Пале мутын ойыртемже

Пале мут — предметын палыжым, могай улмыжым ончыктышо ойлымаш ужаш.

Пале шомакын ыҥже моткоч кумда. Тудо предметын тӱрлӧ-тӱрлӧ пале ойыртемжым умылтарен пуа: тӱсым (ошо, шеме, канде), кугытым (изи, кугу, пычырик), кужытым (кужу, кӱчык, метран, километран), нелытым (вич килограмман, ныл пудан, вич кремган), вер-шӧрым (пасусо, чодырасе, оласе), жапым (ожнысо, шукертсе, тачысе), тамым (тутло, тамле), ятыр молымат. Тиде — семантике.

Предметын палыжым ончыктен шогымылан кӧра пале мут ойлончышто кок тӱҥ ойлончыш сомылым шукта:

Рашемдык лийын, лӱм мут пелен ушнык йӧн дене кучылталтеш, мутлан: Ах!.. Могай тамле ӱпш солымо шудо гыч лектеш! (С. Ч.) Волгыдо, йоҥгата, янда пырдыжан цехлаште станок-влак радам дене шогат (С. Ч.). Трук тӱрлӧ-тӱрлӧ пеледышан кужу шудо олмеш чара мланде веле киен кодеш (С. Ч.). Тунамак Сакарын шинчаштыже име гай кошарге, вурс гай пеҥгыде шонымаш койо… (С. Ч.)
Составной сказуемыйын лӱман ужашыже, мутлан: Савак марий утларакшым кыдалаш капан, шымавуч гай вияш да чумыраш могыран, ӱнаран еҥ лиеш (Д. О.). Вӱдшат келге, сержат тура, кучалал лекташ арамаже уке. Олыкшат кугу, саважат нӱшкӧ, солалтен колташ калакшат уке. Нуржат кугу, аҥажат лопка, луктын шогалташ еҥжат уке. Корныжат кужу, алашажат пакма, чучалал колташ солаж укалеш (С. Ч.). Корныжо лавыран, лакылан, тошкалашат лӱдмашан (С. Ч.).

Лӱм-мутан муткылдышым алмаштымыж годым але лӱм мут почеш каласалтмыж годым пале мут ойлончын моло членжат лийын кертеш, мутлан:

Подлежащий: Пижаман да костюман-влак пристань турасе буфетыш, киоскыш керылтыт (В. Ис.). Ончем, погонан-влакет кумытын пурен шогальыч (В. Ис.).
Ешартык: Ӱдырамаш-влак лӱшкаш тӱҥальыч. «Чондымылан вер уло, а чонанлан уке!» (А. В.). «Нимодымылан нимодымо утларак келша…» — шонен Сакар (М. Ш.). Мачу: Манамыс, мыланем толат гын, ракат илаш тӱҥалат: тамле деч тамлым кочкат, чапле деч чаплым чиет (Н. М.). Савлий: Шеме ден ошыжым раш ужына! (М. Ш.).
Умландарыше член: Тыгай порананыште пеш кӱлеш дене гына чараш лектыт (Н. Л.). Вич тылзе гыч ялыш серыш толеш: Йыван ошо-влак деч ялт ойырлен, йошкаргыш вончен… (А. Э.) Мо-гынат пайрем чылт кукшеш ок эрте (Ш. О.). Шке ыҥже да йылмылончыш (мутлончыш`) ойыртемже дене пале мут кок кугу тӱшкалан шелалтеш: качественный да относительный пале мут-влак.

Могайле пале мут

Могайле пале мут предметын палыжым, вес шомак полшыде, шке лексике ыҥже дене ончыктен пуа. Тудо тыгай палым лӱмда:

предметын тӱсшым: йошкарге, ошо, ужарге, канде. шеме, нарынче, чувар, кӧк, ракш, печел, тор, ува, олача, шара, шапалге, шышталге, шӧртнялге да молат;
тӱрлӧ объемно-пространственный палым: кугу, изи, лопка, кумда, аҥысыр, кужу. кӱчык, вичкыж, кӱжгӧ, кужака, нугыдо, вишкыде, серыпле, чуяка, йыргешке, таляка. куакш, келге, тыгыде, шолдыра, йоҥгыдо, чӱчкыдӧ, чока, шуэ, лаштыра, ладыра, кӱкшӧ, лапка, т. м.;
еҥын, моло чонанын тӱжвал да кӧргӧ вий ойыртемыштым: ушан, уста, виян, куатле, яшката, чулым, нарашта, йытыра, таза, ура, чолга, коштан, ажгын, чечен, ӱскырт, сут, чаҥга, вустык, нечке, черле, сокыр, окшак, чолак, явык, какши, чоя, чыгын, пакма, полдалге, тӱлыжгӧ, ятыр молат;
предметын колаш, шижаш, кучылтын тергаш лийме палыжым: чарга, оралге, вужга, чоштыра, коштыра, козыра, яклака, лайга, йывыжа, йымыжа, чоткыдо, лушкыдо, леве, шыма, ныжылге, лыжга, йымыжге, пеҥгыде, пушкыдо, ягылге, йожга, лывыжге, шӱштыра, лазыра, нӧрӧ, т. м.;
предметын там ойыртемжым: тутло, тамле, тамдыме, шинчалан, шопо, лачка, шере, кочо;
предметын ак палыжым: шерге, шергакан, шулдо;
чонан да чондымо предметын моло тӱрлӧ ойыртемжым: тале, йомартле, ямле, кӱдыратле, чапле, тыматле, соптыра, ковыра, чесле, туто, йыгыжге, тӱвыргӧ, лӧза, шыма, кагура, йот, ир, нӧргӧ, лывырге, яндар да молат;
предметын илышыште налын шогымо вер ойыртемжым: пайдале, кӱлешан, йӧнан, йӧнлӧ, йӧндымӧ;
ийгот да социальный положений ойыртемым: самырык, рвезе, шоҥго, нужна, йорло, незер, икмарда, поян;
действий дене кылдалтше палым, качествым: вожылшан, куанышан, лӱдшан, ойлышан, ӧпкелышан, чытышан, умылышан, ятыр молат.

Качественный пале мутын чыла шомакым авалтыше йылмылончыш ойыртемже кум тӱрлӧ:

кажне пале мут мера ден таҥдышым ончыктышо наречий дене пырля кучылталт кертеш: пеш йошкарге, моткоч тале, путырак тамле, изиш йӧндымӧ, утларак вожылшан;
чылаштынат таҥастарыме таҥдышышт ышталтеш: ужарге — ужаргырак, тутло — тутлырак, кужу — кужурак, пайдале — пайдалырак, виян — виянрак;
чыланат качествым таҥастарыде аклыме форман лийыт: каҥга –каҥгарак, шуэ — шуэрак, кугу — кугурак, канде — кандырак, ошо — ошырак

Моло йылмылончыш ойыртемышт дене могайле пале мут-влак тыгыдырак тӱшкалан шелалтыт:

Иктышт кужу да кӱчык форман улыт: ош — ошо, шем — шеме, йошкар — йошкарге, ужар — ужарге, кошар — кошарге, ныжыл — ныжылге, сандал –сандалге. Лӱм мут ончылно рашемдык семын кӱчык формо кучылталтеш, мутлан: ош куэ, шем упш, ужар лышташ, кошар тоя, йошкар шовыч.

Пале мутын таҥастарыме таҥдышыже

Могайле пале мут-влак вашталт кертше, тӱрлӧ вий дене палдаралтше палым ончыктат. Ик палынак тӱрлӧ ойыртемжым каласен пуаш посна йылмылончыш формо уло. Тудым таҥастарыме таҥдыш маныт. Тыгай таҥдыш кокыт уло: таҥастарыме да кӱшыл.

Таҥастарыме таҥдышан пале мут вес предметын але тиде предметынак вес жапысе палыже деч кугырак палыжым ончыкта. Тиде таҥдыш кок йӧн дене — синтетике (простой) да аналитике йӧн дене ышталтеш.

Таҥастарыме таҥдышын простой куштылго формыжым –рак суффикс ышта, мутлан: Памаш яндар, мо яндар — яндаррак мемнан шӱмна. Мардеж писе, мо писе — писырак ме улына… (Б. Д.) Кӧ йӧрлын кертеш, тудо виян, а кӧ кынелеш гын, тудо эше виянрак (калык мут).

Тиде таҥастарыме таҥдыш деч почеш мутан лӱм мут дене пырля каласалтше пале мутышто поснак раш палдырна, мутлан: Курык деч нелырак, пелйӱд деч шемырак возо шӱмышкем неле шонымаш! (С. Ч.). Крупп завод гыч толшо кок шӱдӧ пушка Сакарын винтовкыж деч куатлырак (С. Ч.).

Тылечат шомакат таҥастарыме таҥдышан качествым рашрак каласаш полша, мутлан: Фронтышто тылечат йӧсырак да кужурак корным эрташ логалын (В. И.).

Таҥастарыме таҥдышан пале мут эре, утыр, эше шомакла дене пырля каласалтмыж годым вашталтше, кугем толшо качествым ончыкта, мутлан: Каврийын кольмыжо ок чарне, вӱдлан эре келгырак, лопкарак корным ышташ полша (С. Ч.). Туге гын, эргым, эше пеҥгыдырак лияшет кӱлеш (Я. Я.).

Качествын кугырак таҥдышыже муткылдыш дене ончыкталтеш: пале мутын тӱҥалтыш формыжо деч почеш мутан лӱм мут але причастий дене таҥастарен каласалтеш, мутлан: Ачат деч кугу лийын от керт! (М. Ш.) Аван шомакше шерге шӧртньӧ дечынат (Ш. Б.).

Но качествын кугырак таҥдышыжым ончыктымо тиде йӧным мутлончыш категорийлан шотлаш ок лий: пале мут шкеже таҥастарыме таҥдышын суффиксше деч посна каласалтеш.

Таҥастарыме таҥдышын аналитике (сложный) формыжо утларак шомак полшымо дене ышталтеш, тыгодым пале мут тӱҥалтыш форманак кодеш, мутлан: Кас утларак кумда койышан (Н. Л.). Сар жапыште ынде тудлан (Епремлан) киндым шуко ышташ утларак йӧнан (Н. Л.). Могайле пале мутын кӱшыл таҥдышыже марий йылмыште аналитике (сложный) форман гына. Тиде таҥдыш моло предметын качествышт дене таҥастарымаште эн кугу качествым ончыкта. Тудо кок семын ышталтеш:

Пале мут ончылно эн шомакым каласыме дене, мутлан: Коммунист партий да пашазе калык эн ӱшанле, эн сай, эн виян еҥыштым йошкар фронтыш колтат (С. Ч.). Кучедалмаште эн тале ӱзгар — книга да тунеммаш (С. Ч.).
Деч почеш мутан кок икгай пале мутын пырля каласалтмышт дене, мутлан: Тиде — кугу деч кугу, почетный деч почетный паша (Я. Я.).

Кок йӧнжӧ денат предметын эн кугу качествыжым ончыктышо тичмаш йылмылончыш идиомо ышталтеш. Тудын дене пырляк палын эн кугу таҥдышыжым нигӧ деч, нимо деч, чыла деч кылдышла полшымо дене каласаш лиеш, мутлан: Но садак нигӧ дечын пиалан мемнан кече… (В. К.). Векат, ава нигӧ деч куатан… (В. К.). Тиде йӧным таҥастарыме таҥдышын йылмылончыш категорийжылан шотлаш ок лий.

Качествым таҥастарыде аклымаш

Могайле пале мут палын тӱрлӧ таҥдышыжым таҥастарыде ончыктен кертеш. Тидлан марий йылмыште мутлончыш, ойлончыш, йӱклончыш да йӱклончыш-ойлончыш йӧн-влак полшат.

Мутлончыш йӧн годым качествын тӱрлӧ таҥдышыжым утларакше –рак суффикс, посна мутлаште –алге, –та (–ата), –ака суффикс-влак ончыктат.

Ик палынак вес тӱрлӧ таҥдышыжым моло качестве дене таҥастарыде каласен пуаш шукыж годым -рак суффикс кучылталтеш. Тудо пале мут дене каласыме пале дек лишем шогышо качестве дене палдара. Саде качествыже кугыракат, изиракат лийын кертеш, мутлан: «Кыргорий изиш яра лиеш гын, эре книгам лудеш…» — манеш ик рвезырак марий (С. Ч.). «Мардеж тарваныш: эр велеш йӱр тӱҥалеш», — манеш пӱгыррак ик марий (С. Ч.).
–алге суффикс утларакше тӱсым ончыктышо пале мутыш ушалтеш да мутвожышто каласыме тӱс гайрак, но тудын лушкыдырак, мӧҥгешрак качествыж дене палдара, мутлан: ошо — ошалге, канде — кандалге, ракш — ракшалге, Изи пондаш ракшалге — пуйто той (М. К.).
Южгунам –алге суффикс моло шомакышкат ушалтеш, ыҥже дене адакат тичмаш огыл качествым ончыкта. мутлан: Кастене мланде ӱмбач кумыл лыпландарыше левалге тӱтыра кӱза (А. Э.). «Огонь! Огонь!» — сургалтын чыла вечын. Кылмалге мланде тайнышт лӱҥгалтен (М. К.). 3) –та (–ата) суффикс мутвож (але муттӱҥ) дене каласыме качествым вияҥденрак каласаш полша, мутлан: лапка-та, лопка-та. каҥга-та, лыжга-та, чатка-та, южга-та, вужга-та, яжга-та. А уна огеш пелеште… (Уныкажын) яжгата ӱпан саҥгажым эплын-эплын шупшалеш (Осм.). Ужын омыл кӱкшата капетым, но коеш шчнчамлан тудо раш… (М. К.).
–ака суффиксат, южо пале мутыш ушнен, нунын качество ыҥыштлан ешартыш тӱсым пуа, вияҥден рашемда, мутлан: кужу — кужака, кӱкшӧ — кӱкшака, йывыжа — йывыжака, леве — левака, йыгыжге — йыгыжака. Чыла вере кечывал волгыдым шарыше кужака лампе-влак йӱлат (Е. Я.). Йыванмыт кутырымо годым, шиждеак, кужу кӱкшака пӧръеҥ толын шогале (М. Е.).

Южо шомакыште –ака суффиксат кызыт ок ойыралт: вудака, чуяка.

Качествым таҥастарыде аклыме нине –алге, –та (–ата), –ака суффикс-влак –рак суффикс дене ушалтыт, но пале мутын ыҥже ончычсо гаяк субъективный тӱсан лийын кодеш, таҥастарыме таҥдыш ок ышталт, мутлан: Йолташыже кумло вич ияш яшкатарак марий (Н. М.). Эчан кужакарак шӱргывылышан ӱдыр ончыко миен ишнче (Н. Л.). Нунын коклаште каҥгатарак шӱргывылышан Емела кугыза… (Н. Л.).

Ойлончыш йӧн годым ик мутак пачаш-пачаш каласалтеш, да качествын кугырак таҥдышыже ончыкталтеш, мутлан: Кудывече покшелне лопка-лопка кудо шинча (Я. Э.). Кастене пушкыдо-пушкыдо у лум ешаралт возын (М.-А.).

Могайле пале мутын палыжым ойлончыш йӧн дене кугемден аклаш тыгак пеш, моткоч, путырак шомак-влак полшат. Нунын пелен пале мут предметын утларак кугу качествыжым палемда, мутлан: Шукерте ожно илен калык — пешак кугу, пеш куатле… (С. Ч.) Ончалза Тӱҥото вес тӱрышкырак: тушто пеш чапле, пеш кугу оралте коеш (С. Ч.).

Йӱклончыш йӧн годым пале мутын ик йоҥйӱкшӧ ойыралт каласалтеш; эмфатике пералтышым налын, пӱтынь шомак кугу кумыл дене йоҥгалтеш, тыге адакат качествын у таҥдышыже таҥастарыде ончыкталтеш, мутлан: «Пазар покшелне ку-угу магазин шинча, шонем», — умбакыже ойла Раман (Д. О.). Ял велыште мланде тӱр гыч нугыдо ше-ем пыл виян кӱза (Д. О.).

Кылдалтше пале мут

Кылдалтше пале мут предметын палыжым моло предмет полшымо дене умылтара. Шке мут вожшо дене тудо каласыме предметлан келшен толшо палым гына лӱмда. Мутлан, оласе але ялысе манме годым предметын палыже ола да ял шомакла дене кылдалтеш, ола ден ял предмет гоч вес предметын палыже ончыкталтеш: оласе калык, ялысе клуб, оласе стройка, ялысе школ да молат.

Могайле пале мут вашталтше качествым ончыкта: ошо, ошырак, ошалге, ошо-ошо, ошо деч ошо, пеш ошо, т. м. А относительный пале мут вашталтдыме пале дене палымым ышта: оласырак, ялысырак манаш ок лий, пеш оласе, пеш ялысе огыт ман.

Вес предмет дене кылдалтше палым ончыктымыжлан кӧра относительный пале мут эреак вес ойлымаш ужаш гыч ышталтеш. мутлан: урем — уремысе, ойго — ойгыдымо, вӱд — вӱдан.

Литератур

МарНИИ. Имя прилашательное // Современный марийский язык. Морфология / Н. Т. Пенгитов, И. С. Галкин, Н. И. Исанбаев. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1961. — С. 98—118.
З. В. Учаев. Марий йылме. Теорий. 5—9 класслан учебник. — Йошкар-Ола: Марий книга савыктыш, 1993. — 264 с.
З. В. Учаев. Марий йылме. Факультативный занятийым эртарыме учебный пособий. Икымше ужаш. — Йошкар-Ола: Марий книга издательство, 1982. — 184 с. — 1000 экз.
З. В. Учаев. О некоторых проблемах современного марийского языкознания // 200 лет марийской письменности. — Йошкар-Ола: МарНИИ, 1977. — С. 124–135.
З. В. Учаев. Узловые проблемы морфологии марийского языка. — Йошкар-Ола: Марийский институт образования, 2002. — 52 с.
З. В. Учаев, В. С. Захарова. Русско-марийский словарь. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1999. — 480 с. — ISBN 5-7590-0852-8.
З. В. Учаев, В. В. Кузнецов, Н. В. Кузнецова. Марий йылме дене тӱҥ школлан примерный программе. V—IX класс. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2013. — 65 с.
З. В. Учаев, Р. А. Малинина. Марий йылме программе. V—XI класслан. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2004. — 54 с.