Вӱтла

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Вӱтла
Эҥер Шарья ола воктенеЭҥер Шарья ола воктене
Сынже
Кужыт 889 км
Бассейн 39 400 км²
Вӱдым кучылтмаш 255 м³/с
Вӱд йогымаш
Вӱдшинча  
 • Верланымаш Робяши ял шеҥгелне
 • Кӱкшыт 170 м
 • Координат 58°20′31″ с. ш. 47°13′59″ в. д.GЯO
Аҥ Чебоксар вӱдкучем
 • Кӱкшыт 63 м
 • Координат 56°25′00″ с. ш. 46°15′08″ в. д.GЯO
Верланымаш
Вӱд системе Чебоксар вӱдкучем → Юл → Каспий теҥыз

Эл
Регион Киров область, Кострома область, Угарман область, Марий Эл
ГВР код 08010400112110000040564[1]
ГКГН номер 0006369
Вӱтла (Юл кундемысе федерал йырвел)
Пелганде точко — вӱдшинча
вӱдшинча
Канде точко
аҥ
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Вӱтла[2] (руш. Ветлуга; курыкмар. Вӹтлӓ) — Российын Европо рӱдыштыжӧ йогышо эҥер, Юлын шола йогынжо. Киров, Кострома да Угарман кундемлаште да Марий Эл Республикын мландыштыже йога.

Эҥерын кужытшо — 889 уштыш, вӱд погымо кумдык — 39 400 км²[3]. Идалыкысе кокла вӱд кучышыжо — ӱлыл йогынышто 255 м³/с. Шола серже лап, пурлаже кӱкшӧ (100 м марте), шун-татыр рокан (мергель) да ошман. Эркын йога, шуко тошто икса уло. Йоген пурышо изэҥер-влак: Нея, Кугу Какша, Шта (Уста), Йырынг (Йӱроҥ, руш. Юронга) — шола; Вохма, Люнда — пурла. Тӱҥ шотышто лум вӱд дене темеш. Ноябрь тӱҥалтыш гыч апрель марте ий дене леведалтеш. Пуш дене ийын кошташ лиеш. Вӱд ташлыме жапыште вӱдмучаш гыч 700 уштыш марте пуш-влак коштыт. Вӱдмучаш теҥыз деч 170 м наре кӱшнырак[4].

Эҥер серыште Шарья да Ветлуга ола-влак, Варнавино, Ветлужский (Кострома кундем), Ветлужский (Угарман кундем), Красные Баки, Воскресенское ола сынан посёлко-влак верланеныт. Шупашкар вӱдкучемын серыштыже, Вӱтла эҥерын йоген пурымо верыште, Юрино ола сынан посёлко верланен. 2005 ий 9 ноябрьыште Марий Эл кумдыкышто эҥер гоч автомобиль кӱварым чоҥымо.

Вӱтла воктене илыше-влак шкеныштым («ветлугаи») «вӱтла мари» але «Вӹтлӓ мари-влак» маныт[5]. Кокымшо ойжо кумданрак шарлен, икымшыже йӧршеш гаяк ок вашлиялт.

Эҥерын лӱмжым колышо ветлугазаврын лӱмышкыжӧ пыштыме, тудым икымше гана Анатолий Николаевич Рябинин Вӱтла эҥер серыште муын[6][7]. Вӱтла эҥерын вӱдкучемыштыже пермь пагытысе виче лончо гыч вулканысе туф палемдалтын, тудо 253,95 ± 0,06 млн ий ондак лийын[8][9].

Лӱмын лиймыже (этимологий)

Вӱтла эҥерын лӱмжӧ марий мут гыч лектын: Вӱтла (олыкмарий диалект) але Вӹтлӓ (курыкмарий диалект) «шуко вӱдан» умылымашым рушаҥдыме, -га суффикс дене ешаралтын, Свияга, Кокшага да тулеч моло семын[10]

Изэҥер-влак

  • 21 км: Сӹгӹрем ӓнгӹр (шола)
  • 27 км: Мелковка (пурла)
  • 42 км: Шӹды (шола)
  • 60 км: Окна (пурла)
  • 77 км: Инея (пурла)
  • 80 км: Люнда (пурла)
  • 85 км: Вӹжӹнг ӓнгӹр (шола)
  • 86 км: Икша (шола)
  • 105 км: Йырыҥ (Йӱроҥ)(шола)
  • 121 км: Ноля (шола)
  • 141 км: Перенга (шола)
  • 163 км: Швея (пурла)
  • 187 км: Медяна вӱдйогын (пурла)
  • 189 км: Янушка (пурла)
  • 199 км: Лопшанга (пурла)
  • 227 км: Беленькая (пурла)
  • 239 км: Кундала (шола)
  • 245 км: Курдомка (пурла)
  • 251 км: Нелидовка (шола)
  • 260 км: Мурановка (шола)
  • 265 км: Осиновка (шола)
  • 266 км: лӱмдымӧ, Анисимово ял ваштареш (шола)
  • 267 км: Лапшанга (пурла)
  • 270 км: Ивановка (шола)
  • 284 км: Полевая Ляленка (шола)
  • 294 км: Ужгур (пурла)
  • 304 км: Мальцевка (шола)
  • 310 км: Шуда (пурла)
  • 315 км: Елгаевка (шола)
  • 320 км: Пижуг (пурла)
  • 343 км: Старица (шола)
  • 352 км: Вол (пурла)
  • 389 км: Кумышевка (шола)
  • 392 км: Красница (пурла)
  • 393 км: Юрьевка (шола)
  • 401 км: Изи Какша (шола)
  • 403 км: Кугу Какша (Какша) (шола)
  • 411 км: Луданга (шола)
  • 420 км: Чадра (шола)
  • 427 км: лӱмдымӧ, Алешиха ял ваштареш (шола)
  • 434 км: Нея (шола)
  • 447 км: Кугу Якшан (шола)
  • 459 км: Кугу Ичма (шола)
  • 467 км: Павловица (шола)
  • 483 км: Кугу Утрас (пурла)
  • 495 км: Карцеуха (пурла)
  • 507 км: лӱмдымӧ (пурла)
  • 510 км: Шарьинка (шола)
  • 530 км: Кугу Шанга (шола)
  • 548 км: Истомка (шола)
  • 558 км: Нюрюг (шола)
  • 566 км: Шистом (пурла)
  • 569 км: лӱмдымӧ, Бережок ял воктене (пурла)
  • 575 км: Петровский Фёрдос (пурла)
  • 588 км: Уржунка (шола)
  • 589 км: Белый Фёрдос (пурла)
  • 594 км: Пыщуг (пурла)
  • 602 км: Пызмус (пурла)
  • 637 км: Шайма (пурла)
  • 643 км: Жильская Шайма (пурла)
  • 662 км: Якшан (шола)
  • 674 км: Лёком (пурла)
  • 681 км: Сырденка (шола)
  • 682 км: Вохма (пурла)
  • 692 км: Шортюг (шола)
  • 722 км: Калюг (пурла)
  • 726 км: Луптюг (пурла)
  • 736 км: Берёзовка (пурла)
  • 748 км: Лаптюжка (шола)
  • 751 км: Паозер (шола)
  • 776 км: Чахловка (шола)
  • 798 км: Чернушка (пурла)
  • 816 км: Ачуг (шола)
  • 818 км: Матюг (пурла)
  • 825 км: лӱмдымӧ, Берёзовка ял воктене (шола)
  • 839 км: Матюг (пурла)
  • 840 км: Даровка (шола)
  • 869 км: Быстрая (шола)

Галерей

Палемдымаш

  1. Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 10. Верхне-Волжский район / под ред. В. П. Шабан. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 528 с.
  2. Воронцова О. П., Галкин И. С. Топонимика Республики Марий Эл. Историко-этимологический анализ.— Йошкар-Ола, 2002.— С. 61. (руш.)
  3. Ветлуга : [руш.] / verum.wiki // Государственный водный реестр : [арх. 2013 ий 15 октябрь] / Минприроды России. — 2009. — 29 март.
  4. Лист карты O-38-59-D — ФГУП «ГОСГИСЦЕНТР»
  5. Странные монстры реки Ветлуги (руш.). www.liveinternet.ru. Тергыме кече: 27 шыжа 2025.
  6. Какие существа населяли территорию Нижегородского края до появления динозавров (руш.). Тергыме кече: 27 шыжа 2025. Архивлыме 25 сорла 2017 ий.
  7. Современность. Ветлугазавр (руш.). Беляна баковская. Тергыме кече: 27 шыжа 2025. Архивлыме 30 сорла 2017 ий.
  8. Davydov V. I. et al. Radioisotopic and biostratigraphic constraints on the classical Middle-Upper Permian succession and tetrapod fauna of the Moscow syneclise, Russia (англ.). pubs.geoscienceworld.org (29 вӱдшор 2020). Тергыме кече: 27 шыжа 2025. Архивлыме 23 шорыкйол 2022 ий.
  9. На севере европейской части России найден вулканический туф (руш.). scientificrussia.ru (31 сӱрем 2020). Тергыме кече: 27 шыжа 2025. Архивлыме 13 сорла 2020 ий.
  10. Поспелов Евгений Михайлович. Географические названия России: топонимический словарь. — Москва: АСТ; Астрель, 2008.. — С. 96. — 523 с. — ISBN 978-5-17-054966-5.

Литератур

  • Загумённов В. А. На истоках Вятки, Камы и Ветлуги: Физико-географический очерк / Фотографии к первому разделу сделаны К. А. Селивановским, ко второму и третьему — автором. — Киров: Кн. изд-во, 1957. — 68 с. — 5000 экз.
  • Белоусов А. В., Морохин Н. В. По реке Ветлуге. — Нижний Новгород: Литера, 2012. — 280 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-905163-12-8.
  • По реке Ветлуге: Атлас-путеводитель / Сост. Н. В. Морохин. — Нижний Новгород: ВАГП, 2014. — 36 с.
  • Ветлуга (река) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
  • Ветлуга // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.