Руш-влак

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде мутын вес ыҥже-влак улыт. Руш (ыҥ-влак) ончал.
Руш-влак
Калык чот ≈134,1 млн еҥ[48]
Вераҥдылмаш
Йылме руш
Религий йӱла почеш православий [2] (тидын годымак тошто йӱла)
Кушко пура эрвел славян-влак
Родо калык украин, белорус, русин-влак
Калык тӱшка
  • йӱдвел руш-влак,
  • кечывалвел руш,
  • казак-влак,
  • сибиряк-влак,
  • руш-влакын этнографический да субэтнический тӱшкаже-влак[49]
Лекмаш акрет славян-влак, акрет руш калык-влак
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Руш калык, руш-влак (руш. Ру́сские)[2] — Руш-влак — Российыште (тыште тудо Конституций почеш кугыжанышым ыштыше калык[50]) да Европышто эн кугу эрвел славян калык[51]. Украиныште, Казахстаныште, США-ште, Германийыште да моло икмыняр элыште кугу руш ушем-влак улыт. Руш калыкын тӱвыраже тошто йӱлан да уло Российын кызытсе тӱвыражын негызше улеш. Шочмо да калык йылме — руш йылме. Юмылан ӱшаныше руш-влак тӱҥ шотышто православный улыт[2].

Руш калык Акрет Русь жапыште иктыш ушнышо эрвел славян племена-влак гыч чумырген. Руш калыкын Европысо моло калык-влак дене, поснак вес эрвел славян калык-влак — белорус, украин да русин-влак дене — шуко икгай историй ден тӱвыра ойыртемже уло. Руш-влакын историйышт ятыр моло калыкын историйже дене чак кылдалтын, тидыже руш йылмылан да руш тӱвыралан шарлашыже полшен. Руш йылме Российыште, Белоруссийыште, Казахстаныште, Киргизийыште официальный улеш. Тыгак тудо СССР шаланыме деч вара ышталтше моло кугыжанышыште шарлен.

Этноним

Тӱҥ статья-влак: Русь (лӱм), Руш-влакын этнонимышт да Русин-влак (историйысе этноним)

Русь калыкын лӱмжӧ (тошто руш. да черк.-слав. рѹсь) кумлдан шарлыше шонымаш почеш ончыч скандинав-влакым (варяг-влакым) ончыктен да тошто руш йылмыш тошто скандинав йылме гыч толын: тошто сканд. rōþr «куышо» да «куэн кайыме судно дене коштмаш», тудо финн йылме гоч ruotsi тошто руш рѹсь-ыш вашталтын[52][53][54], а вара эркын дене скандинав элите гыч Акрет Русьын уло калыкшылан кусаралтын[55][56][57][54]. Тыгак йӱдвел иран, славян да моло икмыняр этимологий уло. уло калыкшылан кусаралтын. Тыгак йӱдвел иран, славян да эше икмыняр этимологий уло[58].

Руш (русский) — изишак субстантивироватлыме прилагательный. Ончычсо кок ужашан руш еҥ-влак[59], руш айдеме ойсавыртыш гыч лектын, тушто кокымшо ужашыже шагалрак кучылталташ тӱҥалын (эллипсис). Тошто руш прилагательный рѹсьскъ, рѹсьскыи тошто руш рѹсь лӱм гыч — мутвожшо рѹс — -ьск- суффикс полшымо дене ышталтын, тудо вершӧр лӱмла гыч мутым ышта[60], таҥ. назаретьскъ «Назарет гыч». Русь термин иканаште эрвел славян-влакын кугыжанышыштын лӱмышт да нунын эн ончычсо этнонимышт лийын. Рѹсь (шк. ч. м. р. рѹсинъ, ж. р. рѹска) этноним XVIII курым марте шкелӱм семын кучылталтын. XVII—XVIII курымла гыч тудо эркын дене книгалык «россиян-влак» дене алмашталтын, а варарак, XVIII—XIX курымла гыч, руш калыкын кум иктыш ушнымыж нерген концепцийым ыштымеке, литератур йылмыште «великоросс-влак» этноним утларак кучылталташ тӱҥалын[61][62][63]. XIX курымышто кутырымо йылме кӱшеш литератур йылмыште ынде палыме «русские» этноним пеҥгыдемын, тудын дене тунам эрвел славян-влакын чыла кум укшыштымат ончыктеныт, да 1917 ий деч вара веле (чыла калыкым шотлен возымаш 1926 ийыште гына лийын) — «великорус (великоросс)» гына.

Чот

Тӱҥ статья-влак: Российын калыкле составше да Руш-влакын чотышт
Руш-влак тӱнямбал элла мучко (карт руш гыч улшо еҥ-влакым але Россий гражданстван еҥ-шамычым пуртен кертеш):
     100 млн утла      1 млн утла      100 тӱж. утла      10 тӱж. утла      1 тӱж. утла      увер уке

Тӱняште руш-влак чылаже 134 миллион утла улыт[48] (моло аклымаш почеш: 125<[64]—129[65] млн еҥ гыч 150[66] да 167[67] млн еҥ марте). Тышеч Российыште 105,6 млн еҥ ила (2021 ийысе калык перепись почеш), вес семынже элысе калыкын 71,73 %-ше але шотлен возымо годым йодыштмо еҥ-влакын шкеныштым могай калык гыч улмыштым ончыктышо чумыр тӱшка гыч 80,85 %-ше [2010 ийыште тыгела — 111,0 млн еҥ (Крым Республикым да Севастопольым шотыш налын — 112,5 млн еҥ[2]); 77,71 % да 80,90 %][68][69]. 2010 ийысе увер почеш, тӱнясе чыла руш кокла гыч 86 %-ше Российыште илен, 11,5 %-ше — ончычсо СССР республиклаште да 2,5 %-ше — моло элыште[65].

В. П. Максаковскийын данныйже почеш, 1989 ийысе перепись  (руш.) (мар. почеш Россий деч ӧрдыжтӧ СССР-ыште 25,3 миллион руш илен: 11,3 млн але 44,9 % Украиныште, 6,2 млн але 24,6 % Казахстаныште, 1,7 млн але 6,5 % Узбекистаныште да 1,3 млн але 5,3 % Белоруссийыште. Тыгак Россий деч ӧрдыжтӧ эше моло калык гыч улшо рушаҥше 11,2 млн еҥ илен, тидыже 1990-ше ийла тӱҥалтыште у йот эллаште чумыржо 36—37 млн рушым да рушла мутланышым але нине элласе пӱтынь калыкын 1/4 ужашыже утла пуэн. Эн кугу общине Украиныште (20 млн еҥ), Казахстаныште (7,8 млн еҥ), Белоруссийыште (3,2 млн еҥ) да Узбекистаныште (2,2 млн еҥ) лийын[70].

1989 гыч 2007 ий марте СНГ да Прибалтике элла гыч Российыш 3,64 миллион руш куснен толын[71]. 1991 гыч 2006 ий марте эмиграций, депопуляций да калыкле идентификацийым  (руш.) (мар. вашталтымылан кӧра ончычсо СССР эллаште руш-влак 25—30 миллион гыч 17 миллион еҥ марте шагалемыныт[72]. 2006 ийыште Россий деч ӧрдыжтӧ эн шуко руш Украиныште (8 млн еҥ утла), Казахстаныште (6 млн еҥ утла), Белоруссийыште (1 млн еҥ деч изиш утларак), тыгак Узбекистаныште (2000-ше ийла тӱҥалтышлан аклымаш почеш 1 млн еҥ утла) илен[2])[73]. 2016 ийыште Совет деч варасе Рӱдӧ Азийыште руш-влак 4,7—4,8 млн еҥ наре шотлалтыныт, тышеч 3/4 ужашыже Казахстаныште илен[74].

Россий Федерацийысе калыкын кугурак ужашыжым, тыгак ончычсо СССР элласе калыкын утларак ужашыжым ыштат: Украиныште, Белоруссийыште, Казахстаныште, Узбекистаныште, Латвийыште, Киргизийыште, Эстонийыште, Литваште, Молдавийыште, Туркменийыште да изишак чынлыме да чынлыдыме кугыжаныш образованийлаште — Приднестровский Молдавский Республикыште, Луганск Калык Республикыште, Донецк Калык Республикыште. Кугу ушем-влак США-ште, Канадыште, Бразилийыште, Германийыште улыт.

Ончычсо СССР элаште 2018—2019 ийлаште 10,8—11,6 млн руш еҥ шотлалтын[75].

Демографий характеристике-влак

1988—1989 ийлаште Российысе да мигрант-влакын кайыме элласе калыкын южо этнодемографий характеристикыже[76].
Россий Шагал йоча шочман эл-влак Кокла шот дене йоча шочман эл-влак Шуко йоча шочман эл-влак
СССР-ын Россий деч посна калык мыняр улмо шотышто ужашыже, % — 50,1 14,5 35,4
Чумыр йоча шочмо коэффициент 2,02 1,95 2,51 3,72
туштак руш-влаклан 1,95 1,83 1,72 2,16
Изи йоча колымо коэффициент 17,8 12,7 22,2 35,1
туштак руш-влаклан 17,7 12,3 17,4 23,3
15 ий марте илен шушо йоча-влак кокла шот дене 1,97 1,91 2,42 3,52
туштак руш-влаклан 1,91 1,8 1,69 2,1
Палемдыме эллаште илыше руш-влакын СССР кумдыкысо чумыр руш тӱшка гыч ужашышт, Россий деч посна, % — 57 5,3 37,7
Руш-влакын палемдыме элласе калык тӱшка гыч ужашышт, % 81,5 20,7 6,7 19,3
Руш калык коклаште оласе илыше-влакын ужашышт, % 77 88 89 87
Руш калыкын ешаҥше мужырыштын чумыр тӱшкашт гыч ик калык гыч ешаҥше мужыр-влакын ужашышт, % 87 39 50 69
Руш ӱдырамаш-влакын икымше гана мужыраҥме тӱшкашт гыч ик калык гыч ешаҥше мужыр-влакын ужашышт, % 89 42 46 72

Этнографий тӱшка-влак

Тӱҥ статья: Руш-влакын этнографий да субэтнический манме тӱшкашт
Великоросс-влакын типышт. Ридпатын универсал историйже, 1897. Покшелне кок пӧръеҥ — Моско олаште илыше-влак

Озанлык пашам шуктымаште, илыме кундемласе, калык тӱвырасе, конфессийысе ойыртемлан кӧра руш-влак коклаште икмыняр этнографий тӱшка (горюн, тудовлян, цукан-влак да моло), субэтнос (казак[П 3], полех, помор, сибиряк-влак) да этнорелигий тӱшка (духобор, липован, кержак-влак) ойыртемалтыт[78][49].

Тӱҥлан йӱдвел руш да кечывалвел руш этнографий тӱшка (йӱдвел руш ден кечывалвел руш) улыт. Тидын годым совет этнограф Д. К. Зелениннын[79] 1927 ийысе «Восточнославянская этнография» лӱман пеш кугу иктешлыше пашаштыже нуным посна эрвел славян калык-влаклан шотлаш темлымыже[80] тӱҥалтышысе совет историографийыште жаплан гына ончылно лийын[81].

Физический антропологий да генетике

Тӱҥ статья: Руш-влакын физический антропологийышт ден генетикышт

Руш-влакын антропологийлык палышт тичмашын шымлалтын[82].

Руш-влакын шарлен илымышт антропологий шот дене чот икгай улыт[83]. Кокла шот дене налме антропологий показатель-влак але касвел Европысо кокла кугытлан келшен толыт, але нунын деч кораҥыт, но касвел тӱшка-влакын ойыртемалтмышт кӧргыштак кодыт[83].

Тыгай пале-влак руш-влакым касвел Европышто шарлен илыше-влак деч ойырат[83]:

  • Шатен-влак ошалге ден шемалге-влак деч шукырак улыт, канде, сур, ужар, тӱсан шинчан шукырак улыт.
  • Ӱп ден пондашын кокла шотышто кушмышт;
  • Шӱргын кокла лопкытшо;
  • Кокла шотан торешла шӱргывылыш да кокла шотан нӧлталтше нерлу утларак уло;
  • Саҥга шагалрак тайна да шинчавун ӱмбалне начаррак вияҥмаш палдырна.

Руш калык эпикантус манмын моткоч шагал вашлиялтмыж дене ойыртемалтеш. 8,5 тӱжем утла шымлыме руш пӧръеҥ кокла гыч эпикантусым 12 гана веле муыныт, тудыжат иланаш тӱҥалмаште гына лийын. Тыгаяк моткоч шагал эпикантус вашлиялтмаш Германийысе калыкыштат эскералтеш[84].

Биолого-генетический шымлымаш почеш руш-влакын илымаште генетике могырым кылдалтдыме кок тӱшка вашлиялтеш[85][86]. 2008 ийысе россий-эстон шымлымаште да моло пашаштат тыгай данный пуалтеш. Руш Йӱдвелыште илыше-влакын Y-хромосомо дене «йӱдвел да кечывалвел руш-влакын моткоч кугу ойыртемыштым» палемдыме[87].

Рӱдӧ кундемысе да кечывалвел руш-влак, кушко руш-влакын илыме кугу тӱшкашт пурат, Y-хромосоман маркёрым шымлыме почеш, моло эрвел да касвел славян-влак (словак да чех-влак) дене пырля, тыгак венгр ден аромун-влак дене (южо ойыртем дене эстон ден кечывалвел швед-влакат ушнат) ик «эрвел Европо» кластерыш пурат[85][88][89]. Генетике могырым чыла эрвел славяным касвел славян-влак деч «йӧршеш ойыраш ок лий», вес семын каласаш гын, нунын дене икгай улыт; генетике могырым тыгай арулык генетикылан славян-влакын, поснак руш-влакын, тынар кумдан шарлымышт годым изишак келшыдыме[86]. мтДНК маркёрым, тыгак аутосоман маркёрым шымлыме почеш руш-влак Рӱдӧ да Эрвел Европышто[88] шарлыше-влак дене икгай улыт, эрвел славян-влакын шарлымаште аутосоман маркёр шотышто чот икгай улмыштым да пошкудо финн-угор, тюрк да йӱдвел Кавказ калык-влак деч кугун ойыртемалтмыштым палемдыме[90][91].

Йӱдвел руш-влак балт-шамычын (латыш ден литовец-влакын), герман (немыч, норвежец-влак), тыгак антропологий велым Европылан утларак келшыше Прибалтикысе калык-влакын да финн калык-влакын (коми, финн, эстон-влак ден карел, вепс да ижор-влакын чумырген илыме тӱшкаштын) шарлен илымышт дене пырля генетике могырым вес кумдан шарлыше «йӱдвел Европысо» кластерыш пурат. Тидын годым балт-влак дене икгайлык финн-угор-влак дене таҥастарымаште чотрак коеш да Руш Йӱдвелыште шарлен илыше-влаклан чыланыштлан вашталтдыме (а финн-угор калык-влак дене икгайлык ойыртемалтеш). мтДНК дене йӱдвел русс-влак Йӱдвел Европысо генофонд дене (норвежец, немыч, швед, поляк, литовец, ирландец, шотландец-влак) икгайлыкышт уло. Йӱдвел руш-влакын ойыртемыштым тыгак CCR5de132 аутосоман маркёр, палеоантропологийын данныйже да фамилийым шымлыме дене пеҥгыдемдыме[87]. Тидын годым финн-угор калык-влакын (финн, карел, коми, мордва да марий-влак) митохондриальный генофондышт йӱдвел руш-влак деч моткоч кугун тора лийын. Аутосоман маркерым шымлымаш тыгак йӱдвел русс-влакым Европысо моло калык-влак дене лишемда да йӱдвел руш генофондышто финн-угор калык-влакын куснен толмышт шотышто кокытеланаш тарата. Нине данный-влак Балтий теҥыз йырысе кумдыклаште акрет палеоевропейский субстратым арален кодымо нерген гипотезым лукташ йӧным ыштат, тудо акрет славян племена-влакын чолган кусныл коштмыштым чытен[85][92][93].

Руш-влакын шарлен илыме чыла кундемыштат генетике могырым монголоид-влакын шарлен илыме кундем-влаклан келшыше пале-влак моткоч шуэн вашлиялтыт[85]. Руш-влак коклаште эрвел Евразийысе маркёрын чӱчкыдын вашлиялтмыже кокла шот дене Европышто вашлиялтмылан келшен толеш[94].

Тыге, антрополог, историк да лингвист-влакын ончычсо иктешлымашышт (онч., мутлан, академик В. Л. Янинын пашаже-влакым[95]) акрет новгородец-влакын (словен-влакын) да нунын йылмыштын эрвелысе огыл, а Балтийысе славян-влак деке лишыл улмыштым пеҥгыдемдат[96][97]. Кызытсе йӱдвел да рӱдӧ-кечывалвел руш-влак Y-хромосомо, митохондриальный ДНК да CCR5de132 аутосоман маркер почеш генетике могырым тошто семынак кок тӱрлӧ кластерыш пурат[85][92][93]. Рӱдӧ кундемласе да кечывалвел руш-влак эрвел Европысо кластерыш пурат да генетике могырым моло эрвел, тыгак касвел славян-влак (словак ден чех-влак) дене икгай улыт. Йӱдвел руш-влак гын поляк, балт да герман калык-влак дене пырля йӱдвел Европысо кластерыш пурат[93]. Тыгеракын, йӱдвел русс-влак генетике могырым чыла славян калык кокла гыч поляк-влак дене гына лишыл улыт, но пытартышышт южо пале дене славян-влак деке лишыл улыт гын, йӱдвел руш-влак генетике могырым «кечывалвел-влак деке огыт ушны» да, тыгодымак, балт калык-влак дене икгай улыт[86].

Йылме

Тӱҥ статья-влак: Руш йылме да Руш литератур йылмын историйже
Map of Russian language2024.svg

Руш йылме индоевропо йылме ешыш пурышо славян йылме-влакын эрвел подгруппышкышт пура. Руш йылмыште кириллице дене кылдалтше руш алфавитан возыктыш кучылталтеш.

Руш йылме — ООН-ын куд официал йылмыж гыч иктыже. «Language Monthly» журналыште (1997 ийысе 3 №-ан) савыкталтше данный почеш, тӱня мучко тудо жаплан 300 млн наре еҥ руш йылмым пален (тидыже тудым шарлыме шот дене 5-ше верыш шынден), тышеч 160 млн еҥ тудым шочмо йылмылан шотлен (тӱняште 7-ше вер)[98]. 1999 ийысе аклымаш почеш тӱняште чылаже руш йылме дене кутырышо 167 млн наре еҥ[99], эше 110 млн наре еҥ руш йылмым кокымшо йылме семын палат[99].

Гэллап Институтын Совет деч варасе кугыжанышлаште руш йылме дене кыл шотышто социологиян шымлымаштыже, Белоруссийыште калыкын 92 %-ше, Украиныште 83 %-ше, Казахстаныште 68 %-ше да Киргизийыште 38 %-ше йодыштмо годым анкетым темаш руш йылмым ойырен налын. Институт тиде шымлымаш ужашым «Russian as the Mother Tongue» («Руш йылме шочмо йылме семын») манын палемден[100].

США-се Нью-Йорк штатыште 2009 ийыште сайлымаш законыш тӧрлатымашым пуртымо, тудын почеш штатысе чыла олаште, кушто ик миллион утла еҥ ила, сайлымаш паша дене кылдалтше чыла документ руш йылмыш кусаралтшаш. Руш йылме Нью-Йоркышто кандаш йот йылме гыч иктыже, тудын дене сайлымаш кампанийын чыла официал материалже савыкталтшаш[101].

1991 ий марте руш йылме СССР-ыште калык-влак коклаште кыл-влак кокласе мутланыме йылмыже лийын, де-факто кугыжаныш йылме сомылым шуктен. Ончыч СССР кӧргышкӧ пурышо эллаште калыкын ятыр ужашыжлан шочмо йылме семын да калык-влак коклаште кутырымо йылме семын умбакыже кучылталтеш. Ончычсо СССР элла гыч эмигрант-влакын чумырген илыме верлаштышт (Израиль, Германий, Канаде, США, Австралий да т. м.) руш йылме дене периодике савыктыш-влак лектыт, радиостанций-влак да телевизионный канал-влак пашам ыштат, руш йылман школ-влак почылтыт, тушто руш йылмым чолган туныктат. Израильыште руш йылме южо кыдалаш школышто кугурак класслаште кокымшо[102] йот йылме семын тунемалтеш. Эрвел Европысо эллаште 1980-ше ийла мучаш марте руш йылме школлаште тӱҥ йот йылме лийын.

Кутырымо руш йылмым МКС-ыште пашам ыштыше чыла космонавт тунемеш[103].

Диалект-влак

Тӱҥ статья: Руш йылмын диалектше-влак

Руш йылмыште кок диалект тӱшка (наречий) — йӱдвел руш («о» дене ойлышо) да кечывалвел руш («а» дене ойлышо) — ойыртемалтеш, тышеч кажныже изирак тӱшка-влаклан пайлалтыт. Йӱдвел да кечывалвел наречий коклаште кокла руш йылме кумдык верланен. Йӱдвел руш да кечывалвел руш тӱшка кокласе чек Псков — Тверь — Моско — Угарман линий дене эрта[104].

Йӱдвел наречийыште кум кутырымо тӱшка ойыртемалтеш: Ладого-Тихвинысе, Вологодысо да Костромасе. Кечывалвел наречийыште вич кутырымо тӱшка ойыртемалтеш: Касвелысе, Кӱшыл Днепрысе, Кӱшыл Деснасе, Курскысо-Орёлысо да Эрвелысе (Рязаньысе). Вончештаралтше кокла руш говорыш Гдовысо, Псковысо да Владимирысе-Юл кундемысе тӱшка-влак пурат[105].

Кокла руш диалект тӱшка негызеш руш йылмын унификацийже ышталтеш.

Кызытсе жапыште школышто туныктымаш пашан да тӱшка увер йӧнын вияҥмыштлан кӧра диалектлаште ойыртем чот шагалемын.

Палемдымаш

Умылтарымаш
  1. ↑ 2021 ийысе перепись годым могай национальностьыш пурымым ончыктыдымо эн шуко еҥ лийын (переписьыш ушнышо-влак кокла гыч 16,6 млн еҥ але 11,27 %), садлан цифр руш калыкын мыняр улмыжым раш ончыктен огеш керт.
  2. ↑ 2014 ийыште Крым Автоном Республик ден Севастопольын Россий деке ушнымыштлан кӧра, Украинын нуным виктарымыжым чарныме марте, 2001-ше ийысе пӱтынь Украинысе переписьын данныйже почеш, руш калык чот почеш нине регионышто 2011 ийысе калык переписьын данныйже дене 1 180 441 да 269 953 еҥ лийын.
  3. ↑ «Руш калыкын ятыр этнический тӱшкаже кокла гыч казачестве поснак ойыртемалтын...»[77]
Сноско
  1. ↑ Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык. Тергыме кече: 4 идым 2025. Архивировано из оригинала 10 идым 2011 ий.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 Русские — БРЭ, 2015, с. 59—60.
  3. ↑ Национальный состав населения Казахстана, 20231103T1923+0500, <https://ru.sputnik.kz/20231103/natsionalnyy-sostav-naseleniya-kazakhstana-39912164.html>. Тергыме: 4 идым 2025. 
  4. ↑ Selected Social Characteristics in the United States: 2009. U.S. Census American Community Survey. Тергыме кече: 4 идым 2025. Архивировано из оригинала 11 пургыж 2020 ий.
  5. ↑ Migrationsbericht 2012 (нем.). BAMF - Bundesamt für Migration und Flüchtlinge. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  6. ↑ Опубликованы данные об этническом составе населения Узбекистана (руш.). Газета.uz (20 сорла 2021). Тергыме кече: 4 идым 2025.
  7. ↑ Итоги переписи населения Беларуси 2019 г. (неопр.). Тергыме кече: 4 идым 2025.
  8. ↑ Statistics Canada Government of Canada. Census Profile, 2016 Census. www12.statcan.gc.ca.
  9. ↑ Ethnic composition of Latvia 2021. web.archive.org. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  10. ↑ Национальный состав населения (неопр.). Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  11. ↑ RLV428: population by ethnic nationality and sex (1959, 1970, 1979, 1989, 2000, 2011, 2021) (англ.). PxWeb. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  12. ↑ Dominika. Сколько русских в Израиле (руш.). goldpass.ru (28 пеледыш 2022). Тергыме кече: 4 идым 2025.
  13. ↑ Oops, Something is wrong (ивр.). www.cbs.gov.il. Тергыме кече: 4 идым 2025. Архивировано из оригинала 4 кылме 2007 ий.
  14. ↑ Rusos, alemanes, polacos y judíos : la imprecisión de las identidades, 2014-07-30, <https://web.archive.org/web/20160921090120/http://www.argentina-excepcion.com/es/guia-viaje/nacionalidades/rusos-alemanes-polacos-judios>. Тергыме: 4 идым 2025. 
  15. ↑ The results of census in Turkmenistan | Chronicles of Turkmenistan. web.archive.org (6 шыжа 2016). Тергыме кече: 4 идым 2025.
  16. ↑ La communauté russe en France est "éclectique" | Russie Information (фр.). web.archive.org. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  17. ↑ Contra país estagnado, comunidade russa foge e se estabelece no Brasil, 2018-06-14, <https://web.archive.org/web/20220528125113/https://noticias.r7.com/sao-paulo/contra-pais-estagnado-comunidade-russa-foge-e-se-estabelece-no-brasil-14062018>. Тергыме: 4 идым 2025. 
  18. ↑ 2021 m. gyventojų ir būstų surašymo pagrindiniai rezultatai (лит.). Oficialiosios statistikos portalas. Lietuvos statistikos departamentas. Тергыме кече: 4 идым 2025. Архивлыме 28 шорыкйол 2022 ий.
  19. ↑ Россияне в Италии 2023 - Русское Поле, 2024-04-03, <https://www.russkoepole.it/rossiyane-v-italii-2023/>. Тергыме: 4 идым 2025. 
  20. ↑ Статистический ежегодник 2017 | Министерство экономического развития Приднестровской Молдавской Республики (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  21. ↑ Русское население в Азербайджане. Тергыме кече: 4 идым 2025. Архивировано из оригинала 23 сӱрем 2013 ий.
  22. ↑ Recensamântul Populației si al Locuințelor 2014. recensamant.statistica.md. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  23. ↑ Väestö 31.12. muuttujina Alue, Ikä, Sukupuoli, Vuosi ja Tiedot. web.archive.org. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  24. ↑ Русские в Австралии: где они живут, сколько зарабатывают? (неопр.). SBS Language. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  25. ↑ Población extranjera por Nacionalidad, provincias, Sexo y Año. www.ine.es. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  26. ↑ 문서뷰어. www.immigration.go.kr. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  27. ↑ Сколько русских живет в ОАЭ: Увлекательный взгляд на русскую диаспору в Эмиратах 🇦🇪🇷🇺, 2024-12-17, <https://graph.org/Skolko-russkih-zhivet-v-OAEH-Uvlekatelnyj-vzglyad-na-russkuyu-diasporu-v-EHmiratah-12-17>. Тергыме: 4 идым 2025. 
  28. ↑ Официальная статистика Кубы за 2002 г. Тергыме кече: 4 идым 2025. Архивировано из оригинала 3 пургыж 2007 ий.
  29. ↑ Nationality and country of birth by age, sex and qualifications Jan - Dec 2013 (Excel sheet 60Kb). www.ons.gov.uk. Office for National Statistics. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  30. ↑ Recensământul Populaţiei şi al Locuinţelor 2002. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  31. ↑ Recensamant Romania 2002. Тергыме кече: 4 идым 2025. Архивировано из оригинала 13 ага 2007 ий.
  32. ↑ Cizinci | Statistika (чеш.). Statistika. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  33. ↑ Архивированная копия. Тергыме кече: 4 идым 2025. Архивировано из оригинала 14 шыжа 2013 ий.
  34. ↑ Venezuela | Joshua Project. joshuaproject.net. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  35. ↑ Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland. www.statistik.at. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  36. ↑ Нодар Зейналович Мосаки. Этническая картина Грузии по результатам переписи 2014 г., «Этнографическое обозрение» // Этнографическое обозрение. — 2018. — Вып. 1. — С. 104–120. — ISSN 0869-5415. — doi:10.7868/s0869541518010086.
  37. ↑ Государственный комитет Республики Абхазия по статистике. web.archive.org. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  38. ↑ 2000, перепись. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  39. ↑ 坦言集：俄羅斯在港 - 東方日報, 2016-02-28, <https://orientaldaily.on.cc/cnt/news/20160228/00184_001.html>. Тергыме: 4 идым 2025. 
  40. ↑ Национален съвет за сътрудничество по етническите и интеграционните въпроси. web.archive.org. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  41. ↑ Table 5 Persons with immigrant background by immigration category, country background and sex. 1 January 2009. web.archive.org. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  42. ↑ Русское население в Польше (польск.). Тергыме кече: 4 идым 2025.
  43. ↑ Перепись населения Армении 2011 г. Этно-возрастной состав. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  44. ↑ New Zealand Ministry for Culture and Heritage Te Manatu Taonga. 3. – Russians, Ukrainians and Baltic peoples – Te Ara Encyclopedia of New Zealand (англ.). teara.govt.nz. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  45. ↑ Population of Qatar, 2013-12-18, <https://web.archive.org/web/20131222095738/http://www.bqdoha.com/2013/12/population-qatar>. Тергыме: 4 идым 2025. 
  46. ↑ Диаспора россиян в Сербии может насчитывать от 73 000 до 110 000 человек, <https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/02/25/1094220-diaspora-rossiyan-v-serbii>. Тергыме: 4 идым 2025. 
  47. ↑ Любовь привела их из России в Эквадор. El Universo. Тергыме кече: 4 идым 2025. Архивлыме 21 пеледыш 2018 ий.
  48. ↑ 1 2 Russian people group in all countries | Joshua Project. joshuaproject.net. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  49. ↑ 1 2 Александров, Власова, Полищук, 1997, Этнографические группы русского народа, с. 107—123.
  50. ↑ Конституция Российской Федерации — Викитека / Статья 68 (руш.). ru.wikisource.org. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  51. ↑ Александров, Власова, Полищук, 1997.
  52. ↑ Варяги / Е. А. Мельникова // Большой Кавказ — Великий канал [Электронный ресурс]. — 2006. — С. 621—622. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 4). — ISBN 5-85270-333-8.
  53. ↑ Русь // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва, под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина [т. I]. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1986—1987.
  54. ↑ 1 2 Семь ответов на варяжский вопрос. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  55. ↑ Андрей Зализняк История русского языка (руш.). Тергыме кече: 4 идым 2025.
  56. ↑ Аникин А. Е. Русский этимологический словарь. 2007. Вып. 6 (вал I — вершок IV) / ИРЯ РАН, Институт филологии СО РАН. — М.: Рукописные памятники Древней Руси, 2012. — С. 100—102.
  57. ↑ Петрухин В. Я. Русь в IX—X веках. От призвания варягов до выбора веры. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Форум : Неолит, 2014.
  58. ↑ Агеева Руфь Александровна » Страны И Народы. Происхождение Названий : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (неопр.). Internet Archive. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  59. ↑ Факсимиле издания «Слова о полку Игореве» 1800 года. Москва, Сенатская типография (1800).
  60. ↑ Мейе А. Общеславянский язык: Пер. с фр = Le Slave Commun (1932) / Общ. ред. С. Б. Бернштейн. — 2-е изд. — М.: Издательская группа «Прогресс», 2001. — С. 292—293. — 500 с. — 1000 экз. — ISBN 5-01-004712-8.
  61. ↑ Анучин 1892, с. 828—843
  62. ↑ Великороссы // Малый академический словарь. — М.: Институт русского языка Академии наук СССР. 1957—1984. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  63. ↑ Большой толковый словарь русского языка. — 1-е изд-е. — СПб.: Норинт С. А. Кузнецов. 1998. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  64. ↑ Виноваты бедность и неравенство: с 1990 года русских в мире стало меньше на 22 млн — Последние новости России и мира сегодня. — Новые Известия (руш.). newizv.ru. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  65. ↑ 1 2 Александр Арефьев. Сжимающееся русскоязычие. Демографические изменения — не на пользу русскому языку.. — Демоскоп Weekly, 14 - 31 октября 2013. — № 571—572.
  66. ↑ Нас 150 миллионов (неопр.). russkie.org. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  67. ↑ Виноградов А. Г. Население стран мира с древнейших времён по настоящее время. Демография. Статистические таблицы. Часть 1. — 458 с. — С. 7
  68. ↑ Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010. web.archive.org. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  69. ↑ РГ + Россия 24: Росстат об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года - Российская газета, 2011-12-22, <https://www.rg.ru/2011/12/16/stat.html>. Тергыме: 4 идым 2025. 
  70. ↑ Максаковский В. П. Географическая картина мира. Часть III. — Тема XII. Глобальные проблемы человечества. 2. Проблемы войны и мира: новые аспекты. — С. 18
  71. ↑ Постоянная миграция между Россией и странами СНГ и Балтии. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  72. ↑ Арефьев А. Л. Падение статуса русского языка на постсоветском пространстве. Демоскоп Weekly. № 251—252 (20 сорла 2006). Тергыме кече: 4 идым 2025. (Ончымо кече: 30 вӱдшор 2015)
  73. ↑ кандидат экономических наук Екатерина Щербакова. Почти во всех постсоветских странах выросла доля представителей титульной национальности. — Демоскоп Weekly, 20 февраля - 5 марта 2006. — № 235—236.
  74. ↑ Александр Шустов — кандидат исторических наук, эксперт по странам Центральной Азии. Русский мир Средней Азии сжимается. Независимая газета (1 пургыж 2016).
  75. ↑ Просмотр «Русское население ближнего зарубежья: геодемографическая динамика постсоветского периода» (неопр.). demreview.hse.ru. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  76. ↑ Сергей Захаров, Сергей Сурков. Каким был уровень рождаемости русских в бывших республиках СССР? // Демоскоп Weekly : сайт. — № 399—400.
  77. ↑ Александров, Власова, Полищук, 1997, Этнографические группы русского народа. Казачество, с. 118.
  78. ↑ Рабинович, Маслова, 1964, с. 143—147.
  79. ↑ Рабинович, Маслова, 1964, с. 5—6.
  80. ↑ Зеленин, 1991, Введение § 1—4.
  81. ↑ Александров, Тишков, Шмелёва, 1999, с. 449.
  82. ↑ Дерябин, 2002, с. 30—59.
  83. ↑ 1 2 3 Бунак, 1965.
  84. ↑ Чебоксаров Н. Н. Монголоидные элементы в населении Центральной Европы // Учёные записки МГУ. Антропология : научный журнал. — М.: Изд-во МГУ, 1941. — Вып. 63. — С. 235—270.
  85. ↑ 1 2 3 4 5 Balanovsky et al., 2008, pp. 236—250.
  86. ↑ 1 2 3 Балановский, 2012, с. 13.
  87. ↑ 1 2 Балановский, 2012, с. 24.
  88. ↑ 1 2 Malyarchuk et al., 2004, pp. 877—900.
  89. ↑ Балановский, 2012, с. 23.
  90. ↑ Verbenko et al., 2005, pp. 10—18.
  91. ↑ Хромова, 2006.
  92. ↑ 1 2 Балановская и др., 2011, с. 27—58.
  93. ↑ 1 2 3 Балановский, 2012, с. 26.
  94. ↑ Балановская, Балановский, 2007.
  95. ↑ Янин, 2004.
  96. ↑ Гончарова Н. Н. Антропология словен новгородских и их генетические связи: Автореф. дисс. к.б.н. — М., 1995. — С. 4, 22. — 22 с.
  97. ↑ Санкина, 2000, с. 98.
  98. ↑ The World’s Most Widely Spoken Languages. Тергыме кече: 4 идым 2025. Архивировано из оригинала 27 идым 2011 ий.
  99. ↑ 1 2 Ethnologue 14 report for language code:rus. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  100. ↑ Inc., Gallup, (2008-08-01), Russian Language Enjoying a Boost in Post-Soviet States, <http://www.gallup.com/poll/109228/Russian-Language-Enjoying-Boost-PostSoviet-States.aspx?version=print>. Тергыме: 4 идым 2025. 
  101. ↑ Русский язык стал официальным языком в штате Нью-Йорк (руш.). АНН news (11 сорла 2009). Тергыме кече: 4 идым 2025. Архивировано из оригинала 16 идым 2010 ий.
  102. ↑ Российское образование для иностранных граждан. web.archive.org. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  103. ↑ Телеканал "Культура". web.archive.org. Тергыме кече: 4 идым 2025.
  104. ↑ Дурново Н. Н., Соколов Н. Н., Ушаков Д. Н. Опыт диалектологической карты русского языка в Европе с приложением очерка русской диалектологии. — М., 1915.
  105. ↑ Захарова К. Ф., Орлова В. Т. Диалектное членение русского языка. — М., 1970.

Литератур

Иктешлыше паша-влак
  • Александров В. А., Тишков В. А., Шмелёва М. Н. Русские // Народы и религии мира: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — С. 438—461. — 928 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-85270-155-6.
  • Анучин Д. Н. Великоруссы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Зеленин Д. К. Восточнославянская этнография = Zelenin D. K. Russische (Ostslawische) Volkskunde (Berlin; Leipzig, 1927) / пер. с нем. К. Д. Цивиной. — М.: Наука (ГРВЛ), 1991. — 511 с. — (Этнографическая библиотека). — ISBN 5-02-016500-0.
  • Рабинович М. Г., Маслова Г. С. и др. Русские // Народы Европейской части СССР. Этнографические очерки: в 2 т. / Под ред. В. А. Александрова и др.; Институт этнографии АН СССР. — М.: Наука, 1964. — Т. І. — С. 119—571. — 984 с. — (Народы мира).
  • Русские / Отв. ред. В. А. Александров, И. В. Власова, Н. С. Полищук; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — М.: Наука, 1997. — 828 с. — (Народы и культуры, 1). — ISBN 5-02-010320-9. pdf
  • Русские // Румыния — Сен-Жан-де-Люз. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — С. 59—60. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 29). — ISBN 978-5-85270-366-8.
  • Русские: Ист.-этногр. атлас: Земледелие. Крестьянское жилище. Крестьянская одежда (середина XIX — начало XX века). — М.: Наука, 1967. — 360 с.: ил.
  • Русские // Народы России: Атлас культур и религий / М-во регионал. развития РФ, РАН; отв. ред.: А. В. Журавский, О. Е. Казьмина, В. А. Тишков. — 3-е изд., испр. и доп. — М.: Феория, 2011. — 319 с. — ISBN 978-5-91796-028-9.
  • Русские // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина, 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.Архивысе копий 29 кылме 2014 гыч
  • Шмелёва М. Н. Русские // Народы России: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 270—307. — 479 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-85270-082-7.
Генетике шотышто шымлымаш
Этногенез шотышто шымлымаш
  • Азбелев С. Н. Что угрожало русскому народу в 1380 г. // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2018. — № 1(71). — С. 151—155.
  • Брайчевский М. Происхождение Руси. — К., 1968.
  • Бунак В. В. Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным. — М.: Наука, 1965. — (АН СССР. Труды института этнографии им. Н.Н. Миклухо-Маклая, т. 88 (новая серия)).
  • Вопросы формирования русской народности и нации. — М.—Л., 1958.
  • Гройс Б. Поиск русской национальной идентичности // Вопросы философии. — 1992. — № 9. — С. 52-60.
  • Грушевский М. С. История Украины-Руси. — Т. 1. — 2-е изд. — Киев, 1913 (Нью-Йорк, 1954).
  • Державин Н. Происхождение русского народа. — М., 1944.
  • Дерябин В. Е. Современные восточнославянские народы // Восточные славяне. Антропология и этническая история / под ред. Т. И. Алексеевой. — 2-е изд., доп. — М.: Научный мир, 2002. — С. 30—59. — 342 с. — 1000 экз. — ISBN 5-89176-164-5.
  • Костомаров Н. И. Две русские народности // Основа. — СПб., 1861. — Март.
  • Куренной П. Советские концепции происхождения великорусской народности и «русской» нации // Научные Записки УВУ. — Ч. 7. — Мюнхен, 1963.
  • Ляпунов Б. Древнейшие взаимные связи языков русского и украинского и некоторые выводы о времени их возникновения как отдельных лингвистических групп. В сб. Русская историческая лексикология. — М., 1968.
  • Мавродин В. Образование единого русского государства. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1951.
  • Рыбаков Б. А. Первые века русской истории. — М., 1964.
  • Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным / Под ред. В. Бунака. — М., 1965.
  • Погосян Е. Русь и Россия в исторических сочинениях 1730—1780-х годов // Россия / Russia. Вып. 3 (11): Культурные практики в идеологической перспективе. — М.: ОГИ, 1999. — С. 7—19
  • Рыбаковский Л. Л. Русские: этническая гомогенность? — Институт социально-политических исследований РАН, 1998.
  • Санкина С. Л. Этническая история средневекового населения Новгородской земли. — СПб., 2000. — 110 с. — ISBN 5-86007-210-4.
  • Филин Ф. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. — Л.: Наука, 1972.
  • Чистов К. В.. Русские // Народы мира: Историко-этнографическая справка — М., 1988. — С. 381—389: ил. — Библиография: с. 389 (26 назв.).
  • Шахматов А. А. К вопросу об образовании русских наречий и русских народностей // Журнал Министерства Народного Просвещения. — 1899. — Апрель.
Моло
Моло йылмыла

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Руш-влак&oldid=1082524" гыч налме