Вӱтла
| Вӱтла | |
|---|---|
| | |
| Сынже | |
| Кужыт | 889 км |
| Бассейн | 39 400 км² |
| Вӱдым кучылтмаш | 255 м³/с |
| Вӱд йогымаш | |
| Вӱдшинча | |
| • Верланымаш | Робяши ял шеҥгелне |
| • Кӱкшыт | 170 м |
| • Координат | 58°20′31″ с. ш. 47°13′59″ в. д.GЯO |
| Аҥ | Чебоксар вӱдкучем |
| • Кӱкшыт | 63 м |
| • Координат | 56°25′00″ с. ш. 46°15′08″ в. д.GЯO |
| Верланымаш | |
| Вӱд системе | Чебоксар вӱдкучем → Юл → Каспий теҥыз |
|
|
|
| Эл | |
| Регион | Киров область, Кострома область, Угарман область, Марий Эл |
| ГВР код | 08010400112110000040564[1] |
| ГКГН номер | 0006369 |
|
|
|
Вӱтла[2] (руш. Ветлуга; курыкмар. Вӹтлӓ) — Российын Европо рӱдыштыжӧ йогышо эҥер, Юлын шола йогынжо. Киров, Кострома да Угарман кундемлаште да Марий Эл Республикын мландыштыже йога.
Эҥерын кужытшо — 889 уштыш, вӱд погымо кумдык — 39 400 км²[3]. Идалыкысе кокла вӱд кучышыжо — ӱлыл йогынышто 255 м³/с. Шола серже лап, пурлаже кӱкшӧ (100 м марте), шун-татыр рокан (мергель) да ошман. Эркын йога, шуко тошто икса уло. Йоген пурышо изэҥер-влак: Нея, Кугу Какша, Шта (Уста), Йырынг (Йӱроҥ, руш. Юронга) — шола; Вохма, Люнда — пурла. Тӱҥ шотышто лум вӱд дене темеш. Ноябрь тӱҥалтыш гыч апрель марте ий дене леведалтеш. Пуш дене ийын кошташ лиеш. Вӱд ташлыме жапыште вӱдмучаш гыч 700 уштыш марте пуш-влак коштыт. Вӱдмучаш теҥыз деч 170 м наре кӱшнырак[4].
Эҥер серыште Шарья да Ветлуга ола-влак, Варнавино, Ветлужский (Кострома кундем), Ветлужский (Угарман кундем), Красные Баки, Воскресенское ола сынан посёлко-влак верланеныт. Шупашкар вӱдкучемын серыштыже, Вӱтла эҥерын йоген пурымо верыште, Юрино ола сынан посёлко верланен. 2005 ий 9 ноябрьыште Марий Эл кумдыкышто эҥер гоч автомобиль кӱварым чоҥымо.
Вӱтла воктене илыше-влак шкеныштым («ветлугаи») «вӱтла мари» але «Вӹтлӓ мари-влак» маныт[5]. Кокымшо ойжо кумданрак шарлен, икымшыже йӧршеш гаяк ок вашлиялт.
Эҥерын лӱмжым колышо ветлугазаврын лӱмышкыжӧ пыштыме, тудым икымше гана Анатолий Николаевич Рябинин Вӱтла эҥер серыште муын[6][7]. Вӱтла эҥерын вӱдкучемыштыже пермь пагытысе виче лончо гыч вулканысе туф палемдалтын, тудо 253,95 ± 0,06 млн ий ондак лийын[8][9].
Лӱмын лиймыже (этимологий)
Вӱтла эҥерын лӱмжӧ марий мут гыч лектын: Вӱтла (олыкмарий диалект) але Вӹтлӓ (курыкмарий диалект) «шуко вӱдан» умылымашым рушаҥдыме, -га суффикс дене ешаралтын, Свияга, Кокшага да тулеч моло семын[10]
Изэҥер-влак
- 21 км: Сӹгӹрем ӓнгӹр (шола)
- 27 км: Мелковка (пурла)
- 42 км: Шӹды (шола)
- 60 км: Окна (пурла)
- 77 км: Инея (пурла)
- 80 км: Люнда (пурла)
- 85 км: Вӹжӹнг ӓнгӹр (шола)
- 86 км: Икша (шола)
- 105 км: Йырыҥ (Йӱроҥ)(шола)
- 121 км: Ноля (шола)
- 141 км: Перенга (шола)
- 163 км: Швея (пурла)
- 187 км: Медяна вӱдйогын (пурла)
- 189 км: Янушка (пурла)
- 199 км: Лопшанга (пурла)
- 227 км: Беленькая (пурла)
- 239 км: Кундала (шола)
- 245 км: Курдомка (пурла)
- 251 км: Нелидовка (шола)
- 260 км: Мурановка (шола)
- 265 км: Осиновка (шола)
- 266 км: лӱмдымӧ, Анисимово ял ваштареш (шола)
- 267 км: Лапшанга (пурла)
- 270 км: Ивановка (шола)
- 284 км: Полевая Ляленка (шола)
- 294 км: Ужгур (пурла)
- 304 км: Мальцевка (шола)
- 310 км: Шуда (пурла)
- 315 км: Елгаевка (шола)
- 320 км: Пижуг (пурла)
- 343 км: Старица (шола)
- 352 км: Вол (пурла)
- 389 км: Кумышевка (шола)
- 392 км: Красница (пурла)
- 393 км: Юрьевка (шола)
- 401 км: Изи Какша (шола)
- 403 км: Кугу Какша (Какша) (шола)
- 411 км: Луданга (шола)
- 420 км: Чадра (шола)
- 427 км: лӱмдымӧ, Алешиха ял ваштареш (шола)
- 434 км: Нея (шола)
- 447 км: Кугу Якшан (шола)
- 459 км: Кугу Ичма (шола)
- 467 км: Павловица (шола)
- 483 км: Кугу Утрас (пурла)
- 495 км: Карцеуха (пурла)
- 507 км: лӱмдымӧ (пурла)
- 510 км: Шарьинка (шола)
- 530 км: Кугу Шанга (шола)
- 548 км: Истомка (шола)
- 558 км: Нюрюг (шола)
- 566 км: Шистом (пурла)
- 569 км: лӱмдымӧ, Бережок ял воктене (пурла)
- 575 км: Петровский Фёрдос (пурла)
- 588 км: Уржунка (шола)
- 589 км: Белый Фёрдос (пурла)
- 594 км: Пыщуг (пурла)
- 602 км: Пызмус (пурла)
- 637 км: Шайма (пурла)
- 643 км: Жильская Шайма (пурла)
- 662 км: Якшан (шола)
- 674 км: Лёком (пурла)
- 681 км: Сырденка (шола)
- 682 км: Вохма (пурла)
- 692 км: Шортюг (шола)
- 722 км: Калюг (пурла)
- 726 км: Луптюг (пурла)
- 736 км: Берёзовка (пурла)
- 748 км: Лаптюжка (шола)
- 751 км: Паозер (шола)
- 776 км: Чахловка (шола)
- 798 км: Чернушка (пурла)
- 816 км: Ачуг (шола)
- 818 км: Матюг (пурла)
- 825 км: лӱмдымӧ, Берёзовка ял воктене (шола)
- 839 км: Матюг (пурла)
- 840 км: Даровка (шола)
- 869 км: Быстрая (шола)
Галерей
Палемдымаш
- ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 10. Верхне-Волжский район / под ред. В. П. Шабан. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 528 с.
- ↑ Воронцова О. П., Галкин И. С. Топонимика Республики Марий Эл. Историко-этимологический анализ.— Йошкар-Ола, 2002.— С. 61. (руш.)
- ↑ Ветлуга : [руш.] / verum.wiki // Государственный водный реестр : [арх. 2013 ий 15 октябрь] / Минприроды России. — 2009. — 29 март.
- ↑ Лист карты O-38-59-D — ФГУП «ГОСГИСЦЕНТР»
- ↑ Странные монстры реки Ветлуги (руш.). www.liveinternet.ru. Тергыме кече: 27 шыжа 2025.
- ↑ Какие существа населяли территорию Нижегородского края до появления динозавров (руш.). Тергыме кече: 27 шыжа 2025. Архивлыме 25 сорла 2017 ий.
- ↑ Современность. Ветлугазавр (руш.). Беляна баковская. Тергыме кече: 27 шыжа 2025. Архивлыме 30 сорла 2017 ий.
- ↑ Davydov V. I. et al. Radioisotopic and biostratigraphic constraints on the classical Middle-Upper Permian succession and tetrapod fauna of the Moscow syneclise, Russia (англ.). pubs.geoscienceworld.org (29 вӱдшор 2020). Тергыме кече: 27 шыжа 2025. Архивлыме 23 шорыкйол 2022 ий.
- ↑ На севере европейской части России найден вулканический туф (руш.). scientificrussia.ru (31 сӱрем 2020). Тергыме кече: 27 шыжа 2025. Архивлыме 13 сорла 2020 ий.
- ↑ Поспелов Евгений Михайлович. Географические названия России: топонимический словарь. — Москва: АСТ; Астрель, 2008.. — С. 96. — 523 с. — ISBN 978-5-17-054966-5.
Литератур
- Загумённов В. А. На истоках Вятки, Камы и Ветлуги: Физико-географический очерк / Фотографии к первому разделу сделаны К. А. Селивановским, ко второму и третьему — автором. — Киров: Кн. изд-во, 1957. — 68 с. — 5000 экз.
- Белоусов А. В., Морохин Н. В. По реке Ветлуге. — Нижний Новгород: Литера, 2012. — 280 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-905163-12-8.
- По реке Ветлуге: Атлас-путеводитель / Сост. Н. В. Морохин. — Нижний Новгород: ВАГП, 2014. — 36 с.
- Ветлуга (река) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
- Ветлуга // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
