Юл

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Юл
руш. Волга
Ульяновск воктене Юл эҥерУльяновск воктене Юл эҥер
Сынже
Кужыт 3530 км
Бассейн 1 360 000 км²
Вӱдым кучылтмаш 8060 м³/с (Волгоград воктене)
Вӱд йогымаш
Вӱдшинча  
 • Верланымаш Волговерховье ял (Тверь область Осташково район)
 • Кӱкшыт 228 м
 • Координат 57°15′05″ с. ш. 32°28′05″ в. д.GЯO
Аҥ Каспий теҥыз
 • Кӱкшыт −28 м
 • Координат 45°41′50″ с. ш. 47°51′45″ в. д.GЯO
Эҥер тайыл 0,07 м/км
Верланымаш
Вӱд системе Каспий теҥыз
Эл
Регион Тверь область, Моско область, Ярославль область, Кострома область, Иваново область, Угарман область, Марий Эл, Чуваший, Татарстан, Ульяновск область, Самара область, Саратов область, Волгоград область, Астрахань область, Калмыкий
ГВР код 08010100112110000000017[1], 08010400312112100000019[2], 08010100412110000000017[3], 08010400712110000000017[4], 11010002412110000000017[5], 11010000312110000000017[6], 08010100812110000000017[7] да 11010002212110000000017[8]
ГКГН номер 0134814
Юл (Европейская часть России)
Пелганде точко — вӱдшинча
вӱдшинча
Канде точко
аҥ
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Юл (руш. Волга, чуваш. Атӑл, каз. Еділ, суасла Идел, ног. Эдил, калм. Иҗил-һол, эрзя Рав) — Российын европо ужашыштыже йоген кайыше эҥер (Юл эҥер аҥын изи ужашыже, эҥерын тӱҥ йогынжо деч ӧрдыжтӧ, Казахстан кундемыште верланен). Мландыште эн кугу эҥер-влак кокла гыч иктыже да вӱдшӧ, бассейн кумдыкшо да кужытшо дене Европышто эн кугу, тыгак тӱнямбалне бессточный (кӧргӧ) вӱдыш йоген пурышо эн кугу эҥер.

Эҥерын кужытшо 3530 километр (вӱдкучемым чоҥымо марте — 3690 километр), а вӱд погынымо бассейнын кумдыкшо — 1360 тӱжем км²[9]. Идалыкаш йогын — 254 км³.

Юл мучко ныл миллионер ола верланен (эҥер тӱҥалтыш гыч эҥер аҥ марте): Угарман, Озаҥ, Самара да Волгоград. 1930—1980-ше ийлаште Юлышто Юл-Каме каскадын ужашыжлан шотлалтше кандаш гидроэлектростанций чоҥалтын.

Россий кумдыкын Юл воктенысе ужашыжым Юл кундем маныт.

Лӱм

Волга манме руш лӱм (акр. руш Вльга) кугезе славян *Vьlga гыч лектын, тҥ. во́лглый — волога — влага. Лӱмын славян гыч лекмыжым Чехийыште Vlha[комм. 1] да Польшышто Вильга эҥер-влакын улмышт пеҥгыдемдат[10][11].

Юлын кӱшыл йогынжо балт йылме гыч лийше гидроним-влакын кумдан шарлыме зонышто верланен, сандене балт йылме гыч этимологий темлалтын: ilga «кужу» → Волго ер → Волга эҥер[12]; valka «изэҥер, изирак эҥер»[13]. Вес версийлан келшышын, эҥерын лӱмжӧ прибалтике-финн (фин. valkea, эст. valge «ош», тҥ. Вологда) да марий (акрет мар. *Jylγ (тюрк гыч), кызытсе мар. Юл; мар. Волгыдо «волгыдо») йылмыла гыч лийын.

Тюрк йылмылаште Итиль дене келшен толшо лӱм шарлен. Тудо пӱтынь Юлым, а тудын ӱлыл да кокла йогынжым гына огыл, авалта[14][⇨].

Палео-Юл

Юлын геологий историйже миоцен мучаште — плиоцен тӱҥалтыште негызлалтын[15]. Тунам кызытсе сынан эҥерын лапше ышталтын. Плиоцен жапыште лап эркын-эркын келгемын. Лап ышталтме саман-влак шукырак лийыныт. Юл Каспий теҥызыш кызытсе Баку кундемыште йоген пурен (тудо широташтыракак Юл голоцен оптимумышто Каспийыш йоген пурен) миоцен мучаште, но плиоценыште, Каспийын акчагыль трансгрессийже годым, эҥер аҥ Озаҥ кундемыште верланен[16]. Тиде жапыште кундемын климатше субтропик сынан лийын, а эҥер серыште магнолий-влак кушкыныт[17].

Эр неоплейстоцен тӱҥалтыште лопын четвертичный келгытше эн кугу лийын (70 метрлан; эрозий базис кӱшыл Юлышто теҥыз деч 10 метр кӱшнӧ верланен)[18]. Плейстоцен ий саманыште ий-влак кӱшыл Юлын пӱтынь гаяк ужашыжым, Окан бассейнжын пелыжым да кокла Юл ден Чолман бассейн-влакын йӱдвел ужашыштым леведыныт. Плейстоцен жапыште лоп вашталталт толшо шижын — ий да ий кокласе саманлан вашмут семын осадке дене шуктымаш. Плейстоцен жапыште лап ий саман да ий саман кокласе эпохылаште лийше южвӱдлан кӧра алмаш-алмаш вашталтмашым чытен.

XX курым кыдалне[19] южо шанчызе-влак шоненыт: плейстоценын ий саманже марте Кӱшыл Юл бассейнын лап радамже кызытсе деч чот ойыртемалтын. И. В. Пролеткинын шонымыж почеш, Кокла Юл кундемысе бассейнын вӱдшӧ касвел могырышкыла (Озаҥ гыч Угарман марте кумдык деч изиш йӱдвелнырак широташте) йоген кертын, а тудыжо вара Ока эҥер бассейн гоч, палео-Дон лапыш логалын. Вӱд йогынын чумыр структуржо да направленийже тыгай лийын кертын: палео-Чолман — палео-Юл — палео-Ока — палео-Дон[17]. Но тыгай гипотезым буритлымаш да инструмент данный дене пеҥгыдемдыме огыл.

Историй увер

Акрет лӱм-влак

Очыни, Юл нерген эн ончычсо свидетельстве тошто иран «Авестыште» (мемнан эра деч ончыч 2-шо тӱжемий мучаш — 1-ше тӱжемийын икымше пелыже) уло. Тушто «Видевдатыште» да «Яштахыште» «тӱня мучаште йогышо» Рангха але Ранха лӱман ала-могай эҥер нерген палемдалтеш[20]:235—236.

Тыгай шонымаш уло: Юл нерген икымше гана акрет грек источниклаште Геродотын (мемнан эра деч ончыч V курым) пашалаштыже вашлиялтеш. Тудын Перс Кугыжа Дарий I-ын скиф-влак ӱмбак кайыме нерген каласкалымаштыже увертаралтеш: Дарий, скиф-влакым Танаис эҥер вес могырыш поктен (кызытсе Дон), Оар эҥереш шогалын[21]. Кеч каласкалымаште Оар Меотидыш (кызытсе Азов теҥыз) йоген пура маныт гынат, шымлызе-влак шонат, пуйто Геродот Юлын скиф (вес семынже иран) лӱмжым серен[20]:231—233.

Мемнан эран икымше курымласе античный автор-влак Клавдий Птолемей (II к.) да Аммиан Марцеллин (IV к.) Юлым Ра[22], лат. Rha маныныт (тҥ. мокшо Рава ден эрзя Рав — кок лӱмжат иран гыч). Эше ончычсырак античный географ-влак (Эратосфен, Посидоний, Страбон) Каспий теҥыз — Йӱдвел океанын иксаже, а эҥер — вӱдушык манме теорийлан эҥертеныт. Но Птолемей палемда, йӱдвел гыч йогышо Ра эҥер кок эҥерын ушнымыж дене ышталтеш, нунын кокла гыч иктыже касвел курык гыч йога, а весыже — эрвел курык гыч[20]:230, 233. Кокла курымлаште ыштыме картлаште Ра лӱмым вашлияш лиеш. Тудо Юлын чыла йогынжым, тыгак тудын тӱҥ игэҥерже — Чолманым — лӱмден.

Фонетике могырым Юлын вес лӱмжым шымлызе-влак Геродотын Оар ден Птолемейын Ра-же деке лишыл Аракс эҥер дене кылдат. Тиде лӱм нерген палемдымаш Геродотын, Аристотельын да Диодор Сицилийскийын пашалаштышт вашлиялтеш, да акрет жапыште тиде эҥерын верланымыж нерген тӱрлӧ шонымаш лийын (мутлан, Амударья але Закавказьыште Аракс эҥер). Южо источниклаште тиде эҥерын Каспий теҥыз деч йӱдвел але йӱдвел-эрвел могырышто верланымыж нерген ойлалтеш. Тыге, Геродот Теҥызыш йоген пурышо Араксын нылле аҥан дельтыжым сӱретла да тушто «иле колым кочшо, тюленьын коваштыжым вургем олмеш кучылтшо» еҥ-влак илыме нерген ойлалтеш. Тиде текстыште, южо шымлызе-влакын шонымышт почеш, лач Юлын эҥер аҥже сӱретлалтын, лач тыште гына тюлень-влак иленыт[20]:233—234.

В. Д. Димитриевын увертарымыж почеш, С. Т. Еремянын расшифроватлыме палыдыме армян географын картыштыже (VII к.) Юлым Атл маныныт, а тудын воктене Ра лӱман эҥер палемдалтын. Тудо кызытсе картлаште уке. Кызыт Юл ден Дон коклаште верланыше ер-влак, очыни, тиде йомшо эҥерын кодшыжо улыт, тудын вӱдшокшыжо Доныш йоген пурен[23]:208.

Тӱҥ статья: Итиль (Юлын лӱмжӧ)  (руш.) (мар.

Кокла курымлаште Юл Чолман ден Ош Виче дене пырля Итиль лӱм дене палыме лийын (тҥ. кызытсе лӱм-влак суасла Идел, ног. Эдил, каз. Еділ, чуваш. Атӑл, калм. Иҗил). Византий хронист Феофан Исповедник (VIII—IX кк.), Йӱдвел Причерноморьен географий лӱмжым ончыктымо годым, «сармат-влакын мландышт дене океан деч ӱлыкӧ йоген кайыше да Ατελ маналтше эн кугу эҥер» нерген икмыняр гана палемда[24].

Юлысо сатулымо корно

Тӱҥ статья: Юлысо сатулымо корно  (руш.) (мар.

Эн ончычсо «Повесть временных лет» акрет годсо руш летописьыште туге ойлалтеш: «Тудо Волоковский чодыра гыч [кызытсе Валдай кӱкшака] Юл эрвел могырыш йоген кая да Хвалисский теҥызыш [кызытсе Каспий теҥыз] йоген пура…».

Юлын да игэҥер-влакын верланымышт юлысо сатулымо корным почаш йӧным ыштеныт. Юл да Дон переволоко гоч Дон-Азов-Шем теҥыз дене кыл ышталтын. Араб халифат гыч куэм, кӱртньӧ лукталтын, славян мланде гыч — саркурал (керде), коваште, шыште, мӱй. IX—X курымлаште ужалымаште кугу рольым тыгай рӱдер-влак модыныт: эҥер аҥыште — хазар Итиль, кокла Юлышто — булгарысе Булгар, Кӱшыл Юл кундемыште — Ростов, Суздаль, Муром руш ола-влак. 965-ше ийыште Святослав кугыжан Юлыш походшо да шуко хазар олам шалатымыже деч вара юлсер сатулымо корнын кӱлешлыкше иземеш, а шуко ужалыше акрет ола-влак лунчыргат.

XI курым гыч тӱҥалын, руш калык-влак кокласе тӱнямбал ужалымашын кугурак ужашыже Днепр сатулымо корно дене эрта. Тидлан Византий дене ужалыме да религий кылым ышташ мелын шогышо кугыжа политике полша. Тиде жапыште юлысо ужалымаш чот лушкемеш, а XIII курымышто монгол-татар керылт пурымаш (Кӱшыл Юлын бассейныштыже улшо кугу рольым модшо Новгород, Тверь да Владимир-Суздаль Русь олала деч посна) озанлык кылым пудырта. XV курым гыч ужалыме корно шке кӱлешлыкшым уэш пӧртылта, Озаҥ, Угарман, Астрахань гай рӱдер-влакын рольышт кушкеш.

Степан Разин перс кугыжан ӱдырым Юлыш кудалта

Иван Грозныйын XVI курым кыдалне Озаҥ ден Астрахань ханствылам сеҥен налмыже Россий кидыште Пӱтынь Юл эҥер системым иктыш ушымашке конден, тидыже XVII курымышто юлысо ужалымашлан тӱзланашыже полшен. У кугу ола-влак — Самара, Саратов, Царицын — шочыт; Кугу рольым Ярославль, Кострома, Угарман, Симбирск модыт. Юл мучко судно-влакын кугу караванышт (500 наре) коштеш. XVII—XVIII курымлаште Юл бассейн Степан Разин ден Емельян Пугачёвын вуйлатымышт почеш восстанийыш лекше казак ден кресаньык-влакын кучедалме тӱҥ кундемышт лийын.

Юл Саратов гыч эҥер аҥ марте. И. К. Кириловын 1722-1737-ше ийласе Пӱтынь Российысе империйын атласше

XVIII курымышто тӱҥ ужалыме корно-влак Касвелыш куснат, а ӱлыл Юлын экономикыже шагал еҥ илымылан да кочевник-влакын керылтмыштлан кӧра вияҥмым чарнен.

Илья Репин. «Бурлак-влак — Юлышто», 1873

XIX курымышто Юл ден Нева бассейнын (1808) Мариинский эҥер системыж дене ушымо деч вара Юлысо ужалыме корно писын вияҥаш тӱҥалын; кугу эҥер флот (1820-шо ийыште — икымше пароход) шочеш, Юлышто 300 тӱжем наре бурлак пашам ышта. Кинде, шинчал, кол, варарак нефть ден хлопкым шуко шупшыктат.

Российыште 1917—1922-шо ийласе Граждан сарын вияҥмыже шуко шотышто 1918-ше ийыште икмыняр Юл Кундем олалаште Учредительный погынын Комитетшын кучемжым палемдыме дене кылдалтын. Большевик-влакын Юлым уэш кидышкышт налмышт Граждан сарын кӱлешан татшылан шотлалтеш, молан манаш гын, Юлым тергымаш кинде да баку нефть деке пураш йӧным ыштен. Граждан сарыште кӱлешан рольым Царицыным аралымаш модын, тушто И. В. Сталин чолган участвоватлен, тидыже Царицыным уэш Сталинградыш савыраш сай амал лийын.

Социалист чоҥымаш ийлаште чыла элым индустриализироватлымылан кӧра Юлысо корнын значенийже кугемын. 1930-шо ийла мучаш гыч Юлым гидроэлектроэнергий негыз семын кучылташ тӱҥалыныт. Кугу Ачамланде сар жапыште эҥерыште вашталтыш да эн вӱрым йоктарыман Ржев да Сталинград кредалмаш-влак лийыныт. Сар деч вара Юлын экономике рольжо, поснак икмыняр кугу вӱдкучем ден гидроэлектростанцийым ыштыме деч вара, чот вияҥын.

Географий положений

Юл Валдай кӱкшакаште (228 метр кӱкшытыштӧ) тӱҥалеш да Каспий теҥызыш йоген пура. Эҥерын тӱҥалтышыже теҥыз кӱкшыт деч 28 метр ӱлнӧ вералнен. Юл — тӱнямбалне кӧргӧ стокын эн кугу эҥерже, рашрак каласаш гын, мировой океаныш йоген ок пуро.

Терра спутник гыч Юлын сӱретше[комм. 2]
Юлын бассейнже

Юл бассейнын эҥер системышкыже 151 тӱжем водоток пура, чумыр налмаште кужытшо — 574 тӱжем километр. Юлыш 200 наре игэҥер йоген пура. Шола игэҥер-влак пурла деч шукырак да вӱданрак улыт. Камышин деч умбакыже кугу игэҥер-влак уке улыт.

Юлын бассейнже Российын европо кумдыкшын ик кумшо ужашыжым айла да касвелне Валдай ден Кокла Руш кӱкшака-влак гыч эрвелне Урал марте шуйна. Юлын вӱд налме кумдыкшын тӱҥ ужашыже — йӱдвел (эҥерын да Моско олан субширотный ужашыж марте, тыгак пӱтынь курык ужашыже) — чодыра зонышто верланен, бассейнын Самара ола марте кокла ужашыже — чодыра степь зонышто, кечывалвел ужашыже — степь зонышто Волгоград марте, а кечывалвелныже — пеле пустыньыште. Юлым шеледаш палемдыме: кӱшыл Юл — эҥер тӱҥалтыш гыч Ока аҥ марте, кокла Юл — Ока эҥерын йоген пурымыж гыч Чолман эҥер аҥ марте да ӱлыл Юл — Чолман эҥерын йоген пурымыжо гыч Каспий теҥызыш ушнымыжо марте[25].

Юлын эҥер аҥже

Эҥер аҥ

Тӱҥ статья: Юлын эҥер аҥже  (руш.) (мар.

Юлын эҥер аҥже — Тверь областьысе Волговерховье ял воктенысе памаш. Кӱшыл йогынышто, Валдай кӱкшака кумдыкышто, Юл изи ер-влак — Изи да Кугу Верхит, — гоч эрта, вара Кӱшыл Юл ер-влак семын палыме кугу ер-влакын — Стерж, Вселуг, Пено да Волго, — системышт гоч. Нине ер-влак Кӱшыл Юл вӱдкучемыш ушалтыныт.

Кӱшыл Юл

1843-шо ийыште Юлын Кӱшыл Юл ер-влак системе гоч эртымыж деч вара вӱд йогыным виктараш да меженьыште судно-влак коштын кертме келгытым шотыш кондаш манын, пӱям (Кӱшыл Юл бейшлот) чоҥеныт.

Юл кӱшыл йогынышто Старице ола деч ӱлнырак

Юлышто вӱд тӱҥалтыш гыч икымше кугу илем — Ржев ола. Тудын деч вара судно коштмо кумдык тӱҥалеш[26].

Кострома деч ӱлнырак Юл эҥер лиймым чарна да вӱдкучем радамыш савырна да пӱтынек виктаралтеш. Тверь ден Рыбинск ола-влак коклаште Юлышто пӱян Иваньковский вӱдкучемым (Моско теҥыз маналтеш) да Дубна ола воктене ГЭС-ым, Углич вӱдкучемым (Углич воктенысе ГЭС) — Рыбинск вӱдкучемым (Рыбинск воктенысе ГЭС) ыштыме. Рыбинск — Ярославль кундемыште да Кострома деч ӱлнырак эҥер кӱкшӧ сер кокласе аҥысыр лапыште йога, Углич-Данилов ден Галич-Чухломск кӱкшакам вончен эрта. Умбакыже Юл Унчо да Балахна лап верла мучко йога. Городец воктене (Угарман деч кӱшнырак) Угарман ГЭС пӱя дене авырыме Юл Горький вӱдкучемым ышта.

Юл Угарманыште Валерий Чкаловын шарныктышыже воктенысе ончымо площадке гыч. 2014-ше ий, сӱрем тылзе
Юл — Угарман воктене

Рыбинск ден Угарман ГЭС-влакым чоҥымаш Городец деч ӱлнӧ идалыкысе стокым уэш пайлен. Паводок (шошо сток) кӱрылтын, кеҥеж-шыже межень жапыште сток 15%-лан кугемын, теле меженьыште — кок пачаш. Рыбинск ден Угарман ГЭС-ым чоҥымаш идалыкаш йогынжым Городец деч ӱлнӧ шеледен. Вӱдшор (шошымсо йогын) пӱчкылтын, кеҥеж-шыже межень годым йогын 15 процентлан кугемдыме лийын, теле межень годым — кок пачаш.

Городецк шлюз-влак деч варасе кумдык судно коштмашлан йӧндымӧ улеш, тушто шуко лондем уло (Городец, Верхне-Кочергинский, Нижне-Кочергинский, Верхне-Ветлянский, Нижне-Ветлянский, Парашинский яр, Верхне-Парашинский, Нижний Парашинский, Коровий, Козинский, Георгиевский, Верхне-Ревякский, Средне-Ревякский, Нижне-Ревякский, Ока эҥерын куакш верже-влак), тыгак отро-влак (Кочергинский / Щукобор, Красавчик, Ревякский) да огрудко-влак (Кочергинский, Ветлянкий, Кубенцовский, Балахнинский). Ревякский отрошто судно коштмо келгытым кугемдаш Угарман изи напоран гидроузелым чоҥымо нерген ойлат[27].

Кӱшыл Юлын эн кугу игэҥерже-влак — Селижаровка, Вазузо, Тверца, Молога, Шексна, Кострома да Унчо.

Кокла Юл

Кокла йогынышто, Ока йоген пурымо деч ӱлнырак, Юл эше утларак вӱдаҥеш. Тудо Приволжский кӱкшакан йӱдвел чекше мучко йога. Эҥерын пурла серже кӱкшӧ, шолаже — лап. Шупашкар воктене Шупашкар ГЭС чоҥалтын, тудын пӱяж деч кӱшкырак Шупашкар вӱдкучем верланен. Юлын кокла йогыныштыжо эн кугу игэҥерже-влак — Ока, Сура, Вӱтла да Свияга.

Ӱлыл Юл

Ӱлыл йогынышто Чолманын йоген пурымыж деч вара Юлыш пеш шагал эҥер йоген пура. Тудо тыште Приволжский кӱкшака мучко йога. Тольятти лишне Самарысе Лука деч кӱшнырак, тудыжо Юл гыч лийын, Жигулёв курыкла йыр савырнен, Жигулёв ГЭС плотинам ыштыме; плотина деч кӱшнырак Куйбышев вӱдкучем шуйна. Юлышто Балаково ола кундемыште Саратов ГЭС плотинам нӧлтымӧ. Плотина деч кӱшнырак Саратов вӱдкучем верланен. Ӱлыл Юлыш изирак игэҥер-влак йоген пурат — Сок, Самара, Кугу Иргиза, Еруслан. Волгоградыште, Юл ГЭС кундемыште, Юл деч шола вӱдшокшыжо — Ахтуба (кужытшо 537 километр), ойыралтеш. Тудо тӱҥ йогынлан параллельно йога. Юл ден Ахтуба коклаште шуко йогын да тошто эҥерлап дене вончалтше кумда кумдыкым Юл-Ахтубино поймо маныт; ончыч тиде поймо кӧргыштӧ вӱдын ташлыме лопкытшо 20-30 меҥге наре шуын. Юл воктене Ахтуба тӱҥалтыш ден Волгоград коклаште Юл ГЭС чоҥалтын; плотина деч кӱшнырак Волгоград вӱдкучем шарла. Плотина деч нылле километр ӱлнӧ Юл дене Юл-Дон канал ушна. Тудо Юлым Донысо Цимлянский вӱдкучем дене кылда.

Райгород илем воктенысе Юл сер-влак — Ӱлыл Юл

Юл эҥер аҥ Бузанын вӱдшокшыжын Юлын йогынжо деч ойыралтме верыште тӱҥалеш (Астрахань деч 46 километрлан йӱдвелыш) да Россий ден Европышто ик эн кугулан шотлалтеш. Эҥер аҥыште 500 наре вӱдшокш, пиктеж да изи эҥер погына. Тӱҥ вӱдшокш-влак — Бузан, Бахтемир, Камызяк, Тошто Юл, Болда, Ахтуба; нунын кокла гыч судно коштын кертманжылан Юл-Каспий каналым ыштыше Бахтемир шотлалтеш. Юлын ӱлыл йогынжын ик вӱдшокшыжо — Кигач эҥер — Казахстан гоч йоген эрта. Палемдыме вӱдшокш гыч «Юл — Мангышлак» стратегический водовод тӱҥалеш. Тудо Казахстанын Мангистау областьшын икмыняр кундемжым яндар вӱд дене ситара.

Тӱрлӧ жапыште Юлын эҥер аҥже шке вержым вашталтен.

<…> II курымышто, III курымышто эн кугу кӱкшытыш шушо арид зоно кошкаш тӱҥалын. Тиде пагытыште Каспий теҥыз минус 33-32 метр пале марте кӱзен. Юлышто вӱд тунар шуко лийын, тудо тунамсе йогыныш шыҥдаралтын кертын огыл, да кызытсе сынан эҥер аҥ ышталтын. Кечывалвелне эҥер аҥ Бузачи пелотро марте манаш лиеш (Мангышлак йӱдвел) шуйнен.Л. Н. Гумилёв «Хазария и Каспий» Вестник Ленинградского ун-та — 1964 — № 6, вып. I — с. 83-95

Куйбышев вӱдкучемым ыштыме деч вара кокла да ӱлыл Юл кокласе чек семын южо источниклаште Самара деч кӱшнырак Жигулёв ГЭС-ым ончыктат. Вес источниклаште кокла да ӱлыл Юл кокласе чеклан Саратов ГЭС-ым (Балаково олаште) шотлат; тыге (Юл Кундемым ужашлан шеледыме гаяк), ӱлыл Юлыш Саратов область (мӱндыр йӱдвел кундем-влак деч посна), Волгоград область, Калмыкий Республик да Астрахань область пурат.

Гидрологий режим

Юлыш тӱҥ шотышто лум (идалыкаш йогынын 60 %), мланде йымалысе (30 %) да йӱр (10 %) вӱд погына. Пӱртӱс шот дене шошым вӱд ташлымаш дене (вӱдшор — пеледыш тылзе-влак), кеҥеж да теле межень жапыште шагал вӱд улмо дене да шыже йӱр вӱд дене (шыжа тылзе) ойыртемалтеш. Юлын идалыкаш кӱкшытшын вашталтмыже виктарыме деч ончыч Тверь воктене 11 метр, Чолман эҥер аҥ деч ӱлнырак — 15—17 метр да Астрахань воктене — 3 метр марте шуын. Вӱдкучем-влакым чоҥымо дене Юлын стокшо шотыш кондалтын, кӱкшыт вашталтмаш вучыдымын иземын. Виян вӱдшор-влак Юлышто 1709-ше, 1719-ше, 1853-шо, 1908-ше да 1926-шо ийлаште лийыныт. Тидын деч посна, вӱдкучем-влакым ыштыме годым кӱкшытын кӱшнӧ лиймыж дене кылдалтше лап сер-влак мучко икмыняр олаште кумда да чӱчкыдын изи келгытан купаҥше лиман ден затон-влак ышталтыныт, тыгак дамбе, шапаш насос да т. м. шотан инженер аралыме сооружений-влак чоҥалтыныт.

Юлышто вӱд кугыт вашталтмылан вӱдкучемын влиянийже
У ий Юл (Ярославльын йӱдвел тӱржӧ)
Юлысо уда игече (Озаҥ воктенысе Куйбышев вӱдкучем)

Кӱшыл Юл бейшлот воктенысе идалыкаш вӱдым кокла кучылтмаш 29 м³/с, Тверь ола воктене — 182, Ярославль ола воктене — 1110, Угарман ола воктене — 2970, Самара ола воктене — 7720, Волгоград ола воктене — 8060 м³/с. Волгоград деч ӱлнырак эҥер шке расходшын 2%-ше нарым пучымашлан кучылтеш. Ончыч вӱдшор жапыште эн кугу вӱд кучылтмаш Чолман йоген пурымо деч ӱлнырак 67 000 м³/с марте шуын, а Волгоград воктене поймо дене шарлымылан кӧра 52 000 м³/с деч шукырак лийын огыл. Стокым радамлыме дене кылдалтше эн кугу вӱд кучылтмаш вучыдымын иземын, а кеҥеж да теле межень кучылтмаш чот кугемын. Волгоград марте Юл бассейнын вӱд балансше шуко ий ончымаште кокла шот дене тыгайрак: южвӱд — 662 миллиметр, але идалыклан 900 км³, эҥер йогын — 187 миллиметр, але идалыклан 254 км³, пучаҥмаш — 475 миллиметр, але идалыклан 646 км³.

Вӱдкучем-влакым ыштыме деч ончыч идалык мучко Юл эҥер аҥыш 25 миллион наре тонн наносым да 40—50 миллион тонн шулыктарыме минерал веществам луктын. Юлын вӱд температурыжо кеҥеж кыдалне (сӱрем тылзе) 20—25 °C марте шуэш. Юл Астрахань воктене март кыдалне почылтеш, апрельын 1-ше пелыштыже кӱшыл Юлышто да Камышин деч ӱлнырак почылтеш, моло вере — апрель кыдалне. Кӱшыл да кокла йогынышто ноябрь мучаште кылма, ӱлылыштӧ — декабрь тӱҥалтыште; ий деч посна 200 кече наре кодеш, а Астрахань воктене — 260 кече наре. Вӱдкучем-влакым ыштыме дене Юлын шокшемме жапше вашталтын: кӱшыл бьефлаште ияҥме кужытышт кугемын, а ӱлылыштӧ — кӱчыкрак лийын.

Бассейн территорийысе кундем-влак

XXI курым тӱҥалтышлан Россий Федерацийын 37 субъектше пӱтынек але ужашын Юл бассейн кумдыкышто верланен. Тиде Российын эн шуко калык илыман кундемже — тыште 60 миллион наре еҥ ила (Россий калыкын 40%-ше наре) да элын чыла йӧнозанлык ден ялозанлык продукцийжын кумшо ужашыже тыште ыштен лукталтеш[26].

Юлышто РФ-ын субъектше-влак
Волгоград лишне Юл мучко круизный теплоход-влак

Юл Россий Федерацийын 15 субъектше гоч йоген эрта (вӱдмучаш гыч эҥер аҥ марте):

Юл бассейнын вӱд объектше-влак тыгак Россий Федерацийын вес субъектлаштыжат верланеныт (алфавит почеш):

тыгак Казахстанын Касвел-Казахстан[комм. 3] ден Атырау областьлаштыже.

Юл дене ушалтыныт:

  • Балт теҥыз дене — Юл-Балт вӱд корно да Вышневолоцк ден Тихвинск системе-влак полшымо дене;
  • Ош теҥыз дене — Северодвинск системе да Беломорск-Балт канал гоч;
  • Азов да Шем теҥыз-влак дене — Юл-Дон канал гоч.

Кӱшыл Юл бассейныште кугу чодыра-влак верланеныт. Кокла да ужашын Ӱлыл Юл Кундемыште кугу кумдыкым шурно ден технике культурым ӱдымӧ мланде айла. Бахча саска ден сад-пакча вияҥыт. Юл-Урал кундемыште нефть ден газлан поян вер-влак улыт. Соликамск лишне — калиян шинчал вер. Ӱлыл Юл Кундемыште (Баскунчак ер, Эльтон) — кочкыш шинчал.

Юл эҥер Ржевыште, эҥер тӱҥалтыш гыч икымше олаште. 1910-шо ий
Юл - Тверьыште, шыже эр
Жигули воктенысе Юл
Саратовысе Юл гоч кӱвар
Юл - Астраханьыште, пытартыш олаште[комм. 4]

Экологий да кол кучымаш

Юлышто 70 наре тӱрлӧ кол ила, нунын кокла гыч 40 — промысловый (эн кӱлешан-влак: вобло, ловал, шылагол, сазан, шийгол, нужгол, некрагол, сӱгӧ). Россий империй жапыште идалыклан кол кучымо 4 пагыт лийын: шошым (март мучаш гыч 15—20-шо май марте) шылагол, ловал ден карпым кученыт; кеҥежым (15-ше июль гыч) — некрагол-влак (ошкол, шоврига, шип, шылагол); шыжым (1-ше сентябрь гыч 1-ше ноябрь марте) да телым, вакыште чыла тӱрлӧ колым кученыт. Эн шуко кол шошым логалын, вара шыжым, телым колым эн шагал кученыт. Нӧртмӧ кышкыме жапыште, 15-ше май гыч 15-ше июль марте, Юлышто колым кучымым чареныт.

Кучымо некрагол-влакым илышынек эҥер дене тӱрлӧ юлысо олалашке колтеныт, йогын вӱдлан эрташ шелшан лӱмын пушым кучылтыныт. Колым шинчалташ Сапожниковмытын ик предприятийышт гына идалыкыште 16 тӱжем тонн шинчалым пытарен. Телым нунын лапкыштышт 4 метр наре кужытан некрагол-влакым ужаленыт. Нуно 200 килограмм марте икрам пуэныт. XIX курым мучаштак Юлышто промысловый колын чотшо чот иземын. Иктышт тидым колым шот деч посна кучымо дене, весышт — пароход-влакым ырыкташ кучылтмо нефтьын вӱдым лавыртымыже дене кылденыт[29].

Юлышто да тудын шуко кугу игэҥерлаштыже вӱд кызыт пеш чот лавырген[30].

2017-ше ийыште «Юл эҥерым аралымым да лавыртымым шижтарымаш» федерал программе илышыш пурталтын[31], тудын почеш 2025-ше ий марте лавыргыше йогын вӱдым кышкымым чот иземдаш, 26 гидросооруженийым чоҥаш да уэмдаш палемдалтын. Тидлан кӧра 50 тӱжем гектар марте ялозанлык мланде орошенийым налеш, да тынарак кумдык колым шукемдаш ойыралтеш[32]. Тыгак эҥер пундашым келгемдыме, вӱд объектым эрыктыме паша-влак эртаралтыт, вӱд йымаке кайыше судно-влакым нӧлтымӧ сомыл шукталтеш (2018-ше ийлан нуно 3 тӱжем утла погыненыт)[33].

Судно-влак коштмаш

Тӱҥ статья: Юлышто судно-влак коштмаш  (руш.) (мар.

Юлышто Ржев гыч эҥер аҥ марте судно-влак коштыт[26].

Юл гоч кӧргӧ вӱд корно-влак: Ржев ола гыч Колхозник пристань марте (589 километр), Колхозник пристань — Бертюль (Йошкар Баррикаде посёлко) — 2604 километр, тыгак эҥерын аҥыштыже 40 километр кужытан кумдык[34].

Тӱрлӧ жапыште Юл гоч судно кошташ кучылтмо эҥер судно-влакым Угарман олаште Юлсер кугыжаныш вӱд транспорт университетын Эҥер флот тоштерыштыже вераҥденыт.

Юл гоч пассажир теплоход-влак дене круиз маршрут-влак эртат.

Порт-влак

Тӱҥ статья: Юл бассейнын эҥер портшо  (руш.) (мар.

Кӱвар ден переправе-влак

Тӱҥ статья: Юл гоч транспорт сооружений списке  (руш.) (мар.

Юл тӱрысӧ кӱчык кӱварым шотыш налаш огыл гын, эҥер гоч икымше эре ыштыше кӱварлан 1880-ше ийыште пашаш колтымо Сызрань воктенысе Александровский кӱртньыгорно кӱварым шотлаш лиеш. Тылеч ончыч грузым да экипажым вончыктараш пароход-паромым, а эше ондакрак завозня манме лапка пундашан кугу пуш—влакым кучылтыныт. Российыште 2018-ше ий марте эн кужу кӱварлан шотлалтше Юл гоч эн кужу кӱвар — Ульяновскысо Президент кӱвар (5825 метр).

Юл гоч Волгоградысе кӱвар

Юл але Чолман

Шанче могырым ончалаш гын, шуко гидрологий пале почеш, Чолман тӱҥ эҥерлан шотлалтеш, А Юл — тудын игэҥержылан[35][36]. Туге гынат, Эн кӱлешан историй факторым, лачшымак — Российысе ик кугыжанышым ыштымаште Юл эҥерын ушен шогышо рольжым, шотыш налын, Юл ден Чолман ушнымо вер гыч Каспий теҥыз марте эҥерын ужашыжым Юлын, а Чолманын огыл, шуйнымашыжлан шотлат. Кызытсе жапыште Чолман эҥер Юл эҥерын игэҥержылан шотлалтеш, чынрак каласаш гын, Юл эҥер воктенысе Куйбышев вӱдкучемын игэҥержылан шотлалтеш[37]. А. А. Соколовын палемдымыж почеш, тӱҥ эҥерлан кудыжым шотлаш манме йодышым решатлыме годым нелылык лектын кертеш. Тудо примерлан Ангарам конда, тудо шке вӱдшӧ дене Енисей деч кугурак да тиде могырым тӱҥ эҥерлан, а игэҥерлан огыл, шотлалт кертеш ыле. А. А. Соколов тыге шона: тыгай йодыш-влак историй да бытовой шотан фактор-влакым, а объективный научный йӧн-влакым огыл, шотыш налын радамлалтыт[19].

Эҥер-влакын ушнымо верышкышт вӱд погынымо кумдык дене Юл кугурак (658,9 тӱжем км² 536,9 тӱжем км² ваштареш). Но тиде кундемыште Юл шагалрак эҥерым уша да Чолман бассейнлан сеҥалтеш (66,5 тӱжем эҥер 73,7 тӱжем эҥер ваштареш).

Чолманын Юл дене ушнымо верыштыже вӱд расходшо — 4300 м³/с, а Юлын — 3100 м³/с. Юл ден Чолманын ушнымышт деч ончыч Чолманын кужытшо 1882 километр[38] (плотина-влакым чоҥымо деч ончыч Чолманын кужытшо 2030 километр лийын<[39]) Юлын 1390 километрже ваштареш[40].

Кокла Юлын шошо вӱдшоржылан идалыкаш йогынын 60-70 процентше логалеш[41], а кеҥеж-шыже пагытыште шагал йӱрлан кӧра Юлым пуча[42]. Чолманыште кеҥеж-шыже пагытыште вӱд шагал огыл иземеш (Уралын курык эҥерже да Чолман бассейнын йӱдвел игэҥерже-влак гыч вӱдым налме кӱшеш), сандене Чолман идалыкын кеч-могай жапыштыжат шуко вӱдан.

Юл (шола могыр гыч) ден Чолман ушнымо вер

Чолман тӱҥалтышын кӱкшытшӧ — теҥыз деч 335 метр, А Юл тӱҥалтышын кӱкшытшӧ — 228 метр гына. Юл бассейнын кокла да абсолютный кӱкшытшӧ Чолман деч изирак, молан манаш гын Чолман бассейныште Урал курык-влак верланеныт.

Нине эҥер-влакым шанче могырым 1875-ше ийыште икымше гана эскераш тӱҥалыныт[43]. Тунам нине эҥер-влакын йошкын кийыме верыштым шымлымылан кӧра Чолман Юл деч ятыр ончыч лийын манын шоненыт. Туге гынат могай лап (Юл але Чолман) утларак тошто улмо шотышто пеҥгыдемден каласыме шонымаш алят уке. Лапын южо ужашыже шӱдӧ миллион ий ончычак лийын кертын, а эн тошто шымлыме аллювий раннечетвертичный ийготан улеш[44]. Юл ден Чолман вӱдкучем-влакын каскадыштым ыштыме жап гыч лап-влакым шымлымым чарныме гаяк, молан манаш гын кумда участке-влак вӱд йымак каеныт, а 90-ше ийла гыч шуко серыш пураш нелырак лийын — нуно посна еҥ ден предприятий-влакын кидыштышт лийыныт[45].

Чолманын тӱҥ эҥер улмыж нерген шонымаш дене кокла курымласе араб географий йӱлат келша. Тудо Итиль эҥерын эҥер тӱҥалтышыжым чынжымак Ош Виче — Чолман системе дене кылден (араб-влак Чолман Ош Вичыш йоген пура манын шотленыт)[46].

1983-шо ийыште вӱдкучем каскад гыч пытартышым — Шупашкар вӱдкучемым — колтымо деч вара, Юл Волгоград деч кӱшкырак эҥер лиймым чарнен да кугу йогын вӱдкучем-влакын каскадышкышт савырнен. Чолман эҥер мучко плотина-влак шагал улыт, да шуко эҥер кумдыклаште шке семын лийше вӱдкорно-влак аралалт кодыныт[47].

Тӱшка тӱвыраште

XIX да XX курым тӱҥалтыште Юл дене Николай Некрасов, Максим Горький, Фёдор Шаляпин гай «калык» культурын еҥже-влакын илышышт да творчествышт кылдалтын. Совет сымыктыш революций деч ончычсо Российын сымыктыш шӱлышыж дене чоҥымо Юлын образшым тичмашын кучылтын. Юл ава — шочмо эл дене таҥастаралтеш, тудо совет айдемын эрыкше, йоҥгыдылыкшо, кумдалыкше да куатшын символжылан шотлалтеш. Тиде образым чоҥымаште Григорий Александровын войзымо «Волга, Волга» фильмже да Людмила Зыкинан йоҥгалтарыме «Йога Юл эҥер» («Течёт река Волга») мурыжо рӱдӧ рольым модыныт.

Юл мучко иллюстрироватлыме спутник

Рыбинскыште кугу руш эҥерлан «Юл» («Волга») шарныктышым шогалтыме (тыгак «Юл — Ава»). 17,4 метр кӱкшытан скульптур Рыбинск вӱдкучем могырым шлюз-влакыш пурымаште верланен да эртыше корабль-влакым саламла.

Алексей Саврасов. Юл вӱдын Ярославль воктене ташлымыже. 1871
Иван Айвазовский. Юл Жигулёвский курык воктене. 1887

Сылнымутышто да сымыктышыште Юл пеш чӱчкыдын вашлиялтеш, тудын дене шуко тӱвыра произведений кылдалтын:

Сылнымутышто
  • А. Н. Островскийын «Бесприданнице», «Козьма Минин», «Кӱдырчан йӱр» пьесыже-влак.
  • А. П. Мельниковын «Чодыралаште» да «Курыклаште» дилогийже.
  • А. М. Горькийын «Егор Булычев да молат», «Достигаев да молат» пьесыже-влак.
  • А. Т. Твардовскийын «Мӱндырнӧ — мӱндыр» («За далью — даль»), «Шым тӱжем эҥер» («Семь тысяч рек») (глава) поэмыже.
  • Н. А. Некрасовын «Юлышто» («На Волге») почеламутшо.
  • С. Я. Маршакын «Юл да Вазуза» («Волга и Вазуза») почеламутшо.
  • И. А. Гончаровын «Поргем»(«Обрыв») романже.
Фольклор ден мурылаште
  • «Вазуза да Юл» руш калык йомак.
  • Калык легенде почеш, Юл воктенысе Кишке пещерыште миф существа-влак — диви еҥ-влак — илат.
  • «Стреженьыш отро шеҥгечын» («Из-за острова на стрежень»), «Курыкнер» («Утёс») — Юл да Степан Разин нерген муро-влак.
  • «Дубинушка» — юл бурлак-влакын мурышт.
  • «Юл эҥер дене ӱлыкыла» («Вниз по Волге-реке»), «Тура сер коклаште» («Меж крутых бережков») — руш калык муро-влак.
  • «Жигули» — руш калык муро.
  • «Юл эҥер келгырак / Серым толкын ден кыра» («Волга-реченька глубока / Бьёт волнами берега») (руш калык).
  • «Юл эҥер келгырак / Толам тый декет шӱлыкан» («Волга-реченька глубока / Прихожу к тебе с тоской») (Н. Нолинский — М. Зубова).
  • «Волга, Волга» — тыгаяк лӱман фильм гыч муро (1938).
  • «Сормовской лирический» — Б. Мокроусов, Е. Долматовский (1949).
  • «Йога Юл эҥер»(«Течёт река Волга») — Л. Г. Зыкинан йоҥгалтарыме мурыжо (1962).
  • «Баян деч посна могай муро» («Какая песня без баяна») — О. Анофриев (1972).
  • «Юл деч Енисей марте» («От Волги до Енисея») — «Любэ» тӱшкан мурыжо.
  • «Юл эҥер»(«Волга-речка») — Надежда Кадышева.
  • «Бурлак» — «Аквариум» («Русский альбом», 1992).
Сӱрет сымыктышыште
  • «Кечывалвел-эрвел гыч Романов-Борисоглебск уезд олан тӱсшӧ» — И. М. Белоногов, 1838

    «Кечывалвел-эрвел гыч Романов-Борисоглебск уезд олан тӱсшӧ» — И. М. Белоногов, 1838

  • «Ярославьыште крестный ход» — А. П. Боголюбов, 1863

    «Ярославьыште крестный ход» — А. П. Боголюбов, 1863

  • «Келын кайыше бурлак-влак» — И. Е. Репин, 1872

    «Келын кайыше бурлак-влак» — И. Е. Репин, 1872

  • «Юл воктене шӱгар» — А. К. Саврасов, 1874

    «Юл воктене шӱгар» — А. К. Саврасов, 1874

  • «Юлышто» — А. Е. Архипов, 1889

    «Юлышто» — А. Е. Архипов, 1889

  • «Ярославль. Стрелке» — Г. П. Сабанеев, 1904

    «Ярославль. Стрелке» — Г. П. Сабанеев, 1904

  • «Юлышто гуляний» — Б. М. Кустодиев, 1909

    «Юлышто гуляний» — Б. М. Кустодиев, 1909

  • «Степан Разин» — В. И. Суриков, 1910-шо ийла

    «Степан Разин» — В. И. Суриков, 1910-шо ийла

  • «Юлышто» — Б. М. Кустодиев, 1922

    «Юлышто» — Б. М. Кустодиев, 1922

Кинематографыште
  • «Юл, Юл» («Волга, Волга»)(1938) — мурсем комедий.
  • «Екатерина Воронина» (1957) — кинорежиссёр Исидор Анненскийын фильмже, Анатолий Рыбаковын тыгаяк лӱман романже почеш войзымо.
  • «Кӱвар чоҥалтеш» («Строится мост») (1965) — Саратовышто Юл гоч автокорно кӱварым чоҥымо нерген художественный фильм.
  • «Торжа романс» («Жестокий романс») (1984) — Островскийын «Бесприданнице» пьесыж почеш фильм, режиссёр Эльдар Рязанов.
  • «Сайлымаш кече» («День выборов») (2007) — режиссёр Олег Фоминын комедийже.
  • «Юл» («Волга») (2016) — режиссёр Андрей Алёшинын документ фильмже.

Юлын кечыже

Юлын кечыже семын пеҥгыдемдыме огыл пайрем — 20-шо май — 2008-ше ийыште негызлалтын. Икымше гана тудо Угарман олаште «Кугу эҥер-влак — 2008» X калык-влак кокласе шанче-йӧнозанлык форум эртаралтме годым палемдалтын, а вара тыгак Волгоград, Астрахань, Ярославль, Самара областьлаште, Татарстан Республикыште палемдалташ тӱҥалын[48].

Юл Кече кышкарыште сер-влакым эрыктыме экологий мероприятий, шанче каҥашымаш, ончер-влак эртаралтыт. Мероприятийын тӱҥ шонымашыже — Юлым аралыме шотышто вийым ушымаш.

Палемдымаш

Умылтарымаш

  1. ↑ «Оттон энциклопедийыштыже» (26-шо том, 826-шо лаштык) ойлалтеш: Vlha (нем. Flöha) — 78 км кужытан эҥер, чех Рудный курыклаште тӱҥалеш да Саксонийыш йога, кушто Prießnitz (нем.) дене ушнен, Чопау эҥерыш йоген пура.
  2. ↑ Кокла да Ӱлыл Юлышто тӱҥ ола-влак ончыкталтыныт.
  3. ↑ Таловая (Камеликын игэҥерже)[28].
  4. ↑ Астраханьыште шуко вӱдшокш кӧра эҥер аҥысыремеш, кудышт тудын шуко йогынан эҥер аҥжым ыштат.

Важ

  1. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 10. Верхне-Волжский район / под ред. В. П. Шабан. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 528 с.
  2. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 12. Нижнее Поволжье и Западный Казахстан. Вып. 1. Нижнее Поволжье / под ред. О. М. Зубченко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 287 с.
  3. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 10. Верхне-Волжский район / под ред. В. П. Шабан. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 528 с.
  4. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 10. Верхне-Волжский район / под ред. В. П. Шабан. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 528 с.
  5. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 10. Верхне-Волжский район / под ред. В. П. Шабан. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 528 с.
  6. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 10. Верхне-Волжский район / под ред. В. П. Шабан. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 528 с.
  7. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 10. Верхне-Волжский район / под ред. В. П. Шабан. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 528 с.
  8. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 10. Верхне-Волжский район / под ред. В. П. Шабан. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 528 с.
  9. ↑ Волга // Вешин — Газли. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — С. 293. — (Большая советская энциклопедия#Третье издание / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 5).
  10. ↑ Волга // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва, под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1986. — Т. I : А—Д. — С. 336—337.
  11. ↑ Иванов В. Ф. Топонимический словарь Селигерского края. — Тверь, 2003.
  12. ↑ Топоров В. Н. Ещё раз о названии Волга // Языкознание. Литературоведение. История. История науки. К 80-летию С. Б. Бернштейна. — 1991. — С. 47—62. Архивлыме 20 сӱрем 2021 ий.
  13. ↑ Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — М.: Русские словари, 2002. — С. 102. — 512 с. — 5000 экз. — ISBN 9785170013890.
  14. ↑ Итиль : [арх. 13 шорыкйол 2023] // Исландия — Канцеляризмы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 229. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 12). — ISBN 978-5-85270-343-9.
  15. ↑ Ананьев Г. С., Симонов Ю. Г., Спиридонов А. И. Динамическая геоморфология. — М.: Изд-во МГУ, 1992. — С. 191. — 448 с. — ISBN 5-211-01618-1.
  16. ↑ Svitoch A.A. Regressive periods of the Great Caspian (англ.) // Water Resources. — 2016-03. — Vol. 43, iss. 2, no. 2. — P. 270–282. — doi:10.1134/S0097807816020160.
  17. ↑ 1 2 И.Н. Заиканова. Опыт реконструкции и формирования долины р. Волга в районе г. Плеса в четвертичном периоде (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 6 теле 2025.
  18. ↑ Фридман Б. И. Некоторые результаты палеопотамологических исследований Великой Волжской аллювиальной равнины в Волго-Вятском районе // Возраст и генезис переуглублений на шельфах и история речных долин. — М.: Наука, 1984. — С. 118—128.
  19. ↑ 1 2 Соколов А. А. История развития гидрографической сети СССР. — Гидрография СССР. — Л.: Гидрометеоиздат, 1952. Архивировано 25 ӱярня 2022 года.
  20. ↑ 1 2 3 4 Древнейшиие государства Восточной Европы. 1998 г. Памяти чл.-кор. РАН А.П.Новосельцева. ISBN 5-02-018133-1. web.archive.org. Тергыме кече: 18 теле 2025.
  21. ↑ Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Геродот. История (IV, 123—124) // Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М.: Наука, 1982. — С. 149. Архивировано 21 идым 2013 года.
  22. ↑ Бронштэн В. А. Клавдий Птолемей: II век н. э. — М.: Наука, 1988. — С. 144.
  23. ↑ Федотов М. Р. Этацизм и итацизм в свете тюркских названий реки Волги // Советская тюркология. — Баку, 1978. — № 4. — С. 44—47. // Духовное и научное наследие академика М. Р. Федотова / сост. В. М. Терентьев. — Чебоксары: Новое Время, 2011. — С. 207—212. — 576 с. Архивировано 27 ага 2020 года.
  24. ↑ Чичуров И. С. Экскурс Феофана о протобулгарах // Древнейшие государства на территории СССР. 1975. — М.: Наука, 1976. — С. 65—80.
  25. ↑ Россия. Большой лингвострановедческий словарь / Под общ. ред. Ю. Е. Прохорова. — М.: АСТ-Пресс Книга, 2007. — С. 107. — 736 с. — ISBN 978-5-462-00590-9.
  26. ↑ 1 2 3 Волга : [арх. 28 шыжа 2022] // Великий князь — Восходящий узел орбиты. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — С. 614—616. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 5). — ISBN 5-85270-334-6.
  27. ↑ Строительство Нижегородского низконапорного гидроузла (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 6 теле 2025.
  28. ↑ Таловая (бал. Еремина) : [руш.] / textual.ru // Государственный водный реестр : [арх. 2013 ий 15 октябрь] / Минприроды России. — 2009. — 29 март.
  29. ↑ Лаббе, Поль. По дорогам России от Волги до Урала / пер. с фр. А. Ш. Губайдуллиной и Л. Ф. Сахибгареевой под ред. И. В. Кучумова. — М.: Паулсен, 2017. — С. 90. — 224 с. — ISBN 978-5-9879-152-9.
  30. ↑ Ясинский С., Коронкевич Н. Почему «цветёт» Волга? // Наука и жизнь. — 2018. — № 10. — С. 14—20. Архивлыме 11 шыжа 2018 ий.
  31. ↑ Паспорт приоритетного проекта «Сохранение и предотвращение загрязнения реки Волги» (утв. президиумом Совета при Президенте РФ по стратегическому развитию и приоритетным проектам (протокол от 30 августа 2017 г. № 9)) (руш.). www.garant.ru. Тергыме кече: 6 теле 2025. Архивлыме 26 теле 2019 ий.
  32. ↑ Правительство РФ выделит на оздоровление Нижней Волги 30 млрд рублей. (руш.). ИА Регнум (4 пеледыш 2018). Тергыме кече: 6 теле 2025. Архивировано из оригинала 25 сорла 2018 ий.
  33. ↑ В Астраханской области на оздоровление Волги до 2025 года направят 98 млрд рублей. (руш.). ТАСС (28 ӱярня 2018). Тергыме кече: 6 теле 2025. Архивлыме 26 теле 2019 ий.
  34. ↑ Распоряжение Правительства Российской Федерации от 19.12.2002 г. № 1800-р (руш.). Перечень внутренних водных путей Российской Федерации. Правительство России. Тергыме кече: 6 теле 2025. Архивлыме 25 вӱдшор 2017 ий.
  35. ↑ Волга — Энциклопедия «Вокруг света» (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 6 теле 2025.
  36. ↑ Комлев А. М., Черных Е. А. Реки Пермской области. — Пермь, 1983. — С. 7—43.
  37. ↑ Доманицкий А. П., Дубровина Р. Г., Исаева А. И. Реки и озёра Советского Союза (Справочные данные) / Под ред. проф. А. А. Соколова. — Л.: Гидрометеоиздат, 1971. — С. 38.
  38. ↑ Ситников Г. Г., Феденко И. И. Москва — Уфа: По плёсам пяти рек. — М.: Географгиз, 1954. — 200 с. — 15 000 экз. Архивировано 24 идым 2015 года.
  39. ↑ Судоходные реки России (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 6 теле 2025.
  40. ↑ Факты о России : Волга (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 6 теле 2025.
  41. ↑ Схема комплексного использования и охраны водных объектов бассейна р. Волга (стр. 39 ) (неопр.). Тергыме кече: 6 теле 2025.
  42. ↑ Обмеление Волги (руш.). Тергыме кече: 6 теле 2025. Архивлыме 6 теле 2025 ий.
  43. ↑ ГРАМОТА.РУ – справочно-информационный интернет-портал «Русский язык» | Библиотека | Журналы | Мир русского слова | «Мир русского слова», № 1, 2001 год. web.archive.org. Тергыме кече: 18 теле 2025.
  44. ↑ Горецкий Г. И. Формирование долины р. Волги в раннем и среднем антропогене: Аллювий пра-Волги. — М.: Наука, 1966. — 413 с.
  45. ↑ Великая Волга: Классическая Картина Происхождения И Современное Состояние // Астраханский Вестник Экологического Образования. — 2020. — Вып. 4 (58), № 4. — С. 29−44. — doi:10.36698/2304-5957-2020-19-4-29-44. Архивлыме 21 шорыкйол 2021 ий.
  46. ↑ Weltkarte des Idrisi vom Jahr 1154 n. Ch., Charta Rogeriana, <https://web.archive.org/web/20180325233241/https://www.loc.gov/resource/g3200.ct001903/>. Тергыме: 6 теле 2025. 
  47. ↑ Волга или Кама впадает в Каспийское море? (неопр.). Тергыме кече: 6 теле 2025.
  48. ↑ Муниципальное бюджетное учреждение "Управление экологии города Чебоксары" » Новости » 20 мая - день великой реки Волга (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 6 теле 2025.

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Юл&oldid=1233184" гыч налме