене йоргыкта. Тиде сылне эҥер эн йӱштӧ да чатлама теле тылзыштат ий деч посна, эрыкан кодеш.

«Марий Чодыра» калыкле паркын мландыж гоч йоген, Элнет эҥер сылне пӱртӱс кумдыкыш савырна, тыште экологий арулык пӱртӱс моторлык дене иктӧр ваш ушнат. Туге гынат, Элнет вӱдын ияҥме деч посна йогымо амалжым шанчызе-влак шукертак умылтареныт. Эҥер пундаште йоргыктышо памашинча-влаклан кӧра, Элнет огеш кылме. Эҥерын вӱдшӧ минералан, тудын пундаштыже кандалге тӱсан шинчалан йошкын лавыра погына[5].

Изэҥерже-влак

(кужытым аҥ марте ончыктымо)

  • 58 уштыш: Ӱшӱт эҥер (пурла)
  • 68 уштыш: Петка эҥер (шола)
  • 78 уштыш: Ӱбӧ (Элнетын эҥерйолжо) (пурла)
  • 80 уштыш: Вончо эҥер (пурла)
  • 98 уштыш: Кужэр эҥер (пурла)
  • 110 уштыш: Ашыт эҥер (шола)
  • 120 уштыш: Яранвӱд эҥер (пурла)
  • 136 уштыш: Йырвӱд (пурла)
  • 154 уштыш: Шорэҥер (шола)
  • 171 уштыш: Поранча эҥер (пурла)
  • 185 уштыш: Омшанке эҥер (пурла)

Вӱд реестрын ончыктымыжо

Россий кугыжаныш вӱд реестрын  (руш.) (мар. ончыктымыж почеш Кӱшыл Юл бассейн кумдыкыш  (руш.) (мар. пура, эҥерын вӱд озанлык кумдыкшо — Юлысо Шупашкар гидроузел гыч Озаҥ ола марте, Сӱйэ (Свияга) ден Сывиль (Цивиль) эҥер-влак да Юл эҥерын Ока дене ушнымо вер гыч тӱҥалын Куйбышевысе вӱдаралымвер марте (Шур (Сура) эҥер кумдык деч посна). Эҥерын эҥерысе бассейнже — (Кӱшыл) Юл эҥер Куйбышев вӱдаралымвер марте (Ока эҥерын бассейнже деч посна).

Кушкыл поянлык (флоро)

Эҥер сер мучко омыж, вычыраҥге, киякшудо да моло кушкыл-влак койыт. Лап верыште тӱҥ шотышто моркысо (тайгасе) пушеҥге-влак — пӱнчӧ, кож, нулго да лышташан-влак — тумо, писте, ваштар, шӧрва, шоло, тыгак чыла вере вашлиялтше куэ ден шопке кушкыт. Тыште модо да пӧчыж вондо-влак вашлиялтыт. Йӱлышӧ чодыра кумдык чыла эрыкталтеш, а вара калыкын шындыме пушеҥге-влак дене тичмашнек уэш тӧрлана.

Янлык тӱня (фауно)

Эҥерыште пардаш, туршо, нужгол, мошынчо, олаҥге, агасак (чӧнча), сазан илат[6].

Эмлыме куатше

Шанчызе-влакын шонымашышт почеш, Элнет йогын мучко лу дене тоштыэҥер (старица)-влак улыт, нунын пундаштышт эмлыше лавыра йошкын аралалтеш. Ты йошкынышто шуко сероводород да сульфат-кальциян лавыра уло. Специалист-влакын палемдымышт почеш, нунын эмлыме куатышт йол ден кид йыжыҥым эмлаш сайын полша, радикулитым да йол лу корштымым кораҥдат[7].

Галерей

  • Река Илеть 1.jpg
  • Река Илеть 2.jpg
  • Река Илеть 3.webp

Палемдымаш

  1. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 12. Нижнее Поволжье и Западный Казахстан. Вып. 1. Нижнее Поволжье / под ред. О. М. Зубченко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 287 с.
  2. ↑ 1 2 Иле́ть // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
  3. ↑ Илеть. Tatarica. Татарская энциклопедия. Тергыме кече: 2 сӱрем 2025. Архивлыме 28 сорла 2022 ий.
  4. ↑ Воронцова, 2002.
  5. ↑ Река Илеть в Марий Эл не замерзает круглый год, <https://news.rambler.ru/ecology/50147995-reka-ilet-v-mariy-el-ne-zamerzaet-kruglyy-god/>. Тергыме: 2 сӱрем 2025. 
  6. ↑ Илеть - читайте на Сatcher.fish, 2017-06-07, <https://catcher.fish/enciklopedia/vodoemy/pfo/ilet/>. Тергыме: 2 сӱрем 2025. 
  7. ↑ Ключевая вода и целебные грязи реки Илеть по Марийскому краю... (руш.). m.ok.ru. Тергыме кече: 2 сӱрем 2025.

Литератур

  • Илеть // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Элнет_(эҥер)&oldid=1234234" гыч налме