Чот мутын ойыртемже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Oge-ege.svg

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Рецензироватлыме статья

Рецензент: Московский планетарий (Ф.Б. Рублева)
Перейти
Aprove.svg

Рецензироватлыме статья

Arrow-Right.png
Рецензент: Марий Кугыжаныш университет
Перейти

Чот мут — отвлеченный числам, цифран чотым але шотлымо годым предметын радамжым ончыктышо ойлымаш ужаш.

Кызытсе марий йылмыште чот мут — абстрактный ыҥан ойлымаш ужаш, тудо числа шотым пеш кумдан иктешлен лӱмда. Шотлымо предмет кокласе ойыртем чот мутышто нимо семынат ок палдаралт. Мом ме шотлена, тудо предметын ойыртемже чот мут полшымо дене нигузе почын ок пуалт: кеч чонан, кеч чондымо лийже, шотлымо шомакше иктак кучылталтеш.

Но тыгодымак чот мут пелен шотлымо объект эреак лиеш але, каласалтде, ушешна кодеш. Туге гынат саде объект контекст гыч рашемдалтеш. Шотлышаш объект лӱм мут дене каласалтеш. Кушто нимом шотлаш гын, тушто чот мутынат кӱлешыже уке.

Математикыште кучылтмо отвлеченный числа шке йылмылончыш ойыртемже дене лӱм мут дек лишемеш да тудын семынак вочмык дене вашталтеш, почеш мут дене пырля каласалтеш, мутлан: индеш гана шымыт кудло кумыт лиеш; латнылытыш визытым ушымек, латиндеше лиеш; коло гыч латкудытым кудалтымек, нылыт кодеш.

Шотлымо ойыртем негызеш чот мут куд тӱҥ разрядлан шелалтеш:

  1. шотлымо чот мут; тудо предметын мыняр улмыжым ончыкта да мыняре? йодышлан вашмутым пуа: Кровать мыняре? Ик, кок, кум, ныл, вич, куд пар, латкок кровать (Я. Я.).
  2. цифрдыме чотым ончыктышо чот мут, тудо шотлен муаш лийдыме, палыдыме чотым ончыкта да мыняре? йодышланак вашмутым пуа: шуко, ятыр, шагал;
  3. радам чот мут; тудо шотлымо годым предметын налын шогымо верже дене палдара, мынярымше? йодышлан вашмутым пуа: икымше, кумшо, луымшо, визымше;
  4. дробан чот мут; тудо ужашлан шеледалтше числам лӱмда: ик кокымшо, ик кумшо, кок нылымше;
  5. раш огыл чотым ончыктышо чот мут: ик-кок, кум-ныл, лу-латкок, коло-кумло;
  6. иктешлыше чот мут: коктынат, кумытынат, визытынат, когыньыштым, кумылянышт, кумыньнан.

Ышталтме ойыртемышт дене чот мут-влак тыгай лийыт: тыглай, йыгырмутан да йыжыҥан.

Тыглай чот мут ик вожан лийыт: икте, кокыт, лу, шӱдӧ, кумшо, визымше, тӱжемше.

Йыгырмутан чот мут кок простой чот мутым иктыш ушымо дене лиеш: латикте, кумло, витле, шымле, ныллымше, кудлымшо.

Йыжыҥан чот мут икмыняр посна шомак дене каласалтеш, тудын кӧргыштӧ тыглай, йыгырмутан чот мут лиеш: коло икте, кокшӱдӧ, кумшӱдӧ нылле, тӱжем индешшӱдӧ витле кумыт, ныл визымше, шӱдӧ икымше.

Чот мутын йылмылончыш ойыртемже тыгай:

  1. отвлеченный числам ончыктышо шотлымо чот мут лӱм мут семын вочмык дене вашталтеш але почеш мут дене пырля каласалтеш, ойлончышто тӱрлӧ член лиеш, мутлан: кок гана кумыт — кудыт; кумлыш визытым ушымек, кумло визыт лиеш; индеше кумыт деч кудытлан шукырак;
  2. лӱм мут дене пырля кучылталтеш, тудын дене кылдалтме йӧнжӧ — ушнык, мутлан: Паша тӱҥалаш вич минут кодеш. Тӱжем еҥ пашам вуча (С. Ч.). Южыжо шке кумылжо дене лу шагат, латкандаш шагат, коло вич шагат, кумло куд шагат ойырлыде ышта (С. Ч.);
  3. шотлымо чот мут почеш шогышо лӱм мут, литератур йылмын нормыж дене келшышын, шкет чотышто гына каласалтеш, мутлан: Ик луй, кок рывыж, шӱдӧ коло ур, шымле мызе, кум кӱдыр, ик сузо — теве мыняр кайыкым пуштын Сакар (С. Ч.).
  4. шуко чот формыжо уке; лӱм мут олмеш кучылталтше миллион чот мут гына –влак, –шамыч суффиксан лийын кертеш, мутлан: Миллион-влак сӧйыштӧ орланат, шке вӱрыштым йоктарат (И. Л.). Йолга, тулаҥыҥ, коммунизмын знамя, историйым умбаке волгалтен, да миллион-влак утыр кумылаҥын каят кредалме чапле корно ден (М. К.).
  5. кажне разряд чот мутын ышталтме шке йӧнжӧ уло;
  6. иктешлыше чот мут вочмык да шкенлык категориян, мутлан: когыньнам, когыньдам, когылянда;
  7. чот мут ончылно пале мутан рашемдык ок лий.

Литератур

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Чот_мутын_ойыртемже&oldid=1207929" гыч налме