Виче (эҥер)

Виче
Виче
	руш. Вятка, удм. Ватка́, тат. Нократ
	Виче Кировысо Александровский сад воктене
Сынже
Кужыт	1314 км
Бассейн	129 000 км²
Вӱдым кучылтмаш	890 м³/с (Виче Алан)
Вӱд йогымаш
Вӱдшинча
• Верланымаш	Ярский район
• Кӱкшыт	240 м
• Координат	58°26′52″ с. ш. 52°10′38″ в. д.GЯO
Аҥ	Чолман
• Верланымаш	Грахань
• Кӱкшыт	53,1 м
• Координат	55°35′27″ с. ш. 51°29′46″ в. д.GЯO
Верланымаш
Вӱд системе	Чолман → Юл → Каспий теҥыз
Эл	Россий;
Регион	Удмуртий, Киров область, Татарстан
ГВР код	10010300212111100029744
ГКГН номер	0030274
	вӱдшинча аҥ
	РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Ви́че (руш. Вятка, курыкмар. Вичӹ, одо Ватка́, суасла Нократ) — Российын Европысо ужашыштыже йогышо эҥер, Чолманын эн кугу пурла игэҥерже (Юлын вӱдкучемыште) да кугыт шот дене Ош Виче деч вара кокымшо.

Эҥерын кужытшо — 1314 уштыш, вӱд погымо кумдыкшо — 129 000 уштыш²^[2].

Эҥер лӱм гыч Киров областьысе рӱдолан ончычсо лӱмжӧ — Виче ола — шочын (кызыт Киров).

Географий

Виче эҥерын вӱдкучемжын схемыже

Одо кундемын йӱдвелныже, Кӱшылсолманысе кӱкшакаште, Перелом кӱртньыгорно вожышто тӱҥалеш. Чолманыш Мамадыш ола деч 17 уштыш ӱлнӧ йоген пура. Вӱдмучашын кӱкшытшӧ — теҥыз деч 240 м кӱшнырак^[3]. Вичын Чолманыш ушнымо аҥже теҥыз деч 53,1 м кӱшнырак.

Виче эҥер йогын корным тура вашталтымыж дене ойыртемалтеш (йӱдвел гыч кечывалвел-касвелыш, вара кечывалвел-эрвел могырыш), тыгак пӱтынь кумдыкышто ятыр гана кадыргыл йога. Кӱшыл да кокласе йогыныштыжо вӱдшокш ден тоштэҥерлапым ышта. Виче — тыглайже тӧрака (тӧрвер) лапысе эҥер, шукырак ужашыже лопка олык тайыл коклаште йога. Ӱлыл йогыныштыжо 1-5 меҥге гоч лопкаҥше да аҥысыремше вер-влак вашлиялтыт. Ятыр таляка (куакш) вер уло.

Гидрологий

Эҥер тӱҥ шотышто лум вӱд дене темеш. Идалыкысе кокла вӱд роскотшо 890 м³/с. Кылме тылзын икымше пелыштыже кылма, вӱдшорын тылзын кокымшо пелыштыже ий кая.

Виче эҥерын кокла вӱд роскотшо (м³/с) тылзе еда 1918 гыч 1985 ий марте
(Виче Аланысе (Вятские Поляны) вӱдым эскерыме верыште (гидрологий постышто) вискалыме)^[4]

Игэҥер-влак

Эн кугу игэҥер-влак: пурлаште — Ош Виче, Кобра, Летка, Великая, Молома, Пижым, Шошма (Шошо ошма), Вӱрзым вӱд; шола гыч — Ош Холуница, Чепца, Быстрица, Воя, Кӱльмӱж (Кӱлмӱз, Кӹлмӹз).

Вӱдмучаш гыч вӱд аҥ марте игэҥер-влакын лӱмерышт (уштыш вӱд аҥ гыч тӱҥал ончыктымо):

15 уштыш: Анзирка (шола)
15,5 уштыш: Обиняк (шола)
17 уштыш: Ошма (пурла)
20 уштыш: Вершинка (пурла)
25 уштыш: Арпач (шола)
82 уштыш: Пизэҥер (шола)
86 уштыш: Пыжманка (шола)
158 уштыш: Шошма (Шошо ошма) (пурла)
222 уштыш: Кӱльмӱж (Кӱлмӱз, Кӹлмӹз) (шола)
262 уштыш: Вӱрзым вӱд (пурла)
283 уштыш: Буй (пурла)
300 уштыш Воя (шола)
343 уштыш: Кугу Ситьма (шола)
400 уштыш: Пижым (пурла)
544 уштыш: Молома (пурла)
626 уштыш: Быстрица (шола)
642 уштыш: Великая (пурла)
663 уштыш: Медянка (пурла)
690 уштыш: Плоская (пурла)
693 уштыш: Сандаловка (пурла)
694 уштыш: Хлыновка (шола)
698 уштыш: Никулинка (Рубежица) (пурла)
709 уштыш: Полой (шола)
715 уштыш: Кугу Просница (Просница) (шола)
738 уштыш: Чепца (шола)
744 уштыш: Пукач (Пукачка) (шола)
759 уштыш: Ужоговица (шола)
762 уштыш: Ош Холуница (шола)
767 уштыш: Спировка (Крутец) (пурла)
782 уштыш: Сверчиха (пурла)
789 уштыш: Плесница (шола)
804 уштыш: Летка (пурла)
816 уштыш: Озерница (пурла)
838 уштыш: Турунка (шола)
840 уштыш: Орловица (Кугу Орловица) (пурла)
862 уштыш: Васильковка (шола)
864 уштыш: Осётровка (шола)
869 уштыш: Иванцовка (шола)
875 уштыш: Ефановка (пурла)
890 уштыш: Язинка (шола)
899 уштыш: Вобловица (пурла)
901 уштыш: Осиновка
921 уштыш: Кобра (пурла)
939 уштыш: Осем (шола)
950 уштыш: Липовка
956 уштыш: Солоная (пурла)
959 уштыш: Горевка (шола)
969 уштыш: Шем Холуница (шола)
973 уштыш: Бебеха (Кугу Бебеха) (пурла)
982 уштыш: Карканка (шола)
984 уштыш: Захариха (шола)
993 уштыш: Черница
997 уштыш: Подрезчиха (пурла)
1004 уштыш: Сумчина (пурла)
1013 уштыш: Елга (шола)
1016 уштыш: Берёзовка
1027 уштыш: Чернушка
1039 уштыш: Лоевка (пурла)
1044 уштыш: Плоска (шола)
1057 уштыш: Гремячка (шола)
1065 уштыш: Кугу Чудовая (Чудовка) (пурла)
1067 уштыш: Кугу Туеска (пурла)
1078 уштыш: Волосницкий канал
1086 уштыш: Барановка
1086 уштыш: Получумкосна (пурла)
1100 уштыш: Никитинка (Сухала) (шола)
1101 уштыш: Бартемка (шола)
1131 уштыш: Кугу Лекма (шола)
1154 уштыш: Чёрная
1160 уштыш: Песковка (пурла)
1170 уштыш: Леневка (пурла)
1172 уштыш: Таволжанка (шола)
1183 уштыш: Медведевка (шола)
1196 уштыш: Кугу Озерница (шола)
1198 уштыш: Филипповка (шола)
1201 уштыш: Белозёрка (пурла)
1213 уштыш: Осиновка
1219 уштыш: Изи Белая
1222 уштыш: Ош Виче (пурла)
1225 уштыш: Кугу Бисера (шола)
1233 уштыш: Омутная (шола)
1238 уштыш: Перьмянка (Пермянка)
1249 уштыш: Кӱшыл Конинский (шола)
1260 уштыш: Струговая (шола)
1266 уштыш: Холуная (шола)
1276 уштыш: Морозовка (шола)
1293 уштыш: Бадьяшур (шола)
Седмикча (пурла)

Озанлыкыште кучылтмаш

Котельнич районысо Сокол курык гыч Виче эҥер

Ийын коштмо эҥер. Киров ола марте (вӱд аҥ деч 685 уштыш), шошым Подрезчиха посёлко марте пуш дене коштыт (986 уштыш). Тӱҥ пристань-влак: Киров, Котельнич, Советск, Виче Алан.

1874 ий гыч Виче эҥерыште пуш коштмо корным почмо.

Виче коллан поян: ловал, шереҥге, тото, чехонь, шийгол, нужгол, олаҥге, судак, карака, стерлядь да молат.

Илем-влак

Виче Киров областьын тӱҥ эҥерже улеш, тудын серыштыже шуко ола верланен: Слободской, Кирово-Чепецк, Киров, Орлов, Котельнич, Советск, Вятские Поляны, Сосновка, тыгак Мамадыш (Татарстан). Игэҥерлаште, нунын Виче эҥерыш йоген пурымо вер деч икмыняр уштыш ӧрдыжтырак Омутнинск, Кирс, Нолинск, Уржум, Малмыж ола-влак верланеныт.

Виче гоч кӱвар-влак

(вӱд аҥ гыч Омутнинск марте):

Мамадыш ола воктене кӱвар (М-7 автомагистраль),
Виче Алан ола воктене кӱвар (Озаҥ — Можга машина корно),
Виче Алан ола воктене кӱртньыгорно кӱвар (Моско — Екатеринбурглиний),
Гоньба села воктене вӱдӱмбал автомобиль кӱвар (Киров обл. Малмыж вел),
Буйысе Перевоз ял воктене кӱвар (Киров — Виче Алан машина корно),
Советск олаште кӱвар (Киров — Советск машина корно),
Котельнич ола воктене кӱртньыгорно кӱвар (Моско — Пермь линий),
Гирсово воктене кӱртньыгорно кӱвар (Киров — Котлас линий),
Киров олаште У да Тошто кӱвар-влак (Ярославль, Сыктывкар, Пермь могырыш машина корно),
Слободской олаште кӱвар (Киров — Пермь машина корно),
Подрезчиха посёлко воктене пу кӱвар «каштан, икмыняр ужашан»,
Кирс ола воктене кӱвар (Киров — Кирс машина корно),
Яр — Кирс линийыште кӱртньыгорно кӱвар,
Белореченск посёлко воктене кӱвар,
Омутнинск ола воктене кӱвар (Киров — Пермь машина корно).

Лӱмын шочмыжо

«Виче эҥер». Виктор Васнецов, 1878 ий

«Вятка» («Виче») гидронимын лиймыже пале огыл. Одо историографийыште тыгай шонымаш уло, пуйто гидроним Ватка́ одо «тукым» ыҥан (чынжым — кундемысе-еҥ-влак тӱшка) лӱм гыч лектын.

Тиде шонымаш тыге пеҥгыдемдалтеш: финн-угор йылмылаште пушкыдо (в') йӱк уке, руш в а ончылно нигунамат палатив вашталтмашке ок логал (ок пушкыдем). Эҥерын Ватка́ одо лӱмжӧ (тиде лӱм руш-влак деч налме гын) тыгак рушла Ватка семын йоҥга ыле, мутлан, вата мут семын. Одо йылмын тӧртыкшӧ почеш, куштыжо пушкыдо в йӱк уке, а ударений пытартыш слог ӱмбак возеш, руш-влак деч налме Вятка мут, чынжымак, тыге йоҥгышаш: Ватка́^[5]. Сандене Ватка одо-влакын кумдыкысо еҥ тӱшкан лӱмжӧ шкежат эҥерын лӱмжӧ гыч лектын — тошто руш Вѧтка.

Л. Н. Макарован тачысе кечылан эн шарлыше шонымыж почеш, «Вятка» лӱм вятше акрет руш (вяче, вяще) «кугурак» мутлан келшен толеш, да моло руш эҥер лӱм-влак семынак -ка суффиксым ешарыме дене чоҥалтын. Тугеже, Виче лӱм «кугурак» манын кусаралтеш^[5].

Топонимист В. Л. Васильев палемда: угарман топонимий йӱлаште кумдыкым да тудын тӱҥ илемжым вӱдкучем лӱм дене лӱмдымӧ йӱла лийын, эҥерын лӱмжӧ эре ондакысе лийын. Л. Н. Макарова ден таҥастарымаште, Вятке эҥерын лӱмжым тудо *větъka «пушеҥгын вожшо, могай-гынат тичмашын ужашыже» негыз дене кылда, тудыжо кривичысе диалектыште вашталталтын, тиде йылме дене кутырышо-влак, очыни, Виче мландын икымше славян колонизаторжо-влак лийыныт^[6].

Вичын Нократ суас лӱмжӧ — Новгородын вашталтше лӱмжӧ (суас. Нукрат [йылгасы], «Новгород[ский эҥер]»)^[7].. Тиде Кыдал Вичым Кокла Юл дене ушышо вӱд корнылан шотлалтеш (Юл Булгарийым, а вара Озаҥ ханствым) Сухоно-Вычегодысо эҥер корно дене да, тыгак, Новгород мланде дене кылдыше эн кугу вӱд корно лийын. Эҥерын суас лӱмжӧ перс. نقره‎ noqrah «ший» гыч лектеш, тиде калык этимологий (руш.) (мар..

Палемдымаш

↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 1. Кама / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 324 с.
↑ Государственный водный реестр: река Вятка (неопр.). textual.ru. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
↑ tabson.ru. Международный день рек Вятские Поляны (руш.). vp43.ru. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
↑ Данные на сайте ЮНЕСКО (руш.). Архивировано из оригинала 7 идым 2003 ий.
↑ ¹ ² Макарова Л. Н. Древнее наименование города Кирова (Вятка — Хлынов) // Вятская земля в прошлом и настоящем. Т. II. Киров, 1992. С. 7.
↑ Еще раз о происхождении названий реки Вятка и города Вятка (cовр. Киров) (руш.). onomastics.ru. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
↑ Об обстоятельствах появления каринских арских князей на Вятке (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 5 кылме 2025.

[1] Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 1. Кама / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 324 с.

[2] Государственный водный реестр: река Вятка (неопр.). textual.ru. Тергыме кече: 5 кылме 2025.

[3] tabson.ru. Международный день рек Вятские Поляны (руш.). vp43.ru. Тергыме кече: 5 кылме 2025.

[4] Данные на сайте ЮНЕСКО (руш.). Архивировано из оригинала 7 идым 2003 ий.

[Макарова-5] ¹ ² Макарова Л. Н. Древнее наименование города Кирова (Вятка — Хлынов) // Вятская земля в прошлом и настоящем. Т. II. Киров, 1992. С. 7.

[6] Еще раз о происхождении названий реки Вятка и города Вятка (cовр. Киров) (руш.). onomastics.ru. Тергыме кече: 5 кылме 2025.

[7] Об обстоятельствах появления каринских арских князей на Вятке (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 5 кылме 2025.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]