Диалект мут-влак

Диалектысе мут поянлык могай-гынат посна верыште але верлаште илыше-влакын йылмыштышт кучылталтше шомак- влакым веле ушен шога. Нуно пӱтынь калыкын пайдаланыме мут поянлыкыш огыт пуро, а марий йылмысе посна диалектын (наречийын але говорын) негызшылан веле шотлалтыт.

Диалектын мутвундыжо литературный огыл, тудын дене марий калыкын посна вершӧрласе ужашыже веле пайдалана. Тудын посна фонетике, морфологий да синтаксис ойыртемже уло. Садлан диалектизм коклаште тӱрлӧ тӱшкам палемдат. Утларакше тыгай: лексический, фонетический, грамматический, семантический да этнографический диалектизм (пытартыш тӱшкам эше этнографизм маныт).

Лексический диалектизм — литератур йылмысе мут дене икгай значениян, но йӱк составше дене йӧршеш ойыртемалтше шомак. Лексический диалектизм кок тӱрлӧ лиеш: чын (собственно) лексический да этнографический.

Чын лексический диалектизм — тиде посна верлаште кучылталтше, тыгак этнографический ойыртем дене кылдалтдыме мут. Икманаш, этнографический диалектизм деч молыжо. Ончал лектына икмыняр собственно лексический диалектизмым посна марий наречийлаште да говорлаште.

Олыкмарий наречий говорлаште: шорвондо (м.-ш.) — крапля (й.-ол.), пырыс (м.-ш.) - маче (волж.), пӧрткайык (м.-ш.) - сарси (волж.), вараксим (м.-ш.) — чезек (волж.), снеге — изимӧр,, мызымӧр — шымаш, касвычыраҥге — чараватреҥге, мӧҥгыш — кудыш, каче (рвезе) — озак, кӧршӧк кучем — укват, ончылшовыч — ончылсакыш — запон, вашкӱзӧ — патрак (волж.), арвер — явала, тулвондо — кечерка, упш — малакай, ял - агул, авыл; регенче — моко, кӧрж - алга — серга; ӧрш — йошкароҥ, сога — шӱша, соҥгыра — клукой, полто — салат, пытартыш — паштеҥге.

Этнографический диалектизм — тиде посна верлаште илыше-влакын илыш-йӱлашт, озанлык паша ойыртемышт дене кылдалтше мут-влак. Тиде тӱшкашке пурат, мутлан, вуйчием лӱм-влак: шымакш, лапка, шарпан, сорока, такия; кочкыш лӱм- влак: кравец, катлама; тӱрлӧ арвер лӱм-влак: пурня, йӱла лӱм-влак: ӱдырйӱш, магази.

Курыкмарий наречийыште: амырташ — лапаяш, аярнуж — палянуж, вашке — йӹле, вашкӱзӧ — кайыц, йолташ — тӓнг, йошкын — шор, каҥга — худа, тоша; каче — мылоец, керыш — ачыла, кешыр — морко, кленча — ямдар, т.м.

Йӱдвел-касвел наречийыште: шӧрӱмбал — шапынӧргӓ, йолва ~ шанца, ий — толота, пундыш — тапката, кечшудо вуй — семӓвуй, шӧрга — пет’ӹл’кӹ, поҥго — павык, т.м.

Эрвелмарий наречийыште: азупӱй — орапӱй, вожылаш — айманаш, пургедаш — актараш, акук — сердолик (шергакан кӱ), товатлаш - айтым ышташ, викташ — томат (целитьлаш), уто — артык, куктеж — ачамай, ковыра — копшо, кайшудо — корпо, тура — марган, нечке — эрке, ораж — ир, ораде — йырай да т.м.

Фонетический диалектизм — литератур йылмысе мут деч южо йӱкшӧ дене веле ойыртемалтше шомак. Тыгай шомак-влак кум тӱшкалан шелалтыт:

ик йӱк олмеш весе кучылталтеш, мутлан, литератур йылмысе ден курыкмарий наречийысе шомаклам налына: ава — ава, ак — ак, азыр — ӓзыр, ваш — вӓш, иза — ӹза, гоч — гач, ер йӧр, вӱр — выр, вӱма — вимӓ, вынер — мешер, вынем — мӱнем, кидшер - кидшор; олыкмарий наречий кӧргыштак: савыраш - сагураш, кадыр — кагыр, аҥысыр - аҥышыр, осмушка — осьмушка, авыраш — агураш, поро - пуро, шагат — сагат, колташ — колдаш, гай — гане, мый — мынь, омса — опса, умша — упша, кӱшедык — кӱседык, вашкӱзӧ — васкӱзӧ, урем — орем, нылыт - нилыт, пызле — пизле, пыл — пил, шыл — шил, полан — палан, пырдыж — пурдуж, сӧсна — сосна, си с, га; таза — тажа, шепка — шопка, кӧ — ке, авай — авий, авый, авой; вырляҥге — вӱрляҥге, йӧсӧ — йӧсӧ, рвезе — рвазе, эҥыж — эҥеж, эҥыр — эҥер, кугу - куго, шымле - шымлу, ятыр молат;
пытартыш йӱкышт але слогышт дене ойыртемалтыт, мутлан: йӱдаш — йӱдыгаш, куштылемат — тый — тые, индеше — ындиҥыш, помыжалташ — пожалташ, вараксим — варсеҥге, озым — ойзым, лӱс — лӱйӱсь, мӧр — мӧрӧ, упш — упшо, леп — лепӹ, тамак — тамака, тумна — томана, омса — омаса, вӱма — ӱма, коҥга — комака, умылаш — ыҥлаш;
йӱк але слог радам тӱрлӧ лиеда, мутлан: вӱрыж - к.м. вуйжыр, пайрем — парйам, кудывече — кувдече, кечывал — чал, Майра — Марйа, ышна — шына, умша — шума, йошкарге — йокшарге, йотке — йокте, т.м.

Грамматический диалектизм - литератур йылмысе шомак деч шкенжын мутым але формым ыштыше йӧнжӧ дене ойыртемалтше шомак.

Диалектласе да литератур йылмысе лексике коклаште нимогай кылат уке манаш ок лий. Вет литератур йылме марий диалектна негызеш вияҥ шога да пойдаралтеш. Садлан ятыр диалектизм моло кундемышкат шарлен да марий литератур йылмыш пурен. Налза тыгай эрвелмарий мут-влакым: кӱдыратле, тыланаш да молымат. Кызыт нуно литератур йылмыште кумдан кучылталтыт.

Литератур йылме чылалан икгай улшо нормо негызеш вияҥеш. Тудо эреак яндар да чын лийшаш. Садлан тыгай йодыш лектеш: диалект мутым кызытсе литератур йылмыште кунам, могай стильыште да мыняре кучылташ? Тидлан, векат, кок амал лийын кертеш:

шонымашым утларак раш да сылнын каласен пуаш диалектизмын эн чот келшен толмыж годым, мутлан, кӱдыратле;
посна стилистический цель дене сылнымутан произведенийлаште (персонажын койыш-шоктышыжым, йылме ойыртемжым утларак тичмашын почын пуаш кӱлмӧ годым, диалогышто, тунемше да тунемдыме еҥын кутырымо ойыртемжым палемдаш да т.м.).

Тыгодым тӱҥ вер лексический диалектизмлан пуалтшаш. Фонетический але грамматический диалектизм стилистический цель денат шуэн веле кучылталтшаш. Диалектизмым утыж дене пуртымаш литератур йылмын лексический нормыжым пудыртылмаш лиеш.