Посна проект: Марий йылме дене олимпиаде материал

Марий_кугыжаныш_университет

Марий кугыжаныш университет

• Редактировать
• Редактировать код

— российысе кӱшыл тунемме вер, Марий Эл Республикысе Йошкар-Олаште верланен. 1972 ийыште негызлалтын. Регионысо опорный университет-влак кокла гыч иктыже улеш^[2].
Тӱрыс лӱмжӧ — «Марий кугыжаныш университет» кӱшыл туныктымаш шотышто федерал кугыжаныш бюджетан тунемме тӧнеж^[3].
Учредительже Россий Федерацийын шанче да кӱшыл туныктыш министерствыже.

Статьям лудаш

Пересказать

• Редактировать
• Редактировать код

Марий йылме да литератур дене олимпиадыште ‑ школышто тунемше-влак

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Марий йылме да литератур дене олимпиадыште ‑ школышто тунемше-влак

Марий йылме ден литературым арален кодымаште да вияҥдымаште, ушан-шотан тунемше-влакым пален налмаште да калыкле тӱвыра деке кумылаҥдымаште Марий кугыжаныш университетын туныктымо проектше. Олимпиаде Марий Эл Республикыште да Российын марий йылме дене мутланыше-влакын илыме икмыняр моло регионлаштыже эртаралтеш.

Статьям лудаш

Пересказать

Ужаш: Мутлончыш

Мутлончыш_—_йылмылончышын_мут_вашталтме_нерген_ужашыже

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Мутлончыш — йылмылончышын мут вашталтме нерген ужашыже

«Йылмылончыш» мут кок тӱрлӧ ыҥ дене кучылталтеш. Иктыже — мут вашталтмаш да ойлончо чоҥалтмаш, йылмын грамматике стройжо. Весыже — мут вашталтме да ойлончо чоҥалтме нерген науко, лачшым манаш, грамматике строй нерген шанче.

Пересказать

Лӱм_мутын_ойыртемже

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Лӱм мут

Лӱм мутын ойыртемже. Лӱм мут — предметым числа, вочмык да шкенлык категорийла полшымо дене ончыктышо ойлымаш ужаш.

Пересказать

Пале_мутын_ойыртемже

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Пале мут

Пале шомакын ыҥже моткоч кумда. Тудо предметын тӱрлӧ-тӱрлӧ пале ойыртемжым умылтарен пуа: тӱсым

Пересказать

Чот_мутын_ойыртемже

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Чот мут

— отвлеченный числам, цифран чотым але шотлымо годым предметын радамжым ончыктышо ойлымаш ужаш

Пересказать

Олмештыш_мутын_ойыртемже

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Олмештыш мут

— каласыме ойлан келшышын шке раш ыҥжым вашталтен, предмет кокласе отношенийым, качествым, чотым пеш кумдан иктешлен ончыктышо ойлымаш ужаш.

Пересказать

Койыш_мутын_ойыртемже

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Койыш мут

— действийым лица, чот, жап да тайык категорийла полшымо дене ончыктышо ойлымаш ужаш.

Пересказать

Причастий

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Причастий

— койыш мутын лица, чот, жап да тайык дене вашталтдыме формыжо, тудо предметын цризнакшым могай-гынат жапыште лийын шогышо, лийшаш але лийдыме действий семын ончыкта, чӱчкыдынак действийын лӱмжӧ лиеш да койыш мутын, лӱм мут ден пале мутын грамматике ойыртемыштым ушен шога.

Пересказать

Деепричастий

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Деепричастий

— койыш мутын лица, чот, жап да тайык дене вашталтдыме формыжо, тудо вес действий дене кылдалтше ешартыш действийым але полшышо койыш мутан йыжыҥан койыш мутлаште тӱҥ действийым ончыкта. Мутлан: Шийла койын, Юлын вӱдшӧ тичак темын йогалеш (О. И.). Тыште койын, темын деепричастий-влак йогалеш койыш мутын действийжым рашемдат, тудын кузе лиймыжым умылтарат, тыге ешартыш действий дене палдарат. Сергей капкамат лектеш да карт-карт-карт Пумарий корно дене ошкыл колта (Д. О.). Йыжыҥан койыш мутышто тӱҥ действийжым ошкыл деепричастий лӱмда, а колта полшышо койыш мут тудын тӱҥалмыжым ончыкта, ешарен рашемда.

Пересказать

Наречий

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Наречий

— действийын, состоянийын, качествын але южгунам предметын признакшым ончыктышо ойлымаш ужаш. Тиде — наречийын семантический ойыртемже.

Пересказать

Почеш мут

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Почеш мут

— ойлончышто самостоятельный мут-влак кокласе кылым ончыктышо служебный ойлымаш ужаш. Почешмут ок вашталт. Южганум лица супикс дене каласалтеш. Ойлончышто йыжыҥже ок лий, но вес мут дене пырля ойлончо йыжыҥ составыш пура.

Пересказать

Ушем мут

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Ушем мут

— ойлончын икгай членкже-влакым але кыдежан ойлончын ужашлажым ушаш кучылталтше служебный ойлымаш ужаш. Мутлан: Кеҥеж мучаш. Кечывалым эше шокшо, а эрдене да кастене поснак йӱд воктене юалге (М.-А.). Тыште а шомак сложносочинённый ойлончын кок ужашыжым уша, да — ойлончын икгай членже-влакым, жапым умыландарыше членлам.

Пересказать

Частице

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Частице

— посна мутын, мут сочетанийын але пӱтынь ойлончын ыҥжылан ешартыш оттенкым пуышо, тыгак грамматике формым ыштыше да ойлончын ужашлаж кокласе кылым ончыктен шогышо служебный ойлымаш ужаш.

Пересказать

Оҥартыш_мут-влак

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Оҥартыш мут-влак

— ужмо сӱретым, колмо йӱкым, капкыллан кузе чучмым оҥарен каласен пуаш полшышо ойлымаш ужаш. Тудын моло ойлымаш ужаш деч ойыртемалтше семантике да грамматике тӱсшӧ уло.

Пересказать

Йӱкшомак

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Йӱкшомак

— ойлышо еҥын чон шижмашыжым, кумылжым почын ончыкташ полшышо ойлымаш ужаш. Йылмыште тудо посна верым налын шога. Знаменательный ойлымаш ужашла дене таҥастарымаште йӱкшомак предметым, тудын палыжым але чотшым, пашам лӱмдаш ок кучылталт, садлан чон шижмашым ала-могай предмет але действий да нунын палышт семын ончыктен ок керт. Икманаш, йӱкшомак лӱмлымӧ (назывной) сомылым ок шукто. Грамматике ыҥже укелан кӧра тудо служебный ойлымаш ужаш тӱшка деч ӧрдыжтӧ шога. Но йылмыште садыгак пеш кӱлешан верым налын. Айдемын койыш-шоктышыжо, кумылжо жаплан келшышын тӱрлӧ-тӱрлын вашталтеш: еҥ куана, ӧреш, ойгыра, чамана, лӱдеш, шыдешка, ӧкына да монь. Тыгай поян чон шижмашым ончыктен пуаш кеч-кӧат йылмеш пеҥгыдемдалтше, социальный фактыш савырныше йӧн дене пайдалана. Тиде йӧнжӧ — йӱкшомак, мут поянлыкын ужашыже. йылмыште кумдан кучылталтмыжлан кӧра тудо умылаш лийме содержаний дене шыҥдаралтын, садлан еҥ-влак коклаште мутланаш полшышо ик йӧн лийын. Ойсем дене чак ушалтын, чон шижмашым эн виян, эн раш да кенета почын ончыкташ кугун полша, мутлан, чон кочо дене чаманыме годым пелештыде от чыте: «Эх, Тоня! Тоня! Тый денетат чеверласаш верештеш!» (М. Ш.). Ӧрмӧ годым манына: «Уй-уй-ууй, пеш келгын кӱнченытыс…» (Я. Я.). Иктаж-мо ок келше гын, ешарена: «М-да… Уке, тыге ок йӧрӧ» (А. В.).

Пересказать

Ужаш: Фонетике

Фонетика,_графика,_орфографий,_орфоэпий

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Фонетике. Графике. Чынвозыш

Кутырымо йӱк-влакым йылме наукын фонетике ужашыже тунемеш.

Пересказать

Орфоэпий

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Орфоэпий

Кеч-могай литератур йылме кок форман улеш — кутырымо да возымо.

Пересказать

Гласный_йӱк-влак

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Гласный йӱк

Кутырымо йӱк-влак гласный да согласный улыт.

Пересказать

Соҥ_йӱк-влак

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Соҥ йӱк

Согласный йӱкым ойлымо годым шодо гыч лекше юж шке корныштыжо тӱрлӧ вере чаракым вашлиеш, тиде чарак гоч южын эртымыж годым йӱк каласалтеш. Марий йылмыште 27 согласный йӱк уло: [6], [в], [г], [д], [д'], [ж), [з], [й’], [к], [л], [л’], [м], [н], [н’], [ҥ], [п], [р], [р’], [с], [т], [т’], [ф], [х], [ц], [ч’], [ш], [ш’].

Пересказать

Мутлончо_ден_пералтыш

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Мутлончо ден пералтыш

Мут слоглан шелалтеш. Мутышто мыняр гласный уло, тынар слог лиеш. Ойлымо годым ик слогшо виянрак каласалтеш.

Пересказать

Ужаш: Мутвундо

Мут_да_тудын_лексике_ыҥже

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Мут да тудын лексике ыҥже

Кеч-могай йылмыштат ятыр шомакше мемнан йыр улшо предметым, явленийым, нунын палыштым, действийым, состоянийым, предметын чотшым ончыкта

Пересказать

Ик_ыҥан_да_шуко_ыҥан_мут-влак

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Ик ыҥан да шуко ыҥан мут-влак

Мутын шуко значениян лиймыжым полисемий (греч. poly- semos — «многозначность») маныт

Пересказать

Вончештарыме_ыҥан_мут-влак

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Вончештарыме ыҥан мут-влак

Йылмыште шомакын семантикылан кумдаҥаш тӱрлӧ йӧн дене шочшо вончештарыме значений-влак полшат

Пересказать

Омоним

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Омоним

— грек шомак (/homos «икгай», onyma «лӱм»). Икгай возалтше да йоҥгалтше, но тӱрлӧ значениян мутым омоним маныт

Пересказать

Синоним

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Синоним

Кеч-могай йылмыштат предмет, действий, нунын палышт посна шомак але муткылдыш дене ончыкталтыт

Пересказать

Антоним

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Антоним

Икте-весышт дене кылдалт шогышо, но ваштарешла значениян мут-влакым антоним маныт (грек. але- «ваштареш», «лӱм»). Мутлан: изи — кугу, чын — шояк, сай — осал, йӱштӧ — шокшо, келге — куакш, лопка — аҥысыр, шерге — шулдо, кӱчык — кужу, у — тошто, рвезе — шоҥго.

Пересказать

Тоштемше мут ден умут

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Тоштемше мут ден умут

Мутын тоштемме ойыртемже тӱрлӧ лиеш. Тудо эн ончычак активный лексике гыч пассивныйыш вонча, вара шуэн веле кучылталтеш але эркын-эркын мондалташ тӱҥалеш да йылме гыч йӧршеш лектын возеш. Южгунамже илыш условий вашталтмылан кӧра уэш кумдан кучылталташ тӱҥалеш. Тыге лийын теве мутер, йылмызе, сылнымут шомакла дене. Кудлымшо ийла гыч нуно адакат активный мут тӱшкашке ушненыт. Тыште кугу рольым научный интеллигенций ден печать, радио, школ модыт.

Пересказать

Диалект мут-влак

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Диалект мут-влак

Диалектысе мут поянлык могай-гынат посна верыште але верлаште илыше-влакын йылмыштышт кучылталтше шомак- влакым веле ушен шога. Нуно пӱтынь калыкын пайдаланыме мут поянлыкыш огыт пуро, а марий йылмысе посна диалектын (наречийын але говорын) негызшылан веле шотлалтыт.

Пересказать

Ужаш: Ойлончыш

Муткылдыш

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Муткылдыш

– кок але утларак самостоятельный мут-влакын кылдалтмышт. Муткылдышыште тӱҥ мут да рашемдыше мут лиеш

Пересказать

Тыглай_ойлончо

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Тыглай ойлончо

– шуко аспектан, неле синтаксис пырчык. Кӱчык определенийым пуаш ок лий, но тудын тӱҥ палыже-влакым лӱмдаш лиеш

Пересказать

Кыдежан_ойлончо

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Кыдежан ойлончо

Йылмыште простой предложений веле огыл, тыгак сложный предложеният чӱчкыдын кучылталтеш

Пересказать

Тӱрлӧ_синтаксис_кылан_кыдежан_ойлончо-влак

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Тӱрлӧ синтаксис кылан кыдежан ойлончо-влак

Сложный предложенийыште икмыняр предложений уло гын, нунын коклаште тӱрлӧ кыл лийын кертеш

Пересказать

Вияш_ой

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Вияш ой

Вияш ойышто ик але икмыняр предложений лийын кертеш, мутлан: «Мом каласынет, Смирнов?»

Пересказать

Ойвашталтыш

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Ойвашталтыш

— кок але икмыняр еҥын ваш мутланымыштым диалог маныт. Тыгодым ик еҥын каласымыже реплик лиеш.

Пересказать

Важмалдык ой-влак

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Важмалдык ой-влак

— предложений-влакым таҥастарен лудса. Нуно икте-весышт деч мо дене ойыртемалтыт?

Пересказать

Цитате

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Экспертный статья

Цитате

Таҥастарен ончалза, кудо предложенийыште С. Чавайнын ойжо тӱрыснек кучылталтеш, а кудыштыжо ужашым веле налме?

Пересказать

Тӱшкасомыл кечышотУверВашкыл

Вуйлымаш

• Проект нерген
• Ужаш: Мутлончыш
• Ужаш: Фонетике
• Ужаш: Мутвундо
• Ужаш: Ойлончыш

Материал дене кузе пайдаланыман:

• 1 Кӱлеш ужашым ойырен нал
• 2 Ужаш кӧргыштӧ келшыше темым ойырен нал
• 3 Олимпиадылан ямдылалташ полшен кертше темлыме статьям луд