Мутлончыш — йылмылончышын мут вашталтме нерген ужашыже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Oge-ege.svg

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Рецензироватлыме статья

Рецензент: Московский планетарий (Ф.Б. Рублева)
Перейти
Aprove.svg

Рецензироватлыме статья

Arrow-Right.png
Рецензент: Марий Кугыжаныш университет
Перейти

«Йылмылончыш» мут кок тӱрлӧ ыҥ дене кучылталтеш. Иктыже — мут вашталтмаш да ойлончо чоҥалтмаш, йылмын грамматике стройжо. Весыже — мут вашталтме да ойлончо чоҥалтме нерген науко, лачшым манаш, грамматике строй нерген шанче. Термин грек йылме гыч руш йылме гоч толын, грек йылмыште grammatike — «возымо», «возыман» (gramma — «буква»).

Йылмылончышын кок тӱҥ ужашыже уло: мутлончыш ден ойлончыш. Мутлончыш — грек йылмыште morphē — «формо», logos — «учений», «мут». Ойлончыш — грек йылмыштак syntaxis — «ушалтмаш», «ушымаш». Мутлончыш мутын йылмылончыш ойыртемжым — ойлончышто шомак вашталтмым, тудын грамматике формыж ден ыҥжым, тыгак лексике-грамматике мут тӱшкам — ойлымаш ужашлам да нунын ышталтме йӧныштым шымла. Синтаксис ойлончышто шомак-влакын ваш кылдалтмыштым лончыла, тиде — йылмылончышын муткылдыш да ойлончо нерген ужашыже.

Мутлончыш ден ойлончышын шымлышаш объектышт тӱрлӧ. Мутлончышын — мут да тудын ужашлаже. Ойлончышын — муткылдыш да ойлончо. Мутлончыш мутым шымлаш тӱҥалеш, а ойлончыш тудым тӱрыс умылтарен пуа. Но мутлончышат мутым йылмын системыж деч ок ойыро, а тиде системын моло ужашыж дене шомакын кузе кылдалт шогымыжым рашемда.

Ойлымаш ужашын ойыртемалтме палыже

Шке йылмылончыш ойыртемышт дене мут-влак посна тӱшкалан шелалтыт. Тиде — ойлымаш ужаш-влак. Нуно утларак общий йылмылончыш категорий улыт.

Ойлымаш ужашлам ойыркалыме годым ныл тӱҥ принципым шотыш налыт. Нине принципше тыгай улыт:

  1. семантике;
  2. мутлончыш;
  3. ойлончыш да;
  4. мут ышталтме принцип.

Знаменательный да полшык ойлымаш ужаш-влак

Каласыме чыла принцип негызеш марий мут поянлыкым эн ончычак кок кугу тӱшкалан шелаш лиеш. Иктыже — знаменательный мут-влак, весыже – полшык (служебный) мут-влак.

Знаменательный, але самостоятельный, мут-влакын лексике да йылмылончыш ыҥышт уло, нуно ойлончышто могай-гынат член лийыт, мутлан: Сакар ече гычше лумышко волыш, кок йол тошкалтыш чоло ӧрдыжкӧ кайыш, ладыра нулго йымалан шогале, вара эркын пычалжым виктыш (С. Ч.). Тыште гычше, чоло, йымалан шомакла деч молышт чыланат знаменательный улыт. Нуно ойлончын тӱрлӧ членже лийыт.

Служебный мут-влакын лексике ыҥ йӧршеш гаяк уке але моткоч луштаралтын. Нуно, тӱҥ шотышто, грамматике значениян улмышт дене ойыртемалтыт. Тыгат каласаш уто огыл: служебный мут-влакын лексике да йылмылончыш ыҥышт ойыраш лийдымын ваш ушалтыныт. Нуно шкешт ойлончо член огыт лий, но чӱчкыдынак ойлончо член составыш пурат.

Служебный мут-влак ойлончын членже лийше самостоятельный мутла коклаште але кыдежан ойлончын ужашлаже коклаште могай кыл улмым ончыктат да тиде кылым рашемден умылтарат.

Чыла ойлымым шотыш налын, кызытсе марий литератур йылмыште тыгай ойлымаш ужашлам палемдаш лиеш:

  1. лӱм мут,
  2. пале мут,
  3. чот мут,
  4. олмештыш мут,
  5. койыш мут,
  6. наречий,
  7. оҥартыш мут,
  8. почеш мут,
  9. ушем мут,
  10. частице,
  11. йÿкшомак.

Литератур

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Мутлончыш_—_йылмылончышын_мут_вашталтме_нерген_ужашыже&oldid=1210619" гыч налме