Ӱпӧ губерний

РАН-ын экспертизыже

Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен

Кумданрак

РАН-ын экспертизыже

Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен

Кумданрак

Губерний
Ӱпӧ губерний
башк. Өфө губернаһы
Герб[d]
54°44′00″ с. ш. 55°58′00″ в. д.
Эл	Россий империй  РСФСР  Россий республик[d]
Адм. рӱдӧ	Ӱпӧ
Историй да географий
Ыштыме кече	1865
Пытарыме кече	1922
Кумдык	122 005 км2
Калык чот
Калык чот	2 567 000 еҥ
Преемственность ← Оренбург губерний Башкир АССР →
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Ӱпӧ губерний (руш. Уфимская губерния) — Россий империйын, Россий республикын да РСФСР-ын административный единицыже.

Икымше гана Екатерина II-н 1781 ий 23 декабрьысе (1782 ий 3 январь) кӱштыкшӧ дене Ӱпӧ наместничестве семын ышталтын. Кокымшо гана Александр II-ын 1865 ий 5 (17) майысе кӱштыкшӧ дене Оренбург губернийым шеледымылан кӧра ышталтын. 1922 ийыште ВЦИК-ын декретше дене пытаралтын. Губерний ола — Ӱпӧ.

Географий

Ӱпӧ губерний (1890—1907)

Йӱдвелне — Виче да Пермь, эрвелне — Оренбург, кечывалвелне — Самара да Оренбург, касвелне — Озаҥ губерний-влак дене чекланен. XX курым тӱҥалтыште тудын 122 005 квадрат километр кумдыкыштыжо 2 567 тӱжем еҥ илен.

Историй

Административный чоҥымашын историйже

• Ончыч Ӱпӧ уезд Озаҥ приказлан пуымо лийын;
• 1719 ийыште Ӱпӧ, Пӱрӧ да Мензелинск олаже-влак дене Озаҥ губернийын Ӱпӧ провинцийже- ышталтын.
• 1744 ийыште Оренбург губерний ышталтын, тушко Ӱпӧ провинцийым пуымо.
• 1781 ийыште Ӱпӧ наместничестве ышталтын, тудо Ӱпӧ да Оренбург областьла гыч шоген;
• 1796 ийыште Ӱпӧ наместничестве Оренбург губерний семын лӱмдалтын.
• 1865 ийыште Ӱпӧ, Белебей, Пӱрӧ, Златоуст, Мензелинск да Стерлитамак уезд-влак гыч Ӱпӧ губерний ышталтын.

Ӱпӧ губерний 1891—1892 ийласе шужымаш годым эҥгекыш логалше 17 регион радамыште лийын.

Совет пагыт

Совет кучем 1917 ий октябрь/ноябрь — ноябрьыште пеҥгыдемдалтын. 1918 ий июнь — июльышто Учредительный погын Комитет йыжыҥъеҥ-влакын Калык армийышт да Чехословак корпус ужаш-шамычын частьышкышт куснен.

1919 ий 20 мартыште «Рӱдӧ Совет кучем да Башкир виктер кокласе Совет автоном Башкирий нерген Соглашенийым» пеҥгыдемдыме да Изи Башкирийын Яланский кантонжо ышталтын, тудо Челябинск уездын Катайск, Сарт-Калмыки, Сарт-Абдрашево да Карасево волостьшо-влак гыч ышталтын (20,7 тӱжем башкир калык (кызыт Курган областьын Сафакулево да Альменево районжо-влак, 1919 ий марте Сарт-Калмаки да Катайск волость-влак)). Моло документлаште тыгак Ногуши, Новопетровский волость ончыкталтыт.

1919 ий 20 мартыште Ӱпӧ губернийысе Бирск уездын кечывалвел-касвел, Стерлитамак уездын йӱдвел-эрвел ужашыже-влак ышталтше Автоном Совет Башкир Республикын составышкыже ушалтыныт.

1919 ий мартыште Изи Башкирийын кӧргыштыжӧ ыштыме Башкир Автоном Совет Республикын составышкыже Ӱпӧ губернийысе Златоуст уездын Екатерининский [Емаши], Старобелокатайский, Белокатайский, 2-шо Айлинский волостьшо-влак, Красноуфимск уезд гыч — Белянкинский [Белянковский] (тиде волость-влакын кумдыкышт Башкортостан Республикын кызытсе Белокатайский районжын кумдыкшо дене икгай) Кущинский (Белянкинский, Екатерининский, Старобелокатайский волость-влак) да Дуванский (2-шо Айлинский, Белокатайский волость-влак) кантоныш пуреныт — Изи Башкирий кундемысе административный единице-влак.

1919 ий 19 октябрьыште губернийыш Оренбург губернийын Верхнеуральск уездшым ушымо (1920 ий августышто Челябинск губернийыш пуымо).

1920 ий 12 августышто ВЦИК-ын «Ӱпӧ губернийын Стерлитамак олажым Башкир Республик кумдыкын составышкыже ушымаш нерген» Декретшым пеҥгыдемдыме.

1920 ий 27 майыште ВЦИК-ын да РСФСР-ысе Калык Комиссар-влак Каҥашын постановленийышт дене Ӱпӧ губернийын Мензелинск уездшым уэш ыштыме Татар Совет Республикын составышкыже ушымо.

1922 ий 14 июньышто ВЦИК-ын «Башкир Автоном Совет Социалистик Республикын чекшым кумдаҥдыме нерген» декретше дене Ӱпӧ губерний пытаралтын, тудын кумдыкшо Башкир Автоном Совет Социалистик Республик деке ушалтын: «Изи Башкирийын да Ӱпӧ губернийын ушнымашышт кая, Кугу Башкирийым вуйлатымаште пытартышыжын представительже-влак шукырак улыт».

Административ шеледымаш

Упгубернийысе уезд-влак

Ӱпӧ губернийысе волость-влак (1892)

Губернийын 1878 ийыште Александр II-ын пеҥгыдемдыме гербше

№	Уезд	Уезд ола	Уезд олан гербше	Кумдык, квадрат уштыш	Калыкчот, еҥ
1	Белебей	Белебей		22 162	368 201
2	Пӱрӧ	Пӱрӧ		24 614,8	428 761
3	Златоуст	Златоуст		18 455,7	129 194
4	Мензелинск	Мензелинск		11 640,6	391 868
5	Стерлитамак	Стерлитамак		18 692,2	331 949
6	Ӱпӧ	Ӱпӧ		17 184	375 718

Калыкчот

Ӱпӧ наместничествын калыкчотшо, кудын кумдыкшо, Златоуст уездын изирак эрвел ужашыж деч посна, Ӱпӧ губерний дене иктӧр гаяк лийын, 303 463 еҥ гыч шоген. 1865 ийыште 1 291 018 илыше лийын, нунын кокла гыч олалаште — 49 444, а 1897 ийыште — 2 220 497, тышеч олалаште 108 465. 1900 ийлан оласе калыкчот — 116 708, ялысе — 2 303 944, чылаже 2 420 652 еҥ. Тукымвож дворян-влак 15 891 (нунын кокла гыч шукынжо родо-тукым книгалаште возалтдыме магометан), духовный званиян — православный-влак 5620, магометан-влак — 20 852, моло вера — 85; чапланыше граждан-влак — 1393, купеч-влак — 5137, мещан-влак — 64 591; кресаньык-влак — 1 029 545, башкир, тептяр да мещеряк-влак — 1 104 379, сарзе сословий (регулярный войска, запасыште улшо, казак-влак ешышт дене) — 167 862, моло сословий — 5297.

1899 ийыште руш-влак 1 070 872, башкир, татар да мещеряк-влак — 1 200 194, чуваш, черемис, мордва да вотяк-влак — 108 934, моло калык — 3140 шотлалтыныт. Руш-влак уло губерний мучко илат, но шукыжым Ӱпӧ да Мензелинск уездлаште улыт. Руш элемент губернийыште чот кушкеш: тыге, 1865 ийыште тудо чыла калыкын 36%-ше, 1899-ше ийыште — 45%-ше лийын. Татар-влак Мензелинск, Белебей да Ӱпӧ уездлаште илат; моло уездлаште нуно шагалын улыт. Башкир, тептяр да мещеряк-влак, кундемын ожнысо илышыже-влак семын, Мензелинск уездын эн касвел ужашыж деч посна чыла вере шарленыт. Эн шукыжо Бирск, Белебей да Стерлитамак уездлаште илат. Чуваш-влак кечывалвелне чумыргеныт; черемис-влак йӱдвел-касвел ужашыште илат, эн шукыжо (62,1 %) — Бирск уездыште. Мордва кечывалвелне ила, вотяк-влак — Бирск уездыште.

1899 ийыште православный-влак 1 070 555, единоверец-влак — 5133, раскольник-влак — 18 628, католик-влак — 1631, лютеран-влак — 1038, магометан-влак — 1 212 542, еврей-влак — 811, язычник-влак — 110 314 шотлалтыныт. Юмылан кумалме зданий-влак: православный кӱ гыч ыштыме — 131, пу гыч ыштыме — 221; монастырь-влак 5 (2 пӧръеҥ да 3 ӱдырамаш); часовня-влак 128; единоверческий черке-влак 8, монастырь 1 (пӧръеҥ); римско-католический 1, протестантский 1, мечеть-влак 1644 лийыныт. Язычестве вотяк, чуваш да черемис-влак коклаште аралалт кодын; эн шуко язычник-влак Бирск уездыште улыт; Златоуст уездыште нуно уке улыт.

1897 ийысе шочмо йылме дене калык переписьын иктешлымашыже:

Уезд	башкир	руш	татар	марий	чуваш	мещеряк ден тептярь-влак	мордва	удмурт
Губерний чылаже	899 910 еҥ	839 636 еҥ	184 817 еҥ	80 608 еҥ	60 616 еҥ	20 957 еҥ и 39 955 еҥ	37 289 еҥ	22 507 еҥ
Белебей	284 еҥ	4 338 еҥ	788 еҥ	7 442 еҥ	31 443 еҥ	2 604 еҥ и 6 894 еҥ	10 536 еҥ	623 еҥ
Бирск	262 264 еҥ	141 344 еҥ	2 339 еҥ	66 341 еҥ	68 еҥ	2 069 еҥ и 440 еҥ	44 еҥ	21 216 еҥ
Златоуст	51 345 еҥ	121 650 еҥ	1 953 еҥ	…	11 еҥ	2 812 еҥ и 4 945 еҥ	2 312 еҥ	3 еҥ
Мензелинск	123 052 еҥ	123 749 еҥ	107 025 еҥ	2 739 еҥ	3 154 еҥ	1 еҥ и 14 875 еҥ	4 608 еҥ	22 еҥ
Стерлитамак	115 796 еҥ	132 489 еҥ	20 193 еҥ	117 еҥ	23 882 еҥ	12 295 еҥ и 3 800 еҥ	15 963 еҥ	121 еҥ
Ӱпӧ	114 493 еҥ	229 808 еҥ	4 523 еҥ	3 826 еҥ	2 058 еҥ	1 176 еҥ и 9 001 еҥ	3 826 еҥ	516 еҥ

1920 ийысе калык переписьын иктешлымашыж почеш Ӱпӧ губернийын калыкле составше: башкир — 40,13 % (807 213 еҥ), руш — 39,48 % (794 131 еҥ), татар — 5,17 % (103 928 еҥ), марий — 4,22 % (84 809 еҥ), украин — 2,84 % (57 024 еҥ), чуваш — 2,38 % (47 929 еҥ), белорус — 1,65 % (33 115 еҥ), мордва — 1,46 % (29 433 еҥ), удмурт — 1,23 % (24 686 еҥ). Чылаже губернийыште 2 011 278 еҥ шотлалтын.

Губернийын вуйлатышыже-влак

Губернатор-влак

Ф. И. О.	Титул, чин, лӱмпале	Должностьым айлыме жап
Нелидов Григорий Васильевич	чынле статский ойпуышо	18??—1828
Аксаков Григорий Сергеевич	чынле статский ойпуышо	11.06.1865—20.01.1867
Ушаков Сергей Петрович	чынле статский ойпуышо	19.02.1867—24.03.1873
Щербатский Ипполит Фёдорович	чынле статский ойпуышо	24.03.1873—02.07.1876
Левшин Владимир Дмитриевич	чынле статский ойпуышо	02.07.1876—29.02.1880
Шрамченко Павел Платонович	чынле статский ойпуышо	20.04.1880—22.11.1881
Щепкин Николай Павлович	чынле статский ойпуышо	23.01.1882—22.07.1883
Полторацкий Пётр Алексеевич	камергер, чынле статский ойпуышо	22.07.1883—16.02.1889
Норд Лев Егорович	генерал-майор	10.03.1889—19.01.1894
Логвинов Николай Христофорович	чынле статский ойпуышо	17.02.1894—29.10.1896
Богданович Николай Модестович	чынле статский ойпуышо	29.10.1896—28.05.1903
Соколовский Иван Николаевич	генерал-майор	28.05.1903—24.11.1905
Ключарёв Александр Степанович	чынле статский ойпуышо	24.11.1905—28.02.1911
Башилов Пётр Петрович	чынле статский ойпуышо	28.02.1911—1917

Губерний дворянствын вуйлатышыже-влак

Ф. И. О.	Титул, чин, лӱмпале	Должностьым айлыме жап
Стобеус Виктор Яковлевич	отставкысе штабс-ротмистр	05.05.1865—24.07.1870
Новиков Валентин Аполлонович	камер-юнкер лӱмпале дене, коллежский ойпуышо (чынле статский ойпуышо)	02.07.1871—20.06.1880
Кугушев Александр Иевлевич	князь, коллежский секретарь (чынле статский ойпуышо)	20.06.1880—21.01.1890
Зеленцов Платон Александрович	чынле студент	14.06.1890—29.10.1891
Листовский Александр Степанович	коллежский ойпуышо	11.03.1893—24.02.1899
Кугушев Александр Александрович	князь, коллежский асессор	24.06.1899—1914
Новиков Аполлон Валентинович	чынле статский ойпуышо	1914—1917

Вице-губернатор-влак

Ф. И. О.	Титул, чин, лӱмпале	Должностьым айлыме жап
Беляев Василий Петрович	чынле статский ойпуышо	11.06.1865—16.05.1869
Сидоров Аркадий Андреевич	статский ойпуышо (чынле статский ойпуышо)	16.05.1869—26.01.1874
Лихарев Павел Николаевич	коллежский ойпуышо (статский ойпуышо)	08.02.1874—02.01.1876
Бестужев Михаил Петрович	надворный ойпуышо (коллежский ойпуышо)	23.01.1876—16.09.1882
Румянцев Александр Петрович	статский ойпуышо (чынле статский ойпуышо)	24.09.1882—27.12.1890
Адлерберг Александр Васильевич	граф, надворный ойпуышо	03.01.1891—18.02.1893
Маслов Евгений Дмитриевич	чынле статский ойпуышо	19.05.1893—01.06.1895
Хрущёв Николай Николаевич	камергер лӱмпале дене, чынле статский ойпуышо	17.06.1895—05.05.1900
Булычов Николай Иванович	статский ойпуышо	24.05.1900—06.07.1902
Блок Иван Львович	статский ойпуышо	13.07.1902—12.02.1904
Богданович Николай Евгеньевич	статский ойпуышо	12.02.1904—09.07.1905
Келеповский Аркадий Игнатьевич	надворный ойпуышо	09.07.1905—08.09.1906
Толстой Алексей Григорьевич	граф, коллежский ойпуышо (чынле статский ойпуышо)	08.09.1906—1917

Уезд почеш волость-влакын лӱмерышт

Л. Е. Гольдич. РКП(б) Ӱпӧ губкомын йыжыҥъеҥже

1879 ийлан Ӱпӧ губернийысе волость-влакын уезд почеш спискышт:

Ӱпӧ уезд

1. Архангельск волость
2. Богородский волость
3. Булекей-Кудейский волость
4. Бакаево волость
5. Благовещенск волость
6. Воскресенский волость
7. Дмитриевка волость
8. Дуваней волость
9. Емашевка волость
10. Илек волость
11. Казанский волость
12. Кармаскалы волость
13. Катав-Ивановский волость
14. Караякупова волость
15. Нагаево волость
16. Надеждино волость
17. Никольский волость
18. Новосёловка волость
19. Осоргино волость
20. Петропавловский волость
21. Покровский волость
22. Сафарово волость
23. Симский волость
24. Урман-Кудейский волость
25. Усть-Катавский волость
26. Шарыпова волость

Мензелинск уезд

1. Амикеево волость
2. Альметьмуллова волость
3. Александро-Карамалинский волость
4. Акташ волость
5. Афонасово волость
6. Ахметево волость
7. Богодаровка волость
8. Байсарово волость
9. Балтай (Балтаево) волость
10. Башинды-Останково волость
11. Бетьки волость
12. Ерсубайкино волость
13. Заинск волость
14. Ирехтинский волость
15. Казанчинский волость
16. Кузкеево волость
17. Мысовые Челны волость
18. Матвеевка волость
19. Макарьево волость
20. Нуркеево волость
21. Новоспасский волость
22. Поисево (Пучы) волость
23. Шорыксук (Семиострово) волость
24. Тошто Мелькень волость
25. Тошто Мазин волость
26. Тошто Кашир волость
27. Сухарево волость
28. Троицко-Юсупкинский волость
29. Токмак волость
30. Шарыповский волость
31. Языково волость

Бирск уезд

1. Асяновский волость
2. Андреевка волость
3. Анастасьево волость
4. Аскин волость
5. Базаново волость
6. Бураево волость
7. Байгузино волость
8. Байки волость
9. Байкибашево волость
10. Ваныш-Алпаутова волость
11. Кӱшыл Татышле волость
12. Ельдяк волость
13. Измайловский волость
14. Илишево волость
15. Каинлыковский волость
16. Калмыково волость
17. Касёво волость
18. Киебак волость
19. Кизганбашево волость
20. Кубиязово волость
21. Кутеремский волость
22. Моско волость
23. Мишкан волость
24. Никольский волость
25. Новотроицкий волость
26. Новокыргинский волость
27. Норкинский волость
28. Павловский волость
29. Пономарёвко волость
30. Сарсинский волость
31. Тошто Балтач волость
32. Старопетрово волость
33. Чураево волость

Златоуст уезд

1. 1-ше Айлинский волость
2. 2-шо Айлинский волость
3. Белокатай волость
4. Большекущинский волость
5. Дуван-Мечетлинский волость
6. Емаши волость
7. Златоуст волость
8. Кусинский волость
9. Дуван волость
10. Минск волость
11. Мурзалар волость
12. Рудничный волость
13. Саткинский (Сатка) волость
14. Сикияз волость
15. Торнаклинский волость
16. Юрузань волость
17. Ярославль волость

Стерлитамак уезд

1. Архангельск волость
2. Арасланово волость
3. Азнаево волость
4. Артюховка волость
5. Аллагуватово волость
6. Бушман-Кипчатский волость
7. Балачетырманов волость
8. Бегеняш-Абуканово волость
9. Богоявленский волость
10. Верхотор волость
11. Воскресенский волость
12. Гирейкипчатский волость
13. Дедово волость
14. Дуван-Табынский волость
15. Зирган волость
16. Ишпарсово волость
17. Шмитовка волость
18. Бишкаин волость
19. Ильчиктемировский волость
20. Калкашево волость
21. Калчиртабынский волость
22. Кармышево волость
23. Карагушевский волость
24. Табын (Кипчак) волость
25. Куганаково волость
26. Макарово волость
27. Мелеуз волость
28. 1-ше Миркитлинский волость
29. 2-шо Миркитлинский волость
30. Петровский волость
31. Резяновский волость
32. Татьяновский волость
33. Урашаклинский волость
34. Фёдоровка волость

Белебей уезд

1. Альшеево волость
2. Богадинский волость
3. Бакалы волость
4. Кӱшыл Троицкий волость
5. Кӱшыл Бишиндинды волость
6. Васильев волость
7. Гайныямаковский волость
8. Елизаветино волость
9. Ермекеево волость
10. Заитово волость
11. Зильдярово волость
12. Ильинский волость
13. Казангуловск волость
14. Карьявдинский волость
15. Киргиз Мияки волость
16. Кичкиняшев волость
17. Куручево волость
18. Менеузбашевский волость
19. Никольский волость
20. Надеждино волость
21. Семеномакаровский волость
22. Старокалмашево волость
23. Тюменяк волость
24. Тюрюшево волость
25. Усеньивановский волость
26. Чукадытамаково волость

Мландым кучымаш

Кресаньык-влакын наделыштышт 6 850 455 десятин (нунын кокла гыч 376 106 десятин йӧндымӧ), посна озанлык-влакын мландышт — 2 775 141 (83 327), казнан 993 970 (56 702), удельный 139 034 (14 965), оласе да моло тӱрлӧ учреждений-влакын — 77 202 (9712); чылаже 10 835 802 десятин, нунын кокла гыч йӧндымӧ мланде — 540 812 десятин. Шеледыме мланде гыч 71 375 десятин воктен губернийысе кресаньык-влакын, кодшо ужашыже 527 015 ревизский чонан 3399 обществе-влакын кидыштышт лийын. Частный собственностьышто улшо мланде дворян-влакын — 1 745 141 м, кресаньык-шамычын — 603 372 (нунын кокла гыч кресаньык-влак ушемын — 513 251, посна еҥ-влакын — 90 121), купеч-шамычын — 352 477, мещан-влакын — 51 043, моло сословийысе еҥ-влакын 23 118 десятин лийын. Посна оза-влак кокла гыч 50 десятин марте 1238 еҥын, 50—250 — 478 еҥын, 250—500 — 237 еҥын, 500−1000 — 284 еҥын, 1000—10 000—326 еҥын, 10 000—20 000 — 3 еҥын, 20 000—50 000 — 7 еҥын, 100 000 гыч 200 000 марте десятин 3 еҥын да 256 000 десятин мланде 1 еҥын уло. 1869 гыч 1899 ий марте мландын уло куснымашыже 7215 лийын, тидын годым кид гыч кидыш 3 349 404 десятин куснен. Тидын годым дворян-влакын мланде кучымышт 103 014 десятинлан, йот калыкын (башкир-влакын) 628 037 десятинлан шагалемын; моло сословий-влакын, утларакшым кресаньык да купеч-влакын мланде кучымышт кугемын. XIX-ше курымын шымлымше ийлаштыже башкир-влакын мландыштым тӱрлӧ кугу чинан тӧра ден чиновник-влаклан ятыр пуэыдыме (ончо: Н. В. Ремезов, «Очерки из жизни дикой Башкирии», 2-шо изд., М., 1889).

Стрельбицкийын шотлымыж почеш, Ӱпӧ губерний 11 198 577 десятин кумдыкым налеш, земский шымлымаш почеш — 10 835 802 десятин, тидын кокла гыч илем-влак — 113 584, кӱтӱ коштмо вер — 359 246, куралме пасу: пушкыдо — 3 286 747, яра кийыше мланде — 337 255, вӱд ташлыме олык — 314 009, кукшо лап — 1 093 520, куп — 46 472, чоҥышашлык чодыра — 1 194 554, пулан йӧршӧ чодыра — 2 053 040, вондер да чашкер — 1 369 462, моло йӧнан — 126 918, чылаже йӧнан — 10 294 807, йӧндымӧ — 540 995 десятин.

Ялозанлык

1896—1897 ийласе земский шымлымаш почеш, ӱдымӧ пасу-влак 3 622 547 десятин, але Ӱпӧ губернийын уло кумдыкшын 35%-шым айленыт. Тидын кокла гыч 3 285 292 десятин эреак ӱдалтеш да 337 255 десятин яра кия. Мланде куралмаш эрвел могырыш кайыме семын иземеш; эн шуко Мензелинск да Белебей уезд-влак куралалтыныт, эн шагал — Ӱпӧ да Златоуст уезд-влак. Яра кийыше мланде кок категориян: шуэн лийше да эре лийше. Мензелинск уездын яра кийыше чыла мландыже да Бирск ден Ӱпӧ уездлаште кугурак ужаш-влак шуэн лийше, посна озанлык-влакын озанлыкым виктарымашыште вашталтышым пуртымыштлан кӧра лийше (пасум кӱтӱ коштмо верыш савырымаш да т. м.) улыт. Кодшо 3 уездыште эре улшо яра кийыше ятыр мланде шуко пасуан мланде паша радамын лектышыже семын вашлиялтеш.

Ӱдымӧ мландын тӱҥ озаже — кресаньык ушем да товариществе-влак улыт, нунын кидыштышт уло ӱдымӧ мландын 85 % кумдыкшо. Посна озанлык-влакын ӱдымӧ мландыштын ужашыжым оза-влак шке семын курал-ӱдат, икмыняржым арендыш пуат: икымшыже 154 821 десятин, пытартышыже 159 784 десятин шотлалтеш; пайдаланыме йӧным шымлыме годым 82 992 десятин шотышто рашемдыме огыл. Посна озанлыкын, тыгак казнан да удел мландын арендаторышт кресаньык улыт. Кресаньыкын ӱдымӧ пасу дене пайдаланымыже чылаже мландын 90 % утла кумдыкшым ышта.

Озанлыкыште кум пасуан мланде паша радам утларак шарлен; пасу дене радамдымын пайдаланымаш лач Златоуст уездыште веле озалана, тушто чыла ӱдымӧ пасун кумдыкшо гыч чын кум пасуан мланде паша радамлан 15 % наре веле логалеш. Чыла ӱдымӧ пасу кумдыкын 100 десятинжылан кокияшым ӱдымӧ мланде 24,3 % гыч (Златоуст уездыште) 33,3 % марте (Мензелинск уездыште), икияшым ӱдымӧ мланде 33 гыч 32,2 % марте, каныше мланде 26 гыч 33,5 % марте, яра кийыше мланде 2,4 % гыч (Бирск) 16,6 % марте (Мензелинск). Кум пасуан мланде паша радам годым кокияш пасушто чыла вере уржа веле ӱдалтеш. Икияш пасушто тӱҥ шурно: шӱльӧ, висте, шемшыдаҥ, тар, шыдаҥ да пурса. Пареҥге, йытын, кыне шагал ӱдалтыт. Шожым эн шуко Бирск да Златоуст уездлаште куштат. Чыла уездыште яшмыкым, кечшудым, макым, ревым да горчицым изишак ӱдат. Эн шукыжо шӱльым ӱдат, тудо кресаньык-влакын да кресаньык-влакын арендыш налме мландыштышт Мензелинск, Бирск да Златоуст уездлаште икияш пасушто 44,4 % гыч 49 % марте, а 3 кечывалвел уездлаште — 35 % гыч 38 % марте улеш. Пурсам Мензелинск, Бирск да Белебей уездын йӱдвел ужашыштыже шуко шындат, тарым — Ӱпӧ, Стерлитамак да Белебей уездын кечывалвел ужашыштыже. 35 ий жапыште кокла лектыш тыгай лийын: уржа — 4,6, шӱльӧ — 3,5, икияш шыдаҥ — 3,6. Пасум пеш шагал ӱяҥдат. Пытартыш ийлаште уэмдыме плугым эсогыл башкир калыкат налеш.

Посна озанлыклаште у ялозанлык кушкыл-влак шындалтыт (яшмык, рапс, йошкарушмен, ушкалушмен да молат). Кургылык шудым ӱдымаш оза-влакын веле огыл, кресаньык-шамыч коклаштат, поснак Ӱпӧ уездыште, вияҥеш. Пытартыш жапыште южо озанлыкыште эфир ӱйым налашлан пӱртньыкым да моло пушан шудым куштымаш пурен; Белебей уездыште тыгай ӱйым ышташлан кок завод уло. Олыкын кумдыкшо — 1 453 889 десятин, але чыла йӧнан мландын 14%-ше. Эн шуко олык Белебей, Стерлитамак да Златоуст уездлаште. Вӱд ташлыме олык — 313 893 десятин. Пакчасаскам куштымаш Ӱпӧ ола йыр да Самара-Златоуст кӱртньыгорно линий мучко вияҥын. 1900 ийыште Ӱпӧ губернийыште имне 749 242, тӱкан шолдыра вольык 781 816 вуй, шорык 1 750 943, сӧсна 138 805, верблюд 70 шотлалтын. Ӱпӧ олаште кугыжаныш имне завод (61 ожо) да 25 коштыктымаш пункт. Мӱкш ончымаш чыла вере, поснак башкир-влак коклаште, шарлен, вопш мӱкш ончымаш — тӱҥ шотышто Златоуст уездыште Частный мӱкш ончымо школ.

Кидпаша

Кустарный йӧнозанлык шагал вияҥын. Куымаш да пидмаш, пу ӱзгарым ыштымаш — верысе калыклан веле. Утларак коваште ыштымаш вияҥын, тыгак Ӱпӧ, Стерлитамак да Златоуст уездлаште шӱдышым, кӱрым, чыпта ден мекем ямдылымаш. Чиям ыштыме йӧнозанлыкыште Мензелинск уездысе икмыняр ялыште илыше-влак ыштат. Кол кучымо вапшым пидмаш — Бирск да Мензелинск уездлаште, Чолман эҥер мучко. Кӱ але шун гыч атылам ыштымаш — Ӱпӧ да Стерлитамак уездлаште. Йындалым, чыптам да мекем пидмаш чодыралан поян верлаште мланде пашам ыштымаште ешартыш йӧнозанлык улеш (Ӱпӧ, Бирск, Белебей да Стерлитамак уезд-влак). Столяр сомыл апшат да маляр паша дене пырля Ӱпӧ уездысе Благовещенск волостьышто вияҥын. 1000 утла апшат шотлалтыт. Ӱпӧ олаште ӱзгар складан кустарный комитетым ыштыме. Губернийын земствыже ялозанлык школ-влакым куча, ялозанлык складше уло да 1901 ийыште 80 тӱжем теҥге марте мланде паша машинам, ӱзгарым да нӧшмым налаш да 15 тӱжем теҥге марте Ӱпӧ уездысе пуалтыме машинам кид дене ыштымымашым вияҥдаш оксам кучылтын. Тудынак 1 губерний да 6 уезд агрономжо улыт.

Курык паша

Ӱпӧ губернийыште курык паша XVIII-ше курымын икымше пелыштыже тӱҥалын: 1734 ийыште виктер Стерлитамак уездысе Тора эҥерыште Воскресенский вӱргене велше заводым чоҥен. Ӱпӧ губернийысе кӱртньӧ руда вер-влакым ныл завод тӱшка кучылтеш — казна (Златоуст да Симский), Балашев-влакын (Катавский да Юрезань), князь Белосельский-Белозерский-влакын Ивановский да Пашковын Воскресенский заводышт. Чыла заводышто чойн левыктымаш кокла шот дене 1895—99 ийлаште 3105 тӱжем пуд; кӱртньым ыштен лукмаш 3105 тӱжем пуд, вурсым ыштымаш — 1561 тӱжем пуд лийын. Верхотурск да Благовещенск вӱргене заводлаште 1895—99 ийлаште ий еда 26 304 пуд штык вӱргеным левыктыме. Кӱртньӧ ӱзгар-влакым 1894 ийыште ыштыме: Юрезань заводышто чугун — 10 088 пуд, Златоуст да Князь-Михайловский заводышто чугун 122 368 пуд, вурс 55 941, вӱргене да моло 2086 пуд; Саткинский да Кусинский заводлаште кӱртньӧ ӱзгар 70 365 пуд, чойн 2247 пуд, вӱргене да моло 164 пуд.

Моло предприятий-влак

Моло кугу фабрик да завод-влак (курык деч посна) 1899 ийыште: 13 арака ыштыше завод (260 тӱжем ведра вӱддымо спиртым ыштымаш), 1 сукна фабрик (228 тӱжем теҥгелан ыштен лукмаш), 2 фосфороспичечный (22 тӱжем теҥге), 13 коваште (156 тӱжем теҥге), 7 шовын да сорта ыштыше (87 тӱжем теҥге), 1 клей шолтышо, 1 шыштым да сортам ыштыше, 1 янда (162 тӱжем теҥге), 1 канат, 2 машинам ыштыше (29 тӱжем теҥге), 13 пушеҥгым пӱчшӧ (486 тӱжем теҥге), 3 чыпта, 1 тегыт, 11 поташ, 6 кермыч, 11 тыгыдын йоҥыштышо вакш (384 тӱжем теҥге), 3 мӱгинде, 11 патоко, 4 сыра фабрик; нунын 2500 пашаеҥан производствыштын лектышышт чылаже 2 миллион теҥге наре лийын.

Ужалымаш

1899 ийыште 16 881 ужалымаш документым пуымо. Ярмиҥгалашке сатум 8 874 065 теҥгелан кондымо, 4 686 807 теҥгелан ужалыме. 1899 ийлан губерний кӧргыштӧ верланыше кӱртньыгорно станцийла гыч 18 562 005 пудым колтымо, тушко 19 063 746 пуд толын; тышке губерний кӧргысӧ станций-влак коклаште 10 035 850 пудым шупшыктымат пура.

Губерний гыч лукмо тӱҥ сату: кинде, чодыра да курык завод-влакын ыштен лукмо ӱзгарышт. Кредит тӧнеж-влак тӱҥ шотышто Ӱпӧ олаште улыт. Пӱрӧ, Белебей да Мензелинск олаласе мер банк-влак. Икмыняр курык завод пеленысе ссудо-сберегательный товариществе-влак. Ӱпӧ оласе казна спиртым эрыктыше завод; спиртым эрыктымаш 6 частный завод пелен ышталтеш. Казна арака склад 12 уло.

1899 ийыште 432 315 теҥгеаш тӱрлӧ конструкциян 620 судно чоҥалтын (нунын коклаште 187 барке, 37 полубарке, 7 подчалке, 11 беляна, 6 барже да 372 пуш). Ош Виче эҥер дене рейсым тӱрлӧ еҥын кидыште улшо 42 пароход ыштеныт. Ош Виче эҥерын да тудын притокшо-влакын пристаньлаштышт 1899 ийысе навигаций годым 11 642 911 пуд нелытан 275 судным, 6 945 158 теҥгелан да 950 121 пудым акым палемдыде грузитлыме; 775 718 пуд нелытан 329 пароходым, 1 038 707 теҥгелан да 1626 шолым, 607 824 теҥгелан. 3 365 165 пуд нелытан 80 судным ястарыме, 584 245 теҥгелан, 587 832 пуд нелытан 228 пароходым, 493 546 теҥгелан, 1549 шолым, 223 077 теҥгелан.

Транспорт да кыл

Ӱпӧ губерний гоч Самара-Златоуст кӱртньыгорно (545 уштыш) эрта. Почто корно 856 уштыш; тылеч посна почтым шупшыктымаш эше 487 уштыш ял корно дене ышталтын. Почто-телеграф контор 8, почто-телеграф отделений 13, почта отделений 21. Виктер телеграф линий-влак 971 уштыш, кӱртньыгорно 795 уштыш.

Образований

1894 ий тӱҥалтышлан губернийыште шотлалтше 436 школ гыч (грамот школ-влак деч посна), земстве деч ончычсо пагытыште (1875 ий марте) чылаже 69 школ почылтын, кодшо 367-ше — земстве пагытыште; земстве 156 школым, духовенстве 85, калык просвещенийын министерствыже, посна еҥ-влак да моло ведомстве-влак 126 школым почыныт. 1875 ий тӱҥалтышлан чыла школышто 5266 тунемше лийын. 1899 ийыште Ӱпӧ губернийыште чылаже 802 тунемме тӧнеж лийын, тушто 47 424 еҥ тунемын (35 054 рвезе да 12 370 ӱдыр). 1 пӧръеҥ да 1 ӱдырамаш гимназий, 3 ӱдырамаш прогимназий, землемерный да реальный училище-влак, духовный семинарий да ӱдырамаш духовный училище, 1 йот калыкым туныктышо школ, 5 ялозанлык школ да 1 туныктышо семинарий (Благовещенский заводышто). Лӱмерысе училище-влакын чотышкышт 1500 наре медресе да мектеб-влак пурен огытыл. Калык просвещений министерствын виктарымашышкыже 523 тунемме тӧнеж пурен, тушто 34 123 еҥ тунемын (нунын кокла гыч 240 земский, тушто 16 755 еҥ тунемын); 149 черке-приходской школ пурен, тушто 9391 еҥ тунемын, миссионерский — 43, 1504 еҥ тунемын, грамото школ-влак — 71 (тунемше-влакын чотышт пале огыл); моло школ вес ведомстве-влакын лийыныт. Шуко тӱҥалтыш школ пелен интернат, сад, пакча, мӱкшотар, калык книгагудо улыт.

Медицине

1899 ийыште губернийыште 101 эмлызе лийын, нунын кокла гыч 50 земствыште да 11 кӱртньыгорнышто ыштен. Фельдшер 207, нунын кокла гыч 144 яллаште; фельдшерын ученикше-влак 12, павышка-влак 32 (нунын кокла гыч 8 яллаште), 6 пӱйым эмлыше (Ӱпӧ олаште). Чылаже 1271 койкан 59 эмлымвер. Эмлымвер гыч 26 земский (827 койко), 20 горнозаводский, 5 тюрьман, 7 моло ведомствын, 1 кӱртньыгорнын. 1899 ийыште 791 982 эмлалтше лийын. 13 эмгудо, нунын кокла гыч 5 — яллаште. 28 ветеринар эмлызе, 8 фельдшер, 13 орол.

Налог да погымаш-влак

1898 ийыште 395 553 теҥге оласе парышым налме, ола-влак оласе управленийлан 73 207 теҥгем, тунемме тӧнеж-влаклан 72 710 теҥгем, медицине ужашлан — 10 490 теҥгем, а чылаже 403 243 теҥгем колтеныт. 1876 ийыште уезд да губерний земский погымаш-влак 503 768 теҥге лийыныт; 1899 ийыште нуно 1 312 024 теҥгеш шуыныт, тышеч мланде гыч 702 087 теҥге, моло кусараш лийдыме пого гыч 551 545 теҥге, ужалыме документ-влак гыч 58 392 теҥге. 1876 ийыште губерний да уезд земский роскот-влак 513 935 теҥге лийыныт, 1899 ийыште — 1 661 027 теҥге, тышеч земский управленийым кучашлан — 158 354 теҥге, калыкын тазалыкшылан — 443 130 теҥге (1876 ийысе 98 тӱжем теҥге дене таҥастарымаште), калык образованийлан 254 654 теҥге (1876 ийыште — 102 тӱжем теҥге). 1900 ийысе смете почеш губернийысе земский погымаш-влак 478 234 теҥге шотлалтыныт, тышеч кусараш лийдыме пого гыч — 455 115 теҥге, гильдий свидетельстве, патент да промысел билет-влак гыч 23 119 теҥге. 475 тӱжем теҥге роскотым палемдыме, тышеч земский управленийым кучашлан — 70 605 теҥге, калыкын тазалыкшылан — 117 623 теҥге, калык образованийлан — 36 741 теҥге.

Археологий

Археологий шотышто губерний пеш поян: шуко вал, городище, курган (ср. Р. Г. Игнатьев «Памятники доисторических древностей Уфимской губернии», «Справочная книжка Уфимской губернии на 1883 г.») уло. Курганлаште той, шӧртньӧ да ший арвер-влакым мумо.

Палемдымаш

Литератур

• Уфимская губерния // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
• «Памятные» и «Справочные» книжки Уфимской губернии. с 1873 по 1900 г.
• «Сборник статистич. сведений Уфимская губерния» (изд. губ. земства; 8 томов с приложениями, 1898—1900).
• Габдрафикова Л. Р. Города и горожане Уфимской губернии в 1870—1892 гг.: по материалам органов местного самоуправления. — Казань, 2013

Кылвер-влак

• Уфимская губерния. Башкирская энциклопедия.
• Библиотека Царское Село (книги по истории Уфимской губернии, Памятные книжки, в формате PDF).