Вончештарыме ыҥан мут-влак

Йылмыште шомакын семантикылан кумдаҥаш тӱрлӧ йӧн дене шочшо вончештарыме значений-влак полшат. Тӱҥ йӧнжӧ тыгай: метафор, метонимий, синекдоха, икгай функций негызеш вончештарымаш.

Метафор (грек. metaphora — вончештарымаш) — тӱжвал тӱс але кӧргӧ койыш икгайлык негызеш лӱмым ик предмет (явлений) гыч весыш кусарымаш. Тиде икгайлыкше тӱрлӧ лиеда:

Формо икгайлык: ковышта вуй, шоган вуй, ӱстел йол, пӱкен йол, вакш шулдыр, шоган пылыш, шагат йылме, шорвондо пӱй, корно оржа, ӱй шинча, памаш шинча, курык саҥга, т. м. Поезд тарвана, буфер салма-влак ваш-ваш пералтыт (М. Ш.).
Лётчикын ... уш-акылым ик шонымаш темен: «Шижаш вурс кайык шулдырын куатле вийжымат» (М. К.). Комсомолка тракторым шогалта... Кува, кок кидше дене орва ӱмбал шулдырым кучен, кыртмен-кугырген шинчеш (М. Ш.). Эшмрайын плуг шулдыржо тӧргалт возын... Ошкылмыж годым упш пылышыже кайык шулдырла лупшалтеш (П. К.).
Тӱс икгайлык: шӧртньӧ шыже, шоптыр шинча, ший вӱд, мӧр тӱрвӧ;
Койыш икгайлык: маска, рывыж, кишке, корак, ӱшкыж, т. м. (айдеме нерген); Оккӱлым ит ойло, тыгай маска кунам ноя? (С. Ч.).
Шӱм-чонышто тӱрлӧ шонымашым ылыжтыше икгайлык; пӱртӱсым, илышым, койышым кузе умылымым ончыктышо икгайлык: йорга имне, вурс нерв, кӱртньӧ кап, йӱштӧ шӱм, шокшо вӱр, яндар шӱм-чон, т. м. Йорга имне идымеш яклештеш (к. м.). Тый тиде койышет дене калык коклаште пычкемышым шалатыме огыл, угыч пычкемышышке шӱкет (Н. М.). тыге орланет. Ушыжо кӱчык улмаш гын, мом ыштет? (Н. М.).

Метафор тӱрлӧ уло: ик тӱшкаже — пӱтынь йылмыште палыме ( шагат коштеш), кокымшо — кумдан кучылталтше образный ( шӧртньӧ тылзе), кумшыжо — индивидуальный, поэтический. Мутлан: Машинажым ме кычкалын, шошо агам ыштена... (О. И.).

Лексикологий тыгак пӱтынь йылмыште кумдан палыме метафорымат шымла. Тыгай метафор марий йылмыште ожнысек кучылталтеш, садлан южгунам вончештарыме палыжым она шиж. Тыгай явленийым лингвистикыште ӱштылалтше, кукшо (стертая, сухая) метафор маныт. Мутлан: йӱр толеш, паша шолеш, шӱм шолеш, пылыш мура, пыл погына, кече онча, шошо толеш, йӱштӧ толеш, кече лектеш, кече шинчеш.

Метонимий (грек. metönymia — вашталтен лӱмдымаш) — вер да жап шот дене лишем шогышо предмет (явлений)-влакын лӱмыштым икте гыч весыш кусарымаш. Метонимий годым шомакын значенийже тыге шарла:

Предметын лӱмжӧ шке кӧргыштыжӧ улшо моло предметыш кусна: Комелин кум стаканым почела йӱын колтыш да ложге шӱлалтыш (Н. Л.). Эчан уло ялым йол ӱмбак шогалтыш (Н. Л.). Ончашыже утларакше аважлан тӱкна. Сакарын моло ешыже уке (С. Ч.). Сергей кыжге толын пура... Лампым кугемден шында (Д. О.). Мемнан школ экскурсийыш кая. Уло класс рӱжге кынел шогалеш',
Предметын лӱмжӧ тудын ӱмбалныже улшо моло предметыш кусна: Вера Петровна ден Манаевын акаже сад кӧргыштӧ сий ӱстелым погат (А. А.);
Предметым ыштыме материал предметым шкенжым лӱмдаш кучылталтеш: Мемнан спортсменна-влак шӧртньӧ да шийым налыныт, а американ-влак ‑ тойым (медаль нерген) (тҥ.: шӧртньым лукшо-влак) Пашаш пураш кӱлшӧ кагаз (документ) (тҥ.: кагаз комбинат);
Действийын (процессын) лӱмжӧ тудын результатышкыже кусна: Эвай Пӧтыр, пачерышкыже пурымек, ӱстембалныже ош серымаш калтам ужеш (М. Ш.) (тҥ.: ойлымашым серымаш); кугу погынымаш (тҥ.: пӧртыш погынымаш);
Ик действийын (состоянийын) лӱмжӧ тудын дене кылдалтше вес действийым (состоянийым) лӱмда: Мылам верч тылат чевергаш ок верешт (тҥ.: йӱштӧ дене чевергаш); кылмен чытыраш (тҥ.: почеш кодмо деч лӱдын чытыраш);
Иктаж-могай койышым палдарыше лӱм тыгай койышан еҥым ончыкта: йыгыжтыш, воштылчык, мешанчык, индырчык, сӱмсыр, сокыр; А Сава?..Мо тудо тугай?.. Колхозник але илышлан мешанчык? Мешанчык! Мешанчык!!! (М. Ш.);
Автор да тудын произведенийже: Руш поэт-влакым сайрак луд: Маяковскийым, Есениным, Безымянскийым, Бедныйым, молымат (М. Ш.). Студент-влак кӱжгӧ том-влакым нумал каят. Теве Пушкин, Толстой, Горький, Маяковский (В. И.).

Синекдоха (грек. synekdoche «соподразумевание») — тичмаш предметым лӱмдымӧ олмеш тудын ужашыжым веле каласымаш але, мӧҥгешла, ужаш олмеш тичмаш лӱмдалтеш. Пытартыш жапыште синекдоха метонимий кӧргыштӧ ончалтеш, тудат метонимий семынак тичмаш ден ужаш кокласе отношенийым палемда. Мутлан: «Вуйым ший ‑ 'ойла шайыкшинча, — возен пуэм. » (М. Ш.). «Уке-э, кызыт канде мундир- влак тунарышкак шуын огытыл, тыште марий улмым огытат шинче» (Я. Я.). Кумло кок кид ик семынак пашалана (С. Ч.). Нине предметлаште тичмаш олмеш — ужашыже.

Лӱмым икгай функций негызеш вончештарымаш. Ты йодыш нерген В. М. Васильевын «Функциональная семантика в марийском языке» статьяштыже оҥай примерым ятыр муаш лиеш.

Ожно марий-влак окса олмеш ур коваштым кучылтыныт, йозакымат ур денак тӱленыт. Мутлан, Мустай. Мый чонлан шӱдӧ ур дене, мо вочшашым тӱлен пытаренам (С. Ч.). Вара ур коваште олмеш окса кошташ тӱҥалын, но лӱмжӧ функций шот дене тудак аралалт кодын, лач йӱк составше веле вашталтын, ынде ыр манына. Семантикыжат ынде тошто годсо гай огыл. Теве тошто чот: Эчан. Шым теҥгеат кок шӱдылур да коло кандашыр (С. Ч.). Ур — пеш мотор шушо, коваштыжат изи ок лий, Чужган кугыза иктаж ныллекокырым (12 ыр) пуа дыр, а пазарыш наҥгаяш гын, витлекокырымат (15 ыр) налаш лиеш (С. Ч.).

Ончыктымо примерла гыч ужына: лӱмым ик предмет (явлений) гыч весыш кусарыме годым шомакын значенийже ятырлан кумдаҥеш. Йылмыште тиде поснак кугу верым налеш.

Южгунам мутын значенийже аҥысырем кертеш. Мутлан, пӱкташ шомак йылмыште ончыч шинчаш значений дене кучылталтын, тидым родо-тукым йылме-влак рашемдат.

Мутын значенийже тыгак собственный лӱммутын нарицательныйыш савырнымыж годым але, мӧҥгешла, нарицательный лӱммутын собственныйыш савырнымыж годым аҥысырем вашталтеш. Кок случайыштыжат шомак ешартыш экспрессивный оттенкан лиеш.

Литератур

Барцева Л. И., Галкин И. С. Кызытсе марий йылме. Лексикологий. — Йошкар-Ола: Издательский дом, 2003. — 184 с.
З. В. Учаев. Марий йылме. Теорий. 5—9 класслан учебник. — Йошкар-Ола: Марий книга савыктыш, 1993. — 264 с.
З. В. Учаев. Марий йылме. Факультативный занятийым эртарыме учебный пособий. Икымше ужаш. — Йошкар-Ола: Марий книга издательство, 1982. — 184 с. — 1000 экз.
З. В. Учаев. О некоторых проблемах современного марийского языкознания // 200 лет марийской письменности. — Йошкар-Ола: МарНИИ, 1977. — С. 124–135.
З. В. Учаев. Узловые проблемы морфологии марийского языка. — Йошкар-Ола: Марийский институт образования, 2002. — 52 с.
З. В. Учаев, В. С. Захарова. Русско-марийский словарь. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1999. — 480 с. — ISBN 5-7590-0852-8.
З. В. Учаев, В. В. Кузнецов, Н. В. Кузнецова. Марий йылме дене тӱҥ школлан примерный программе. V—IX класс. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2013. — 65 с.
З. В. Учаев, Р. А. Малинина. Марий йылме программе. V—XI класслан. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2004. — 54 с.