Койыш мутын ойыртемже

Койыш мут — действийым лица, чот, жап да тайык категорийла полшымо дене ончыктышо ойлымаш ужаш.

Моло ойлымаш ужаш деч глаголым ойырен шогышо грамматике категорий-влак тыгай улыт: лица, чот, жап, тайык, залог, тодыш, вид ыҥ (чылаштын огыл). Мут ышталтме да вашталтме суффикс-влакат койыш мутын тÿсшым рашлаш полшат.

Чыла лица, чот, жап да тайык категорий-влак у койыш мутым огыл, а ик шомакынак тÿрлö грамматике формыжым веле ыштат да, тичмаш системыш ушнен, ваш-ваш кылдалт шогат.

Койыш мут тÿҥ грамматике категорий-влакын ыҥышт тыгай:

Лица категорий дествийын кöн але могай предметын ыштымыжым ончыкта: колыштам, колыштат, колыштеш, колыштына, колыштыда, колыштыт;
Чот категорий действийым ыштыше еҥын але предметын мыняр улмыж дене палдара (шкетын але икте деч шукырак), мутлан: шинчем — шинчена, шинчет — шинчеда, шинча — шинчат;
Тайык категорий действийын але состоянийын действительность дек отношенийжым ойлышо еҥ гоч ончыкта, мутлан: кает — кайынет — кай — кает ыле; воза — возынеже — возыжо — воза ыле;
Жап категорий глаголын действийжым ойлымо жап дене таҥастарен рашемда, мутлан: ойла — ойлыш — ойлен — ойла ыле — ойла улмаш — ойлен ыле — ойлен улмаш;
Залог категорий субъект ден объект дек действийын отношенийжым каласен пуа, мутлан: ямдылаш — ямдылалташ — ямдылыкташ; почаш — почылташ — почыкташ;
Вид ыҥ действийын ик гана але кенета лиймыжым, ик жап шуйналтмыжым, кужу жап але шуко гана ышталтмыжым, патаралтмыжым да молымат ончыкта, мутлан: муралташ, муратлен колташ, мурен пытараш, мурен пуаш; шÿкалаш, шÿкедылаш, шÿкедаш. Вид ыҥ посна койыш мут тÿшкаште веле вашлиялтеш.

Глаголын тыгак шкенлык грамматике категорийже уло. Тудо -аш суффиксан инфинитивым, причастийым, -меке, -мешке, -шыла суффиксан деепричастийым авалта. Шкенлык категорий действийым кӧн але могай предметын ыштымыжым ончыкта, мутлан: возашем, возашет, возашыже, возашна, возашда, возашышт; возымем, возымет, возымыжо, возымына, возымыда, возымышт; возымекем, возымекет, возымекше, возымекна, возымекда, возымекышт да молат.

Каласыме категорий-влак чыла койыш мутым авалтен огыт керт. Тидым шотыш налын, глагол формылам кок тӱшкалан шелыт: лица дене вашталтше да лица дене вашталтдыме койыш мут формо-влак.

Лица дене вашталтше койыш мут, тайык, жап да чот форман лиеш: лудат, лудыч, лудынат, лудат ыле, лудат улмаш, лудынат ыле, лудынат улмаш, луд, луднеже да молат.

Лица дене вашталтдыме глагол формылан инфинитив, причастий ден деепричастий шотлалтыт. Нунын ойыртемышт тыгай: чот формышт уке, жап ыҥышт лица дене вашталтше койыш мутын деч торлен шога, шкенлык категорий дене вашталт кертыт. Но садыгак глагол тӱшкашке пурат. Икгайлыкышт тыгай:

Чыланат койыш мут мут тӱҥ гыч ышталтыт: ойла-ойлаш; ойлымо, ойлышо, ойлыдымо, ойлышаш; ойлен, ойлыде, ойлымешке, ойлымеке, ойлышыла;
Чыланат залог формым ыштат: ойла-ойлалташ; ойлалтше, ойлалтме, ойлалтдыме, ойлалтшаш; ойлалтын, ойлалтме, т. м.;
Чыланат шке пеленышт лӱм мутым кӧм вочмыкышто каласаш кӱлмым ончыктат: книгам лудаш, книгам лудшо, книгам луддымо, книгам лудде, т. м.;
Чыланат наречий дене пырля каласалтыт: сайын лудаш, сайын лудмо, сайын лудмеке, т. м.;
Чылаштынат ласкан каласыме але игылтме формышт лиеда: лудылдал-лудылдалеш, лудылдалше, лудылдалмеке, т. м.

Койыш мутын грамматике формо системыже чыла лица, чот, жап, тайык, залог, ныжылгын але игылтын каласыме формым, инфинитивым, причастий ден деепричастийым ушен шога.

Тиде чылажат — койыш мутын мутлончышын ойыртемже.

Тудын ойлончыш функцийжат кумда. Лица дене вашталтше койыш мут предложенийыште сказуемый лиеш. Тудо подлежащийлан келыштаралтеш, тудын дене ик числаште шога, мутлан: Шарлен кийыше кумда нуржо леве йӱр дет ужарга, куандарыше сылне мурыжо пасу мучко йыр шарла (О. И.). Тӧр кушна ме кыне семын, пачаш гане ойырлышна (О. И.).

Глаголын лица формыжо южгунам вочмык дене вашталтеш да ойлончышто моло член составыш пура, утларакше ешартык лиеш, мутлан: Тунамак… кӧлан кид пышташ кӱлешыжым шижым (Я. Э.). Изи Элексей, саде вичырашын ок ситыжым пала гынат, мӧҥгӧ ыш шӱкал, кидешыже кучыш (Я. Э.). «Окси ок ярсе», — манеш Тропим. — «Ок ярсылан мом ышта?» (М. Ш.). «Кушто улам, тиде кӧн пӧртшӧ?» — «Кушто улатшым шеклане» (Э. С.). Ышташ кӱлешын мучашыже уке (Д. О.). «Мӱшкыр пеш шужен…» — «Шуженым теве пуэм!..» (А. Ю.).

Тыгак лица форма составной сказуемыйын тӱҥ ужашыже лиеш, мутлан: «Тошто семын илаш ынде ок лийла чучеш», — манеш Вайди кугыза (С. Ч.). Мужедаш тӱҥалат гын, шоҥго кувала комака ӱмбач волашат от тошт лият (М. Ш.). Эрла киндым колтем гын, шурно шияш калык ок сите лиеш (М. Ш.). Но ала-можо чонышто ок ситыла чучеш… (М. К.). Клавий, тыйын воктенет лиямат, уло тӱням мондем, мыланем нимат огеш кӱлла чучеш (В. Ис.).

Литератур

МарНИИ. Современный марийский язык. Морфология / Н. Т. Пенгитов, И. С. Галкин, Н. И. Исанбаев. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1961. — 324 с.
З. В. Учаев. Марий йылме. Теорий. 5—9 класслан учебник. — Йошкар-Ола: Марий книга савыктыш, 1993. — 264 с.
З. В. Учаев. Марий йылме. Факультативный занятийым эртарыме учебный пособий. Икымше ужаш. — Йошкар-Ола: Марий книга издательство, 1982. — 184 с. — 1000 экз.
З. В. Учаев. Марий йылме. Факультативный занятийым эртарыме учебный пособий. Кокымшо ужаш. — Йошкар-Ола: Марий книга издательство, 1985. — 184 с. — 1000 экз.
З. В. Учаев. О некоторых проблемах современного марийского языкознания // 200 лет марийской письменности. — Йошкар-Ола: МарНИИ, 1977. — С. 124–135.
З. В. Учаев. Узловые проблемы морфологии марийского языка. — Йошкар-Ола: Марийский институт образования, 2002. — 52 с.
З. В. Учаев, В. С. Захарова. Русско-марийский словарь. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1999. — 480 с. — ISBN 5-7590-0852-8.
З. В. Учаев, В. В. Кузнецов, Н. В. Кузнецова. Марий йылме дене тӱҥ школлан примерный программе. V—IX класс. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2013. — 65 с.
З. В. Учаев, Р. А. Малинина. Марий йылме программе. V—XI класслан. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2004. — 54 с.