Антоним

Икте-весышт дене кылдалт шогышо, но ваштарешла значениян мут-влакым антоним маныт (грек. але- «ваштареш», «лӱм»). Мутлан: изи — кугу, чын — шояк, сай — осал, йӱштӧ — шокшо, келге — куакш, лопка — аҥысыр, шерге — шулдо, кӱчык — кужу, у — тошто, рвезе — шоҥго. Логика могырым ончалаш гын, антоним-влак икте-весышт деч йыгыре шындаш лийдымышт дене умылтаралтыт. Антоним кок тӱрлӧ лийын кертеш:

противоположный (контрарный) да
противоречащий (комплементарный).

Ваштарешла шогышо кок мут коклаште вончак семын вес мут лийын кертеш гын, тыгай явленийым противоположный (контрарный) антоним маныт: ошо — (сур) — шеме; йӱштӧ — (леве) — шокшо; кеҥеж — (шыже) — теле.

Ваштарешла шогышо кок мут коклаште коклазе мут уке гын, тыгай йылме явленийым противоречащий (комплементарный) антоним маныт: лопка — аҥысыр; йӧратымаш — ужмышудымаш.

Антоним-влак шке семантикышт дене тӱрлӧ-тӱрлӧ ваштарешла умылымашым ончыктен кертыт, нунын коклаште:

качествым, тӱсым, палым: шыма — торжа, весела — шӱлыкан, ошо — шеме;
состоянийым: черле — таза;
жапым: йӱд — кечывал, эр — кас; ожно ~ кызыт;
верым: лишне — умбалне, тыште — тушто, ӱмбалне — йымалне;
пространствым: тора — лишыл, кечывалвел — йӱдвел;
кугытым: изи — кугу; лопка — аҥысыр;
шижмашым: йӧратымаш — ужмышудымаш, куан — ойго, весела — йокрок;
ийготым: шоҥго — самырык;
пӱртӱс явленийым: йӱр — лум; мардежан — тымык; пычкемыш — волгыдо;
айдемын пашаже, илышыже дене кылдалтше явленийым, действийым: сар — тыныс, паша ыштымаш — канымаш, пашаче — його.

Антоним годым ваштарешла умылымаш кокласе логический кыл кок тӱрлӧ лиеш:

1) предмет ден явленийын тӱрлӧ ойыртеман палыже ик качествыштак ончыкталтеш, мутлан: шере — кочо, таза — черле, писын — эркын,

2) предметын иктаж-могай качествыже, признакше уло-уке ойыртем ваштарешла каласалтеш, мутлан: упшан — упшдымо, лышташан — лышташдыме, книган — книгадыме, лудшо — луддымо, шинчыше — шинчыдыме, ужшо — уждымо да т.м.

Йылмыште шуко мутын антонимже уке, мутлан: имне, корно, пӧрт, совла. Конкретный мут коклаште антоним моткоч шагал (окна — омса, кӱвар — тувыраш, тӱҥ — мучаш, вуй ‑ поч), поснак шуэн олмештыш мутышто (мый — тый, чыла — нимо, чылан — нигӧ), тӱсым ончыктышо палымутышто (ошо — шеме) вашлиялтеш.

Марий йылмыште антоним-влакым чӱчкыдын раш категорийдыме (недифференцированный) шомаклаште шижаш лиеш: йӱштӧ — шокшо, шере — кочо, волгыдо — пычкемыш.

Антоним глаголлаште шке шотан:

ваштарешла шогышо кок глаголжат активный действийым ончыктат: нӧраш — кошкаш; кӱзаш — волаш, пураш — лекташ,
икымше глаголжо активный действийым палемда, кокымшыжо — действийын иземмыжым але йӧршын пытымыжым ончыкта: илаш — колаш, чӱкташ — йӧрташ, тӱҥалаш — пытараш.

Антоним эре кок мут коклаште гына лийын кертеш. Тидын дене тудо синоним, омоним дечын ойыртемалтеш. Синоним ден омоним коклаште кокыт деч утларак шомакат лийын сеҥат.

Антоним полисемий дене чак кылдалт шога. Но синонимий дене таҥастарымаште шуко значениян мутын антонимже икте веле лиеш, мутлан: шокшо кече, шокшо шӱм — йӱштӧ кече, йӱштӧ шӱм; волгыдо пӧлем — волгыдо илыш — пычкемыш пӧлем, пычкемыш илыш; келге вынем, келге шонымаш — куакш вынем, куакш шонымаш, т.м.

Тидыже мут поянлыкын чатка системе улмыжым раш ончыкта. Полисемий ден антонимий кажныже ойыртемалтыт гынат, нуно ваш-ваш пеҥгыде кылым кучат. Антоним гыч иктыжым каласена гын, тунамак весыже ушеш сӱретлалтеш: торжа — шыма, осал — сай, шыде — поро, т.м.

Антоним тунам веле лийын кертеш, кунам мут-влак икте- весыштлан ик случайыште веле огыл, а шуко случайлаште ваштарешла шындалтыт. Антонимын шкенжын лингвистический признакше-влак улыт:

ваштарешла шындымаш мутын лексический значенийыштыжак лийшаш: тӱҥалтыш — мучаш, поро — осал, кӱчык — кужу;
антоним-влак шукыж годым икгай шомакла дене кылдалтыт: вичкыж — кӱжгӧ (тоя, книга, айдеме, шулдо (сату, ак);
антоним-влак эре ик ойлымаш ужаш лийшаш улыт: яндар — лавыран (палымут), тора — лишыл (недифф. шомак), вурсаш — пыдалаш (глагол). Южгунам антоним тӱрлӧ ойлымаш ужаш гычат лийын кертеш: чӱчкыдӧ — кырт-карт.

Марий йылмыште южо шомак посна муткылдышыште, посна предложенийыште антоним отношенийышке логалеш. Мутлан, йӱлышӧ ден вудака антоним огытыл. Кунам йӱлышӧ шинча — вудака шинча манына, тунам нуно антоним отношенийыште лийыт. Йошкар — ош мут-влакат ваштарешла кидышке салтак шомак дене кылдалтын гына пурат. Тыгай антоним-влакым контекстуальный маныт. Нуным йылмым сӧрастараш стилистике цель дене кучылтыт.

Мутын тӱрыс кӧргӧ вийже, сӧраллыкше, тудын авалтен кертмыже, пӱтынь значенийже ойышто гына каласалт кертеш. Ваштарешла значений дене кучылталтше мут-влак тӱрлӧ стилистике йӧн-влакым шочыктат: оксюмороным, антитезым.

Оксюморон — йыгыре шындаш лийдыме кок мутым пырля кучылтмаш. Логика шотышто икте-весыштым чытен огыт керт, шӧрат. Мутлан, вучыдымо уна, умыр мардеж, осал порылык, йоҥгалтше тымык, эркын вашкем, шинчен ом шого. Могай кӱчык, могай кужу жап! «Ушан дурак лийман огыл…Кудалте дурак ушетым, Кандрачи!» (Н.М.)

Антитез — антонимым кучылтын, образым чоҥымаш. Антитез йӧн поснак калык творчествыште кучылталтеш: Шып толеш — урмыж кая; мурен толеш — шортын кая; кеҥежым мала — телым кынелеш; вӱдыштӧ ила — серыште кола.

Марий йылмыште антонимын эше ик ойыртемже уло. Тудо чӱчкыдынак у мутым ыштыме йӧн семын кучылталтеш. Кок антоним шомак, иктыш ушнен, йӧршеш у мутым ыштат: йӱштӧ- шокшо (нелылык), йӱд-кече (эре), шуко-шагал (икмыняр), ӱдыр- рвезе (самырык тукым), ужалмаш-налмаш (торгайымаш), тыштат-туштат (чыла вере).

Литератур

Барцева Л. И., Галкин И. С. Кызытсе марий йылме. Лексикологий.— Йошкар-Ола, 2003. — 184 с.
Казанцев Д. Е., Патрушев Г. С. Современный марийский язык. Лексикологий. — Йошкар-Ола, 1972. — С. 62-63.
Учаев З. В. Мут поянлык. Тунемше-влаклан полыш. — Йошкар-Ола, 2001. — 104 с.