Куйбышевысе вӱдкучем

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Куйбышевысе вӱдкучем
Ульяновск воктене Куйбышевысе вӱдкучем
Ульяновск воктене Куйбышевысе вӱдкучем
Морфометрий
Теҥыз ӱмбач кӱкшыт53 м
Кугыт500 × до 40[1] км
Кумдык6450 км²
Кугыт58 км³
Серысе линий2604 км
Эн кугу келгыт41 м
Кокла келыгыт8 м
Сынже
Темыме ий1957 
Бассейн
Пурышо вӱдйогын-влакЮл, Чолман, Свияга, Казанка, Кугу Черемшан, Уса
Лекше вӱдйогынЮл
Верланымаш
53°27′00″ с. ш. 49°10′00″ в. д.GЯO
Эл
РФ субъект-влакСамара область, Чуваший, Марий Эл, Татарстан, Ульяновск область
Код в ГВР: 11010000321412100000010[2]
Регистраций номер ГКГН-ыште: 0057020
Россия
Точка
Куйбышевысе вӱдкучем
Юл кундемысе федерал йырвел
Точка
Куйбышевысе вӱдкучем
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Ку́йбышевысе вӱдкучéм (руш. Куйбышевское водохранилище) — Юл эҥерысе вӱдкучем, Евразийыште эн кугу да кумдыкшо дене Вольта ден Смолвуд деч вара тӱняште — кумшо[3][4]. 1955—1957 ийлаште В. И. Ленин лӱмеш Юлысо ГЭС-ын (кызыт Жигулисе ГЭС) Ставрополь-на-Волге (кызыт Тольятти) ола воктене эҥерын лоп вержым пӱялыше плотинам чоҥен пытарыме деч вара ышталтын. Лӱмым йогын почеш ӱлнырак верланыше Куйбышев (кызыт Самара) ола почеш пуымо. Вӱдкучемын ӱлыл ужашыжым чӱчкыдын Жигулисе теҥыз маныт[5].

Вӱдкучемын Юл мучко кужытшо — 510 км, эн кугу лопкытшо — 40-44 км Чолман эҥер аҥыште (эше ик пеш лопка вер — 27 км — Ульяновск деч кӱшнырак), вӱд воштончышын кумдыкшо — 6450 км² (эҥерласе коклаште — тӱняште кокымшо вер; 50,7 % процент кумдык Татарстан чекыште верланен), вӱдын тӱрыс кугытшо — 58 км³, пайдале кугытшо — 34 км³. Плотина воктене вӱд кӱкшытым кучышо эҥертыш — 29 м, тудо Юл дене Новочебоксарск ола марте, Чолман дене Виче эҥер аҥ марте шарла. Вӱдкучем Чолман, Свияге, Кугу Черемшан да моло эҥер-влакын лопыштышт кугу икса-влакым ышта.

Тольятти воктене вӱдкучем шошым

Вӱдкучемын тӱҥ пашаже — электрокуатым ыштен лукмаш, судно-влакын коштмыштым саемдымаш, вӱдым ситарымаш, ирригаций. Тидын деч посна тудым кол кучаш кучылтыт.

Вӱдкучем Юлын йогымо режимжым плотина деч кӱшнат, ӱлнат чот вашталтен: вӱдшор годым йогын чот иземын, а туддеч вара — кугемын. Вӱд кӱкшыт вашталтмаш кызыт Озаҥ ола воктене 5-6 м шуэш, а вӱдкучемым ыштыме деч ончыч тудо 10-11 м марте шуын. Регулироватлыдыме Юл дене таҥастарымаште, вӱдкучем 3-5 кече ончыч кылмаш да ий деч варарак эрнаш тӱҥалын. Вӱдкучем воктене 3-6 км кумдыкышто микроклимат чот вашталтын, вӱд пундаште да сер мучко ышталтше процесс-влакат вашталтыныт, абразий кояш да сер мушкылташ, рок чӱчкыдынрак мунчалтен волаш тӱҥалын. Сер мучко да вӱдыштӧ кушкыл кушмо, кайык да кол илыме условий пеш чот вашталтын.

Вӱдкучем серлаште верланыше кугу ола-влак — Озаҥ, Тольятти, Ульяновск, Новочебоксарск, Димитровград (Россий), Зеленодольск. Жигули тӱньык лӱман иксан эрвелысе тура серыштыже «Жигули I» археологий шарныктыш (шӧртньӧ орда жапысе рок шӱгар) верланен[6].

Чоҥымо историй

Тӱҥ статья: Жигулисе гидрокылдыш проект-влак историй

Кокла Юлын вӱд ресурсшым кучылтмо проект-шамыч нерген икымше увер-влак эше XVIII курым тӱҥалтыштак лийыныт[7]. Уса ден Юл эҥер-влакым тудын ӱлыл йогыныштыжо ушаш каналым кӱнчаш темленыт, тидыже Самарысе Лука кундемыште судно-влакын корныштым 6 пачаш кӱчыкемдаш йӧным пуышаш ыле[8].

XIX курым мучаште куатле гидравлический двигатель ден электрический генератор-влак лектыныт, тидыже вӱд ресурсым кучылтмо шотышто кумылым уэш ылыжтен[7]. Юлым электрокуатым налаш кучылтмо шотышто икымше проект 1910 ийыште лектын, тунам Самарысе инженер К. В. Богоявленский регионын индустрий шотышто вияҥмыжым шулдо энергий полшымо дене шукташ Самарысе Лука воктене[9] гидроэлектростанцийым да плотинам чоҥымо проект дене пашам ышташ тӱҥалын[10].

Самара губерний вуйлатыше-влак 1919 ий апрельыште К. В. Богоявленскийын вуйлатымыж почеш «Юл эҥерым Самарысе Лука кундемыште электрифицироватлыме шотышто комиссийым» ыштен[11]. Комиссий Переволко воктене Уса ден Юл кокласе вӱд верым да Ставрополь (Тольяттин тошто лӱмжӧ) гыч Самара марте гидротехнике сооруженийым чоҥаш лийше йӧнан верлаште Юл эҥер воктенысе мландым шымлен[12]. Лектышым Рӱдӧ электротехник каҥашыш колтымо[13], но ЦЭС да ВСНХ-н вӱд озанлыкым чоҥымо шотышто управленийже лоп верысе эҥер-влакын куатыштым кучылташ йӧрдымӧ улмо нерген иктешлымашым ыштен, молан манаш гын плотинам чоҥымо годым кумда мланде вӱд йымак кая[7].

1928 ийыште К. В. Богоявленский брошюрым савыктен: «Волжская районная гидроэлектрическая станция. (К вопросу о Волгострое)». Пашаште технике да экономике велым шотлымо кок куатле гидрокылдыш комплекс проект — Юлын тӱҥ йогыныштыжо да Переволкышто — раш ончыкталтын[14]. «Жигулисе капка» кундемыште 2800 м кужытан плотинам нӧлташ палемденыт, тудын пич йӱкан вӱд йоктарыме верже 1280 м кужытан лийшаш улмаш. Эн кӱкшӧ эҥертыш кораҥдаш але нӧлталаш лийше щит системе дене ышталтшаш улмаш. Плотина воктене гидроэлектростанцийым чоҥеныт, тушто 11 метр наре паша кӱкшытан турбинан 8-9 гидроагрегатым шынденыт[14].

Гидрокылдышын эше ик проектшым профессор, Кугыжаныш планын ирригаций комиссийжын председательже А. В. Чаплыгин[15][Комм. 1] 1928 ийыште ыштен. Тудо Самарысе Лукан кӱшыл ужашыштыже вӱд пундаш перемычке манмым чоҥаш темлен, тидыже эҥертыше кӱкшытым 3 метрлан кугемдаш йӧным пуышаш ыле. Тунам Переволко воктене гидростанций 9,5 метр шӱкалтышым налеш, тидыже тудын куатшым 210 тӱжем кВт-ыш да идалыкысе кокла шотан паша лектышым 1,54 млн кВт·шагат марте шукташ йӧным пуа[17]. Тидыже 575 тӱж. га ялозанлык мландым вӱдыштараш полшышаш ыле, тыгодым, моло куатым кучылтмо дене таҥастарымаште, тидыже палынак шулдырак[18].

1920-шо ийла мучаште Кокла Юл кундемыште электрокуатын чот ситыдымыже властьым шулдо куатым кычалме пашам чулымаҥдаш таратен[19], да гидроэнергетике тудым налаш ик тӱҥ вариант лийын[20]. 1929 ийыште Самарысе комиссийым кычалмаш шотышто «Волгострой» шанче-шымлыше бюром ыштеныт[7]. Самарысе гидрокылдышым чоҥымо планымат Волгострой манын лӱмдаш тӱҥалыныт[19][Комм. 2]. Бюрон тӱҥ инженерже А. В. Чаплыгин лийын[21]. Бюро ончылно Самарысе Лука воктенысе гидростанцийын проектшым ямдылаш задаче шоген, тудо 20 метран шӱкалтыш годым 8-9 млрд кВт·ш куатым пуышаш улмаш[22].

1930 ийыште бюро Жигулисе гидрокылдышын плотина воктенысе 15 да 20 метр шӱкалтышан кок у вариантшым савыктен. Пролымо паша Жигулисе капка кундемыште гидрогеологий йӧн неле улмым да кугу ешартыш шымлымаш кӱлмым ончыктен[9], Чаплыгин плотинам эҥер дене кӱшнырак, Ставрополь кундемысе ошман мландыште, чоҥаш темлен[23].

1931 ий июньышто СССР Кугыжаныш планын капитальный паша секторжо пелен Кугу Юл проблеме шотышто эре ыштыше каҥашым чумырымо[24]. Юлым пӱтынь кужытыштыжо вашталтыме шотышто пеш кугу планым ямдылымаште тӱҥалтыш точко семын «Волгостройын» ямдылен шуктымыжым налме[24]. 1931 гыч 1936 ий марте Юлым вашталтыме тӱрлӧ вариант ышталтын, тидлан верч шӱдӧ дене мутланымаш ден каҥашымаш эртаралтын. «Кугу Юлын» чумыр схемыштыже тушко пурышо гидроузел-влакын мыняр улмыштат, нунын параметрыштат эреак вашталтыныт[25]. Тидын годым чыла схемыштат Самарысе гидрокылдыш[26], тудлан посна тӱткышым ойырымо, вет тудо вӱд да кӱртньыгорно магистраль-влак ушнымаште кугу сырьё ресурс-влак воктене лийшаш улмаш да моткоч шуко шулдакан куатым — 9,2 млрд кВт·ш марте — пуышаш улмаш[27][28][29].

Плотина аҥым Ставрополь воктене вераҥдыме шонымаш деч проектым ыштыше-влаклан кораҥашышт логалын, тыгай проектым ышташ элыште ни теорий, ни эксперимент данный лийын огыл, тыгай кугу гидросооруженийым пушкыдо рокан мландыште чоҥымо шотышто опыт улмо нерген ойлышашат уке[29]. Плотина чоткыдо негыз ӱмбалне кийышаш верым кычалаш логалын. Кумалме корем, Царёвщине да Йошкар Глинке воктене верлам шымленыт, ончыкыжым ышташ палемдыме гидрокылдыш схеме да тудын параметрже умбакыже вашталтыныт[30]. Шымлымаш эркын-эркын Жигулисе капка йыр — Юлын Жигули курыкым Соколий курык деч пӱчкын ойырышо, пурла серыште Серный ден шолаште Тип-Тяв курыкла коклаште утларак аҥысыр верыште чумырген[21].

1936 ийыште СССР Кугыжаныш планын эксперт комиссийже «Кугу Юл» схемым пеҥгыдемден, тудын почеш тӱҥ тӱткыш ышташ лийме эн кӱкшӧ эҥертышан кугу гидрокылдыш-влаклан ышталтын, тидыже куатым эн шуко ыштен лукташ йӧным ыштен да судно-влаклан кошташышт верым ситарен, кеч тыгодым кугу кумдык вӱд йымак каен да кол озанлыклан кугу эҥгек ышталтын[31]. «Кугу Юл» бюрон тудо ийынак ыштыме схематический проектше ГЭС-ым Царёв-Курган аҥыште вераҥдаш палемден, тушто бетон сооруженийым вераҥдаш курык кӱан негыз лийын. Юлышто 31 метран шӱкалтышым ситарыше бетонан да рокан плотина-влак, гидроэлектростанций да судно-шамычлан кошташ шлюз-влак лийшаш улыт улмаш. Бетонан сооружений-влак известнякыште, рокан плотина ошмаште верланеныт[32]. Вӱдкучемым ыштымаш судно-влаклан кошташ Юл дене кӱшкылажат да ӱлыкылажат 3-3,5 метр келгытым ситарышаш манын палемдыме лийын[33].

1937 ий 10 августышто СССР СНК ден ВКП(б) ЦК-н 1339-ше №-ан «Юл эҥерыште Куйбышевысе гидрокылдышым да Чолман эҥерыште гидрокылдыш-влакым чоҥымо нерген» пырля ямдылыме пунчалышт лектын[34]. Куйбышевысе гидрокылдышым чоҥымо управлений (СКГУ) ышталтын, гидрокылдыш проектым ямдылымаш тыгак СКГУ-лан темлалтын, технический проект 1939 ий 1 майлан СНК-лан ончыкталтшаш манын палемдыме лийын[35]. Туге гынат, практикыште проектлык паша кужу жап чот вашталтын да тӧрлаталтын. Ик вариантше кумдан палыме лийын, кунам ВКП(б)-н XVIII погыныштыжо ВКП(б) Куйбышев обкомын икымше секретарьже Игнатов докладым ыштен, тудо ончыкылык гидрокылдыш нерген моткоч раш каласкален. Тудын мутшо почеш, Юлын кӱкшытшӧ кӱшыл бьефыште 32 метрлан нӧлталтшаш, тыге тудо 7,5 тӱж. км² кумдыкан вӱдкучемым ыштышаш улмаш. Вӱдкучемым темымеке, 3 миллион гектар кумдык мландым, кажне гектар гыч пырчым, кугемден, 35 центнерым налаш манын, вӱдыжтараш палемдалтын[36]. Туге гынат, проектыште эреак вашталтыш лиймылан кӧра проектлык пашам 1939 ий кеҥеж кыдалне гына пеҥгыдемден кертыныт[37].

Вӱдкучемын палемдыме кугытшо 6,4 тӱж. м² вӱд кумдык улмаште 30 гыч[38] 53 млрд м³ марте ешаралтын. Гидрокылдышын уэмдыме проектше электрокуатым идалык еда 15 млрд кВт.шагатым ыштен лукташ, Юл дене кӱшкыла 600 км марте Чебоксарыш шумеш, да тыгак Чолман дене аҥже деч 200 км кӱшкыла келге вӱдан корным ышташ, плотина деч ӱлыкыла фарватерым ӱшанле 3 метр келгытыш саемдаш, Юл шеҥгелне 2,3 млн гектар кугытан ӱдымӧ кумдыкым ирригацийыш пурташ палемден[39].

1940 ий 11 октябрьыште Куйбышевысе гидрокылдышым чоҥымым чарыме нерген НКВД-н приказше лектын[40]. Тыгай пунчалын амалже-влак кокла гыч специалист-шамыч Юлын йогыныштыжо аллювиальный йошкыныштыжо да гидроузел сооружений йымалне да шелышталтше известняк ден негызысе доломитыште фильтрацийлан ваштареш чаршам ыштыме шотышто цементаций пашан кугу акшат, проектыште шотлыдымо да вӱд йымаке логалше Самарысе Лукаште нефтьым лукшо скважине-влакат[41], да тӱнямбал сар  (руш.) (мар. кайыме годым проектын утыждене кужу жап шукталтшашыжым палемдат.

Жигули воктене гидроэлектростанцийым чоҥымо план деке Кугу Ачамланде сарым пытарымеке вигак пӧртылыныт. 1949 ийыште «Гидропроект» институтын эртарыме проектлык-шымлымаш пашам уэш тӱҥалыныт. Гидрокылдышым вераҥдыме эн келшыше вариантлан Телячий Воложко — Юл шокшын йогынжо да шола серысе мландыже шотлалтын, тушто кугу нелытым чытен кертше шуко пешкыде шун киен[42].

1951 ий 21 августышто СССР Виктерын «Юл эҥерыште Куйбышевысе гидроэлектростанцийым чоҥымо нерген» пунчалже лектын, тудо чоҥымашлан официальный тӱҥалтышым пуэн[42].

Чоҥалтше Куйбышевысе ГЭС, ышталтшаш вӱдкучем семынак, тунамсе жаплан тӱняште эн кугу лийын. Плотинаште вӱд кӱкшыт 28 метр годым лоп веран Юлышто вӱд йымак кайышаш кумдык кугу лийын, тудо пӱтынь Юл-Чолман мландым авалтен. Ончыкылык вӱдкучем лийшаш верым ямдылаш пеш кугу паша эртаралтын, тидын годым шуко илемверым вес верыш кусарыме, нуным инженерий могырым аралыме пашам шуктымо, кӱртньыгорно ден автомобиль корно-влакым вашталтен чоҥымо, чодырам кораҥдыме да эрыктыме да т. м.[43].

Тӱҥ чоҥымо-монтаж паша 1953—1955 ийлаште шарлен[43]. 1955 ий кеҥежым эҥерым пӱялыме паша тӱҥалын, тудо 31 октябрьыште Юлым пӱялен шындыме дене мучашлалтын, вӱдкучемыш вӱдым темаш тӱҥалме. 1955 ий 29 декабрьыште искусственный теҥызыште вӱд кӱкшыт Куйбышевысе ГЭС-ын икымше гидроагрегатшым пашаш колташ йӧным ыштен. 1957 ий майыште вӱдкучем кӱкшыт проектысе палемдымашке шуын. 1957 ий 14 октябрьыште пытартыш, колымшо, гидроагрегатым пашаш колтымо, да 1958 ий 10 августышто правительствын комиссийже Куйбышевысе ГЭС-ым чарныде пашаш колтымо нерген актым пеҥгыдемден[44].

Физике-географий характеристике

Куйбышевысе вӱдкучем Кокла Юл кундемынн рӱдӧ ужашыштыже Юл воктенысе кӱкшака вер ден Лоп веран Юл шеҥгелнысе чодыра да степь улман лук ушнымаште верланен. Меридиан виктаралтме велыш шуйналтын, йӱдвел-касвелне Чебоксар вӱдкучем дене, йӱдвел-эрвелне — Нижнекамскысе, кечывалвелне Саратовысо вӱдкучем дене ушалтын. Вӱдкучемын кугурак ужашыже Татарстанлан логалеш (50,7 %), Ульяновск областьлан 30,9 %, а Самара областьлан 14 %, кодшыжо Марий Эл ден Чуваш республик-влаклан логалеш. Серан кундемлаште 26 муниципал район, 55 ола да ола сынан посёлко да 1900 утла ял шотан илем-влак верланеныт[45].

Куйбышевысе вӱдкучем Юлын йогымыжым сезонышто, арняште да суткаште тӧрлатен шога, Кокла да Ӱлыл Юллан сезонысо йогымын тӱҥ тӧрлатышыже улеш[46].

Вӱдкучем калык озанлыкыште, энергетике (чынжым Жигулисе ГЭС), эҥер транспорт, ялозанлык ирригаций, кол кучымаш кӱлешлыклан, коммунал да йӧнозанлык пашаште вӱдым ситарымылан, рекреаций да турист кӱлешлыклан, тыгак йоген пурышо вӱдым погаш кумдан кучылталтеш[46].

Кол поянлык

Кокла Юлышто ихтиологий шымлымашым шуко эртарыме дене теве мом пален налме[47]. Ончыч Юлышто Куйбышевысе вӱдкучем кундемыште 49 тӱрлӧ кол илен. Куйбышевысе ГЭС-ым чоҥымо деч вара эртен кайыше вид-влакын пытымыштлан кӧра нуно чумыржо 39—40 марте иземыныт. Нунын кокла гыч южышт эше изишак вашлиялтыт гынат, йӧнозанлыкланат, экологийланат нимом ыштен огыт сеҥе. Варажым йӱдвел гыч вӱдкучемыш снеток ден ряпушко толыныт, кечывалвел гыч — тюлька, бычок-кругляк, звёздчатый пуголовка да име-кол. Шуко гана баунтлык сигым, пелядьым, ош амурым да толстолобикым искусственно ашнаш пурташ тӧчымӧ[48][49]. Тыге вид икмынярлан ешаралтын: ынде вӱдкучемыште 42 вид шотлалтеш да 9 вид деч шукырак йоген пурымо верлаште аралалт кодын[50]. Туге гынат палемдыман: фауно гыч эртен кайыше осётрын, сельдьын да лососьын шергакан видышт йомыныт, тыгодым эртак илыше кокла гыч йӧнозанлык значениянже тюлька ден амур вид-влак гына улыт, нуно искусственно ашнымылан кӧра илат.

Чылаже кызыт вӱдкучемыште эреак илыше колым шанчызе-влак фаунысо 6 комплекслан пайлат:

  • бореальный да лоп верысе (нужгол, шереҥге, елец, пардаш, турышко, тото, юрдий, шӧртньӧ да ший карака, олаҥге, кырш, пинерешке);
  • шинчалдыме вӱдысӧ амфибореальный (сазан, судак, берш, стерлядь, вьюн, шийгол);
  • шинчалдыме вӱдысӧ понтический (лещ, синец, белоглазка, уклея, густера, краснопёрка, чехонь, подуст, жерех);
  • шинчалдыме вӱдысӧ арктический (корюшка, ряпушка, пелядь, мокшинче);
  • теҥызысе понтический (тюлька, звёздчатый пуголовка, бычок-кругляк, име-кол);
  • китайысе лоп верысе (ош амур, ош да олача толстолобик-влак, тулвуй-ротан).

Вӱдкучемысе кол системым пеҥгыдемдыме паша вӱдым темыме жап гыч икмыняр йыжыҥ дене эртен, да экосистеме 1980-ше ийла тӱҥалтышлан иже пеҥгыдемдалтын, тунам вӱдкучемысе вӱдын саемаш тӱҥалмыже раш палдырнен. Туге гынат 1980-ше ийла кыдал гыч вӱдкучемыште айдемын темдымыже вияҥеш, поллютант чумырга, биоген ден органике ешаралтеш, вӱдын шадыргылыкше pH кугемме велыш тайна. Пестицид ден неле металл ешаралтеш, зоопланктон иземме дене пырля фитопланктон ешаралтеш, тидыже вӱдым чот пеледаш тарата.

Неле металл тынар шуко чумырга, тудым эсогыл колышто муаш тӱҥалыт. Тыге, вӱдкучемыште кучымо тӱҥ коллаште 1980-ше ийла мучашланак цинк кугемме (2 ПДК марте), вулно (2,6 ПДК марте), хром (до 2 ПДК) ешаралтмым палемден кодымо. Техногенный амал кугемме верлаште ловалыште 9 ПДК марте вулно да 6 ПДК хром палемдалтын[51]. Пестицид да неле металлын шинчалышт погынымылан верч кол чот черланаш тӱҥалын, тудо начарын кушкын, да биологийлык моло показателят лийын. Векат, южо патологийже геном кӱкшытыш лектын, тидыже колым шагалемдымашке да тудын качествыжым локтылмашке шуктен[52]. Сай сӱрет велым вӱдкучемын кӱшыл верыштыже ловалын шукемаш тӱҥалмыжым палемдыме, туге гынат тудо эҥер жапысе деч шагалрак.

Вӱдкучемлан чыла тӱрлӧ лавыраҥмашлан кӧра ышталтше кумулятивный да синергетический манме чумыр эҥгекым кызытеш аклаш пеш неле. Гомеостазын ик тӱҥ показательжылан морфологиян аберраций шотлалтеш, тудо чӱчкыдынак кол тӱшкан генофондшылан поллютантын хронический эҥгекым ыштымыжлан кӧра лийше наследственный чер верч тӱҥал кертеш. Вӱдкучем гыч карп тӱшкаш пурышо кол личинкым шымлымаш нунын морфологий велым ятыр локтылалтмыштым муаш полшен. 1996 ийыште Тольяттин Автозаводской районжын условно яндар вӱдшым йоктарыме кундемыште локтылалтмаш 49,4 % кол личинкыште улмо палемдалтын. Мутагенность манме мынярлан кугемын, кызытеш пален налаш огеш лий, туге гынат 1937 ийыште Юл-Ахтубинск вершӧрысӧ кол личинкын морфологий велым локтылалтмыжын вашлиялтмыже 6 % деч кугу лийын огыл манын палемдымаш уло[53].

Ихтиолог-влак тӱҥ шотышто тыгай иктешлымашым ыштат: вӱдкучемым чоҥымаш кол-влаклан ик сай велым гына лийын: телым колымым чарненыт, тидыже эҥер улмо осётр тӱшкаш пурышо кол-влаклан кугу эҥгекым конден[54] (такшым, осётр тӱшкаш пурышо кол-влакшат йӧршын йомыныт манаш лиеш).

2019 ий майыште талякаҥмаш

2019 ий апрель-майыште Куйбышевысе вӱдкучемыште вӱд кӱкшыт теҥыз кӱкшыт деч 49,86 м пале марте волен (тидын годым правил почеш, вӱдкучемыште гидрокылдышын плотинаж воктене вӱдшор жапыште вӱдын эн изи кӱкшытшӧ 49,0 м пале деч ӱлнырак лийшаш огыл). Татарстаныште эҥер серже деч 3 км-лан каен, Тольяттиште вӱд 500 метрлан каен. Казанке ден Свиягыште неле сӱрет лектын. Вӱдкучемым шотыш кондымаш Росвӱдресурсын кӱштымыж почеш шукталтын, тудын палемдымыж почеш, тидыже Юлыш вӱд шагал йоген пурымылан кӧра лийын, тыге правил дене ончылгоч палемдымаште Юл-Ахтубинск вершӧрым вӱдаҥдаш ий еда вӱдым Куйбышевысе вӱдкучемын вӱд шапашыж гыч кучылтмо. Прокуратур тыгак ошмам нигӧн эскерыде лукмым палемден. 2019 ий 12 май гыч вӱдкучем темаш тӱҥалын, 2019 ий 20 июньлан вӱдкучемын кӱкшытшӧ 52,55 м палыште лийын, тидыже келшыше эҥертыш кӱкшыт пале деч 0,45 м-лан ӱлнырак[55][56][57][58].

РАН-ын Юл бассейн экологий институтшо  (руш.) (мар. талякаҥме амалым шотлен лукмаште йоҥылыш лийын кертмым лӱмден. Тидлан кӧра коллан мӧртньым кышкаш нигушан лийын, вӱдыштӧ илыше да экосистемылан лияш полшышо моло микроорганизм-влак коленыт (планктон, бентос). Тыгак институт Куйбышевысе вӱдкучемын экологий могырым лавыраҥме амалым каласен. Эҥер тӱҥ шотышто диффузный (эскерыдыме) йогынлан кӧра лавыраҥеш. Тиде йӱр деч вара пасула гыч тӱрлӧ химикат ден ӱяҥдышын мушкылт волымышт, эҥерыште шке машинаштым мушшо автолюбитель-влак, ялла да дачыла воктене сер мучко шӱкшак кышкыме изи верла, тушечын шӱкшак да аяран вещества вӱдыш логалыт. Шондан-влакын пургедме лакышт, тушто мо улшо мланде йымалсе вӱдыш шуэш. Вӱдкучемын пеледмыжын тӱҥ амалжылан тушто утларакшым фосфоран шовын порошокым ыштыме деч мучаш марте эрыктен шуктыдымо йогынын Юлыш логалмыжлан кӧра канде-ужар вӱдпорсынын шукеммыжым палемдат[59].

Приток-влак

(кужыт аҥ деч ончыкталтын)

  • 1474 км: лӱмдымӧ, Жигулёвск ола воктене (пурла)
  • 1489 км: Уса (пурла)
    Усинский икса
    • 45 км: Муранка
    • 49 км: Тишерек
  • Тайдаково (пурла)
  • 1502 км: Маза (пурла)
  • 1536 км: Бекетовский (пурла)
  • 1541 км: Елаурка (пурла)
  • 1551 км: Кугу Черемшан (шола)
    Черемшан икса
    • 25 км: Бирля
    • 31 км: Ерыкла
    • 38 км: Сосновка
    • 49 км: Ерыкла
    • 52 км: Мелекесс
  • 1569 км: Сенгилейка (пурла)
  • 1570 км: Тушенка (пурла)
  • 1585 км: Калмаюр (шола)
  • Арбуга (пурла)
  • 1593 км: Атца (пурла)
  • 1657 км: Урень (шола)
  • 1669 км: Майна (шолалв)
    • 16 км: Майнск икса: Красная
  • 1685 км: Утка (шола)
  • 1732 км: Мордовский (пурла)
  • 1735 км: Ишимовскысо (пурла)
  • 1741 км: Бездна (шола)
  • 1744 км: Карамалка (пурла)
  • 1787 км: Мордовка (пурла)
  • 1804 км: Чолман (шола)
    Чолман икса
    • 8,6 км: Актай (шола)
    • 11 км: Мёша (пурла)
      • 17 км: Мёшинск икса: лӱмдымӧ, Нармонка с. воктене (пурла)
    • 24 км: Брысса (пурла)
    • 32 км: Шуранка (пурла)
    • 45 км: Курлянка (шола)
    • 52 км: Ошняк (пурла)
    • 55 км: Бетька (пурла)
    • 59 км: Урайка (пурла)
    • 67 км: Шентала (шола)
    • 68 км: Кугу Бахта (шола)
    • 74 км: Суша (пурла)
    • 90 км: Шумбут (пурла)
    • 106 км: Берсут (пурла)
    • 120,7 км: Шешма (шола)
    • 120,9 км: Заборная (пурла)
    • 131 км: Омарка (пурла)
    • 135 км: Пакшинка (шола)
    • 146,5 км: Вязовка (пурла)
    • 146,8 км: Уратьма (шола)
  • 1826 км: Казанка (шола)
  • 1851 км: Свияга (пурла)
    Свиягысе икса
    • Секерка (шола)
    • Сулица (пурла)
  • Сумка (шола)
  • 1875 км: Элнет (шола)
  • 1881 км: Аниш (пурла)
  • 1920 км: Изи Какшан (шола)
  • 1921 км: Кугу Какшан (шола)

Умылтарымаш

  1. ↑ Александр Владимирович Чаплыгин (1883—1954) — гидроэнергетик, профессор. 1930—1936 ийлаште — Гидроэнергопроектыште Куйбышевысе кылдыш проектын управлений начальникше да тӱҥ инженерже. Варарак СССР Госпланыште пашам ыштен, Куйбышевысе ГЭС-ым чоҥымо шотышто материалым ямдылымаште участвоватлен. СОПС комиссийын пашаштыже вӱд комплекс проблемым шанче могырым шымлымаште участвоватлен.[16]
  2. ↑ Варарак лӱм НКВД-н Юлын кӱшыл кундемыштыже Рыбинскысе да Угличысе гидрокылдышлам чоҥымаште ыштыше управленийжылан кусна. Волгостройым онч.

Палемдымаш

  1. ↑ Плащев А. В., Чекмарев В. А. Гидрография СССР. — Гидрометеорологическое изд-во, 1967. — С. 124.
  2. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 12. Нижнее Поволжье и Западный Казахстан. Вып. 1. Нижнее Поволжье / под ред. О. М. Зубченко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 287 с.
  3. ↑ Михайлов В.Н., Михайлова М.В. Водохранилище. Научно-популярная энциклопедия «Вода России». Тергыме кече: 26 сорла 2025. Архивлыме 8 вӱдшор 2019 ий.
  4. ↑ Водохранилище // Вешин — Газли. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — (Большая советская энциклопедия#Третье издание / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 5).
  5. ↑ Шевцов Р., Куклис М. Природа России. Иллюстрированный путеводитель. — Издательство Э, 2016. — С. 38. — 96 с. — (Занимательная энциклопедия). — 4000 экз. — ISBN 9785699907540.
  6. ↑ В Самарской области археологи обнаружили больше ста погребений эпохи Золотой Орды. Тергыме кече: 26 сорла 2025. Архивлыме 9 шыжа 2021 ий.
  7. ↑ 1 2 3 4 Бурдин Е. А. «Гидростроительство в России…», 2010.
  8. ↑ Штеренлихт Д. В. Очерки истории гидравлики, водных и строительных искусств. В пяти книгах. Книга 3. Россия. Конец XVII – начало XIX вв. Учебное пособие для вузов. — М.: ГЕОС, 1999. — С. 253. — 382 с.
  9. ↑ 1 2 Бурдин Е. А. «Исторические аспекты…», 2010, с. 108.
  10. ↑ Богоявленский, 1928, с. 22 (Цит. по Бурдин Е. А. «Исторические аспекты…», 2010, с. 108)
  11. ↑ Комзин, 1960, с. 14.
  12. ↑ История создания Куйбышевского водохранилища, 2012, с. 222.
  13. ↑ Комзин, 1960, с. 16.
  14. ↑ 1 2 Вечный двигатель, 2007, с. 29.
  15. ↑ Царёв А. П., Царёва М. А. Орошаемое земледелие в Саратовской области (история, взлёт и падение). — Саратов: Новый ветер, 2010. — С. 22. — 258 с. — 50 экз. — ISBN 978-5-98116-123-0.
  16. ↑ Чаплыгин Александр Владимирович. Альманах «Россия. XX век». Архив Александра Н. Яковлева. Тергыме кече: 27 сорла 2025. Архивлыме 16 ӱярня 2016 ий.
  17. ↑ Чаплыгин А. В. Проблема ирригации Заволжья // Плановое хозяйство : журнал. — М.: Издательство Госплана СССР, 1928. — № 12. — С. 214. Архивлыме 17 сӱрем 2019 ий.
  18. ↑ Чаплыгин А. В. Проблема ирригации Заволжья // Плановое хозяйство : журнал. — М.: Издательство Госплана СССР, 1928. — № 12. — С. 216. Архивлыме 17 сӱрем 2019 ий.
  19. ↑ 1 2 Бурдин Е. А. «Разработка планов…», 2010, с. 117.
  20. ↑ Бурдин Е. А. «Основные факторы…», 2010.
  21. ↑ 1 2 История создания Куйбышевского водохранилища, 2012, с. 223.
  22. ↑ Российский государственный архив экономики (РГАЭ). Ф. 4372. Оп. 28. Д. 456. (Цит. по Бурдин Е. А. «Основные факторы…», 2010)
  23. ↑ Чаплыгин А. В. Волгострой. — Москва, Самара: Гос. изд-во. Средневолж. краевое отд-ние, 1930. — С. 108. — 126 с.
  24. ↑ 1 2 Бурдин Е. А. «Разработка планов…», 2010, с. 118.
  25. ↑ Бурдин Е. А. «Разработка планов…», 2010, с. 123—124.
  26. ↑ Вечный двигатель, 2007, с. 37.
  27. ↑ Кржижановский Г. М. «Проблема социалистической реконструкции и освоения Волго-Каспийского бассейна», С. 13
  28. ↑ Ризенкампф Г. К. «Техническая схема реконструкции Волги», С. 47
  29. ↑ 1 2 Труды ноябрьской юбилейной сессии 1933 г. Проблемы Волго-Каспия. — Л.: Издательство Академии наук СССР, 1934. — Т. I. — 628 с. — 3000 экз.
  30. ↑ Мельник С. Г. Неизвестная ГЭС в Жигулях (Окончание). Забытый Тольятти (28 сорла 2013). Тергыме кече: 27 сорла 2025. Архивировано из оригинала 18 пургыж 2016 ий.
  31. ↑ Бурдин Е. А. «Исторические аспекты…», 2010, с. 110.
  32. ↑ Вечный двигатель, 2007, с. 79.
  33. ↑ А. Н. Комаровский. Записки строителя. — М.: Воениздат, 1972. — С. 79—82. — 264 с. — 100 000 экз.
  34. ↑ Российский государственный архив социально-политической истории (РГАСПИ). Ф. 17. Оп. 163. Д. 1160. Л. 18,19. (Цит. по Захарченко, 2008, с. 1114)
  35. ↑ Захарченко, 2008, с. 1114.
  36. ↑ Прения по докладу т. Молотова о третьем пятилетнем плане развития народного хозяйства СССР // XVIII съезд Всесоюзной Коммунистической Партии(б). 10-21 марта 1939 г.: Стенографический отчёт. — М.: Госполитиздат, 1939. — С. 379. — 744 с. Архивировано 25 ӱярня 2016 года.
  37. ↑ ГУЛАГ: Главное управление лагерей…, 2002, с. 771.
  38. ↑ ГУЛАГ: Главное управление лагерей…, 2002, с. 713.
  39. ↑ ГУЛАГ: Главное управление лагерей…, 2002, с. 770.
  40. ↑ ГАРФ. Ф. Р—9401. Оп. 1а. Д. 65. Л. 183—185. (Цит. по Заключенные на стройках коммунизма. ГУЛАГ и объекты энергетики в СССР. Собрание документов и фотографий / Отв. ред. О. В. Хлевнюк; Отв. составители О. В. Лавинская, Ю. Г. Орлова. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2008. — С. 48—49. — 448 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-8243-0918-8.)
  41. ↑ История ГЭС. Жигулёвская ГЭС. Архивлыме 5 ага 2014 ий.
  42. ↑ 1 2 Куйбышевское водохранилище (справочник), 2008, с. 9.
  43. ↑ 1 2 Куйбышевское водохранилище (справочник), 2008, с. 10.
  44. ↑ Куйбышевское водохранилище (справочник), 2008, с. 11.
  45. ↑ Куйбышевское водохранилище (справочник), 2008, с. 13.
  46. ↑ 1 2 Куйбышевское водохранилище (справочник), 2008, с. 14.
  47. ↑ Лукин А. В. Куйбышевское водохранилище // Изв. ГосНИОРХ. T.L. 1961
  48. ↑ Лукин А. В. Итоги ихтиологических работ Татарского отделения ГосНИОРХа на Куйбышевском водохранилище. Тр. совещания по изучению Куйбышевского водохранилища. Гидробиология, ихтиология и гидрохимия. Куйбышев, 1963. Вып. 3
  49. ↑ Шаронов И. В. Расширение ареала некоторых рыб в связи с зарегулированием Волги. // Проблемы изучения и рационального использования биологических ресурсов водоёмов. Куйбышевское книжное издательство. 1971
  50. ↑ Евланов И. А., Козловский С. В., Антонов П. И. Кадастр рыб Самарской области. Тольятти: ИЭВБ РАН, 1998
  51. ↑ Батоян В. В., Сорокин В. Н. Микроэлементы в рыбах Куйбышевского водохранилища // Экология. — 1989. — Вып. 6.
  52. ↑ Кузнецов В. А. Процесс формирования экосистемы Куйбышевского водохранилища //Тр. IV Поволжской конференции «Проблемы охраны вод и рыбных ресурсов». Т. 1. Казань: Казанский университет, 1991.
  53. ↑ Кирпичников В. С. Генетические основы селекции рыб. — Л.: Наука, 1987.
  54. ↑ Лукин А. В. Наблюдения над состояние запасов осетровых в Средней Волге после заморов 1939—1942 годов. // Тр. Татарского отделения ВНИОРХ, 1948, Вып. 4
  55. ↑ Изменения уровней водохранилищ ГЭС РусГидро (руш.). www.rushydro.ru. Тергыме кече: 27 сорла 2025. Архивлыме 12 шорыкйол 2022 ий.
  56. ↑ Обмеление Волги. Активисты заявили об ошибке, ставшей причиной экологического преступления (руш.). kazanreporter.ru. Тергыме кече: 27 сорла 2025. Архивлыме 4 идым 2019 ий.
  57. ↑ Причиной обмеления Волги стала бесконтрольная добыча песка, — транспортная прокуратура (руш.). www.vgoroden.ru. Тергыме кече: 26 сорла 2025. Архивлыме 20 пеледыш 2019 ий.
  58. ↑ Почему катастрофически мелеет самая большая река Европы (руш.). rg.ru. Тергыме кече: 26 сорла 2025. Архивлыме 15 шыжа 2019 ий.
  59. ↑ Ситуация с состоянием Куйбышевского водохранилища — критическая. Тергыме кече: 26 сорла 2025. Архивлыме 12 шорыкйол 2022 ий.

Литератур

  • Куйбышевское водохранилище // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
  • Богоявленский К. В. Волжская районная гидроэлектрическая станция. (К вопросу о Волгострое). — Самара: Гос. изд-во. Средневолж. краевое отд-ние, 1928. — 22 с.
  • Бурдин Е. А. Основные факторы сооружения волжского каскада гидроузлов (1930—1950-е годы) // Вестник Чувашского университета : журнал. — Чебоксары: Чувашский государственный университет им. И. Н. Ульянова, 2010. — Вып. 2. — ISSN 1810-1909.
  • Бурдин Е. А. Разработка планов хозяйственного освоения водных ресурсов Волги в 1930–1936 гг. // Вопросы истории естествознания и техники : журнал. — 2010. — № 3. — ISSN 0205-9606.
  • Вечный двигатель. Волжско-Камский гидроэнергетический каскад: вчера, сегодня, завтра / под общ. ред. Р. М. Хазиахметова. Авт.-сост. С. Г. Мельник. — М.: Фонд «Юбилейная летопись», 2007. — 352 с. — 3000 экз.
  • С. В. Козловский. Становление и развитие ихтиологической науки в Среднем Поволжье // Известия Самарского научного центра Российской академии наук : журнал. — Самара, 2001. — Т. 3, вып. 2. — С. 274—332.
  • Куйбышевское водохранилище (научно-информационный справочник) / Отв. ред. Розенберг Г. С., Выхристюк Л. А.. — Тольятти: ИЭВБ РАН, 2008. — 123 с. — 200 экз.
  • ГУЛАГ: Главное управление лагерей. 1918 – 1960 / Под ред. акад. А. Н. Яковлева; сост. А. И. Кокурин, Н. В. Петров.. — М.: МФД, 2002. — 888 с. — (Россия. XX век. Документы). — 3000 экз. — ISBN 5-85646-046-4.
  • Куйбышевское водохранилище. — Л.: Наука, 1983. — 213 с.
  • Бурдин Е. А. Исторические аспекты и динамика развития российской гидроэнергетики в 1900—1980-х гг. (на примере Волжского каскада гидроузлов) // Известия Самарского научного центра Российской академии наук : журнал. — Самара: Самарский научный центр РАН, 2010. — Т. 12, № 2.
  • Бурдин Е. А. Гидростроительство в России: от Самарского Волгостроя к Большой Волге (1930—1980 гг.). — Ульяновск: УлГПУ, 2010. — 222 с. — ISBN 978-5-86045-392-0.
  • Комзин И. В. Волжская ГЭС имени В. И. Ленина / И. В. Комзин, Е. В. Лукьянов. — Куйбышев: Куйб. книжное изд-во, 1960. — 120 с.
  • Захарченко А. В. НКВД и строительство гидроэлектростанций в Среднем Поволжье в 1937—1940 гг. // Известия Самарского научного центра РАН : журнал. — Самара: Самарский научный центр РАН, 2008. — Т. 10, № 4. — С. 1113—1124.
  • Носкова О. Л., Розенберг Г. С. История создания Куйбышевского водохранилища // Известия Самарского научного центра Российской академии наук : журнал. — Самара: Самарский научный центр РАН, 2012. — Т. 14, № 1. — С. 222—226.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Куйбышевысе_вӱдкучем&oldid=1231498" гыч налме