Йӱкшомак

Йӱкшомак — ойлышо еҥын чон шижмашыжым, кумылжым почын ончыкташ полшышо ойлымаш ужаш. Йылмыште тудо посна верым налын шога. Знаменательный ойлымаш ужашла дене таҥастарымаште йӱкшомак предметым, тудын палыжым але чотшым, пашам лӱмдаш ок кучылталт, садлан чон шижмашым ала-могай предмет але действий да нунын палышт семын ончыктен ок керт. Икманаш, йӱкшомак лӱмлымӧ (назывной) сомылым ок шукто. Грамматике ыҥже укелан кӧра тудо служебный ойлымаш ужаш тӱшка деч ӧрдыжтӧ шога. Но йылмыште садыгак пеш кӱлешан верым налын. Айдемын койыш-шоктышыжо, кумылжо жаплан келшышын тӱрлӧ-тӱрлын вашталтеш: еҥ куана, ӧреш, ойгыра, чамана, лӱдеш, шыдешка, ӧкына да монь. Тыгай поян чон шижмашым ончыктен пуаш кеч-кӧат йылмеш пеҥгыдемдалтше, социальный фактыш савырныше йӧн дене пайдалана. Тиде йӧнжӧ — йӱкшомак, мут поянлыкын ужашыже. йылмыште кумдан кучылталтмыжлан кӧра тудо умылаш лийме содержаний дене шыҥдаралтын, садлан еҥ-влак коклаште мутланаш полшышо ик йӧн лийын. Ойсем дене чак ушалтын, чон шижмашым эн виян, эн раш да кенета почын ончыкташ кугун полша, мутлан, чон кочо дене чаманыме годым пелештыде от чыте: «Эх, Тоня! Тоня! Тый денетат чеверласаш верештеш!» (М. Ш.). Ӧрмӧ годым манына: «Уй-уй-ууй, пеш келгын кӱнченытыс…» (Я. Я.). Иктаж-мо ок келше гын, ешарена: «М-да… Уке, тыге ок йӧрӧ» (А. В.).

Йӱкшомак шке ыҥже дене веле огыл посна ойыралтеш. Тудо грамматике тӱсшӧ денат, ышталтме йӧнжӧ денат моло ойлымаш ужаш деч торлен шога.

Грамматике ойыртемже тыгай:

йӱкшомак ойлончычсо мут-влак дене кылдалт ок шого, но южгунам тудын дене моло мут кылдалтеш, мутлан: тау тыланет! Марш тышеч!; «Ура!.. Семон ден Галялан ура-а!» — йӱд тымыкыште нунын кумылыштым нӧлтымӧ тӱшка йӱк шергылтеш (С. Ч.);
тӱҥ шотышто ойлончо член ок лий, но лӱм мут але койыш мут ыҥым налын, предметын але действийын лӱмжӧ семын ойлончо член лиеда, мутлан, подлежащий: Зал гыч фойешке, фойе гыч тӱгӧ чымалтын, «ура-а!» шергылтеш (С. Ч.); Ончылно адак «алла!» шокта (С. Ч.); вияш ешартык: Саван вате… урем окнам почын, «караулым» кычкыраш тӱҥале (А. В.); Урам кычкырыме йӱк кенета шыпланыш (И. Л.); А бригадир чылан верчынат мутым куча. Туге гынат тудо таужым шагал колеш (А. В.); «Ну, ну!» — «Теве «ну-нум» ончыктем!» (В. Кос.); ик составан ойлончын тӱҥ членже: «Бабушкалан» йӧратыме письмам колтат, а тылат шиш!» — манят, Мария воштыл-воштыл лудаш тӱҥале (Я. Я.); сказуемый: Пашажат вет чпу веле! (А. Э.); умыландарыше член: Ой-ой шокшо… (М. Ш.); «А-яй шокшо…» — манеш аваже (С. Ч.);
эн шуко йӱкшомакше — вашталтдыме шомак, южышт гына чот дене вашталтыт але лӱм мут семын кучылталтмышт годым вочмык суффиксым налыт, мутлан: чу — чуза, на — наза, айда — айдыза: «Чу, йолташ», — чара комиссар (С. Ч.); «Чуза, шыпланыза», — Митрий чурийжым куптырта… (А. Э.); «Йӧра, Селмей изай, — манеш Окавий. — Айда, Эвика, тыят…» (С. Ч.); Первый отделений кодеш, моло-влак, айдыза ончыко… (И. Л.); Паза!.. Лӱйыза, дракон-влак! (С. Ч.); …еҥ-влак, сцена гыч шинчаштым налде ончен, воштылын, йывыртен, «бисым» кычкырен колышташ тӱҥальыч (Я. Я.); Вот таче здравжелайым таҥ каласышт! (Я. Я.).

Ышталтме ойыртемже тыгай: йӱкшомак — мут ужашлан шелалтдыме тичмаш мут, чоҥалтме посна грамматике йӧнжӧ уке. Йӱкшомак шукыж годым ойлончо кӧргыштӧ ойыралт шогышо мут семын кучылталтеш але шкетынак тичмаш ойлончо лиеш, мутлан: Эх-ха-ха, мом тушто ойлашыже (В. Кос.). Ага, толда мо? (И. Л.). У-ух, ты-ый, Шемечем! (Я. Я.). Фу-у, ваче ӱмбачын пуйто вакш кӱ сӱмырлен возо, туге чоныштем куштылеме! (А. В.).

Йӱкшомакын ыҥже

Йӱкшомак ыҥже шотышто кок тӱшкалан шелалтеш: чоншижмык да таратыше.

Койышан йӱкшомак-влак тӱрлӧ-тӱрлӧ шижмашым ончыктат:

куанымым, мутлан: Ой, спектакль пеш оҥай! (М. Ш.); О-о-о, тол вашке, тол, Вайсан вате! (М. Ш.).
моктымым, мутлан: Актий-актий, Илюш вате мура! Актий-актий, Илюш вате кутыра!… (Н. М.); Оттоат «У-у, сай улмаш!» малден йӱлдале (Я. Я.); Миклайын ачаже, Вӧдыр гын, у-уй, пеш чоткыдо ыле! (В. Кос.); «Клавий такше уда огыл… Коштмаштет сай йолташ лийын кертеш. Во!» — Олег кугу парняжым нӧлтал ончыкта (В. Ис.); Микита легкий тамакым трупкашкыже темден-темден опта, пижыкта. «Лушкыдырак, — манеш тудо, — а тамже йывыжа, а-ах!» (М. Ш.);
вожылтарымым, шылталымым, мутлан: Качымарийлан тыгай тӧҥга пылышан лийман мо?!! Ай-ай-ай! (В. Кос.); «Ай-ай, пеш сай улыда! — мане ачий. — Иктыже нимат ок ыште, весыже тудлан полша. Ай, вожылдымо-влак…» (С. Ч.);
поро кумылым, мутлан: Пеш тау, Пайдуш изай, Пайдуш вате еҥгай, ончымыланда!.. (С. Ч.); «Кызытеш чеверын!» — комиссар Эчанын кидшым чот кормыжталеш (С. Ч.);
шыдештмым, мутлан: А-а-а-а, тый вуйшияш коштат! (М. Ш.); «А-а! — кидшым лупшале директор. — Тыланда кеч ойло, кеч уке — садиктак» (В. Кос.); Тьфу!.. Ынде акыр саман торак огыл ала-мо? (С. Ч.); «Лешак!» — чытен кертде, Токтар кычкырале (С. Ч.);
ӧрмым, мутлан: «Ну?!» — манын, (ватыже) куанен ӧреш (М. Ш.); Ой-йой, нунын мӱйышт шуко… (Я. Я.); «О-о!.. Сар ыштыше-влак тыште ямдылалт кият улмашыс», — манеш ик марий (С. Ч.); А-а-а!.. Павел, тый мо! (И. Л.); Уй-уй! иктаж коло меҥге лиеш вет! (М. Ш.); «Но-о? — Ванька ӧреш. — Шукак кӱлеш мо?» — «Шымлу вич теҥге кӱлеш шол» — «Ой-ой!» (М. Ш.);«Ах, шатын! Могай сылне ӱдыр!» — манын, Емельян Йыван шоналта (М. Ш.);
ӧкынен але ӧпкелен чаманымым, мутлан: Эк-кок-кок!.. Коло кок ияш рвезе еҥ верчын тареш салтаклан кайышым… (С. Ч.); Эх, ӱмырет!.. (М. Ш.); Савлий: Эй, калтакшат! Эрге-влакат улыт, шешке-влакат улыт, туге гынат паша эре шканемак перна (М. Ш.); Э-эх, ӱпшӧ гына палынак шуэмын… (В. Кос.);
чонлан йӧсӧ лиймым: «А-а-ай! О-о-ой!» — Васюк шӱм пудгштшаш гай кычкыра (А. Э.); Фу! Ушышко аламо веле пура! (В. Кос.); Акнаш уло йӧсыж дене кычкырал колта: «Ой, вуем!» (С. Ч.);
пеш чот кумыл нӧлтмым, мутлан: «Ура-а-а!» — йырваш кӱдырчыла мӱгыралт кайыш (С. Ч.);
лӱдмым, мутлан: «Ай, пеш лӱдам», — манеш Лыставий (С. Ч.); «Ой, огына пурто!» — маныт ӱдыр-влак (С. Ч.); У-ух, лӱдымат… (Я. Я.);
л) весын ойгыжлан, туткарыш логалмыжлан осалын куанымым, мутлан: А-а-а… Шып лийыч мо? Молым ондалымет дене мыйым ондален от керт! (С. Ч.);
иктаж-мом ышташ пеш кугу кумыл дене шонымым, мутлан: «Ах, таче пардаш эҥыраш пеш йӧнан игече», — манын шоналта Вачай (М. Ш.); Эх, Сергей, вашкерак тушманым сеҥышаш да мӧҥгӧ кайышаш ыле (Д. О.);
йыгыжгымым, мутлан: Фу-у! Ик гана шоналтыме денак шӱлышемат петырныш! (В. Кос.);
шке семын шонкалымым, мутлан: «Лебедев?! А-аа!.. Туге… Ядра…» — отсекретарь ала-мом семынже шонкала… (М. Ш.);
лӱдыктымым, мутлан: «А-а, ме сӧрма!» — иктаж кум-ныл еҥ Яким ончыко миен шогале (Н. Л.).

Койышан йӱкшомак-влак моло тӱрлӧ шижмашымат ончыктен кертыт, мутлан: ойганымым, нойымым, йокрокланымым, ӱшаныдымым, ужмышудымым да молымат.

Таратыше йӱкшомак-влак ыҥышт дене тыгай тӱшкалан шелалтыт:

иктышт пеҥгыдын але тыглай кӱштен каласымым ончыктат: айда, айста, айдыза, на, наза, марш, т. м.; мутлан: «Ну, дезертир-влак, марш!» — манеш комиссар (С. Ч.); Чынак, сӱан мемнам ок вучо, айдыза! (Я. Я.); «Айда, айда!» — Вера Петровна Семоным ужатен лукто (А. А.);
весышт ӱжын кычкыралаш полшат: ау! алло! эй! мутлан: Чекалин телефон пучым пылышешыже куча: «Алло! Колыштам. Мый… Чекалин…» (С. Ч.); Умбалнырак «Ау! Ану-ук!.. Марпа-а! Ау!» шоктыш (С. Ч.); «Эй, йолташ-влак, тарваныза!» — кычкыра Янык кугыза (С. Ч.);
кумшышт чарен-шижтарен ойлаш кучылталтыт: чу, чуза, но-но, чур; мутлан: Чу, мо шоктыш? (С. Ч.); Чуза, йолташ-влак, мый ик почеламутым лудын пуэм (А. Э.); Но-о, но-но, но-но, но-но! Ит шорт, чукаем (А. В.); «Чын, чын, — шыргыжале Иван Иванович. — Но — чур!» (В. Кос.);
нылымшышт кайыкым, янлыкым, вольыкым ӱжаш але покташ кӱлыт, мутлан: …Вӧдыр Иыван имньыжым «Атю, Машка!» манын тарватыш (А. В.); «Сӧ-ӧ, куш савырнылат!» — авам ушкалым лӱшташ лектын, коеш. Ола ушкал мый декем моткоч тунемын, «Тьбуи, кузе илет?» манам гын, вигак, эҥыралтен, вашмутым пуа (А. В.); «Ошйол! Фью!» — тӱгӧ лекмек, Сергей пийжым кычкырале (М. Ш.); «Ачаже! Пий!.. Чӧвӧч!» — Япык вате рок моклакам кышкаш толаша, куржаш тӧча (Я. Э.); Мераҥ тыш руалта — ваштарешыже «агач!» шокта. Вес вере руалта — адак «агач!» (С. Ч.); Ятыр кудалмеке, имне шогале. «Нӧ-нӧ!» — кычкырал колтыш Эчан (Н. Л.); Вачай эре лишемеш, шке кычкыра: «Дӧ-дӧ-дӧ!» Имне ок тол (Н. Л.); Теве ала-кӧ, урем дене лавырам шыжыктен, Верушмыт капка ончыко кудал пурыш да кычкырал колтыш: «Тпру-у!» (Н. Л.).

Йодыш-влак

Мом ме йӱкшомак манына?
Кузе йӱкшомак ышталтеш?
Йӱкшомакын могай ыҥжым ойырат?
Мо дене йӱкшомак моло ойлымаш ужаш денем арий йылмыште ойыртемалтеш?
Могай функцийым шуктен шога ткдо ойлончышто?
Олончышто предложений член лиеш мо?