Деепричастий
Марий йылме дене олимпиаде материал-влак
Деепричастий — койыш мутын лица, чот, жап да тайык дене вашталтдыме формыжо, тудо вес действий дене кылдалтше ешартыш действийым але полшышо койыш мутан йыжыҥан койыш мутлаште тӱҥ действийым ончыкта. Мутлан: Шийла койын, Юлын вӱдшӧ тичак темын йогалеш (О. И.). Тыште койын, темын деепричастий-влак йогалеш койыш мутын действийжым рашемдат, тудын кузе лиймыжым умылтарат, тыге ешартыш действий дене палдарат. Сергей капкамат лектеш да карт-карт-карт Пумарий корно дене ошкыл колта (Д. О.). Йыжыҥан койыш мутышто тӱҥ действийжым ошкыл деепричастий лӱмда, а колта полшышо койыш мут тудын тӱҥалмыжым ончыкта, ешарен рашемда.
Деепричастий койыш мут ден наречийын ойыртемыштым ушен шога. Действийым лӱмдымыжлан кӧра тудо койыш мут дек лишемеш да койыш мутын посна формыжлан шотлалтеш. Коклаштышт ятыр икгайлык уло:
- деепричастий койыш мут мут тӱҥ гыч ышталтеш да тудын лексике ыҥжым арален кода, мутлан: каяш (кай + аш) — каен, кайыде, кайымеке, кайымешке, кайышыла;
- деепричастий тыгак койыш мутын тӱрлӧ грамматике ойыртемжым ончыктен шога:
- залог ыҥым, мутлан: ыштен, ышталтын, ыштыктен; ыштымеке, ышталтмеке, ыштыктымеке; ыштыде, ышталтде, ыштыктыде;
- видовой класс-влакын тӱрлӧ ыҥыштым, мутлан: ончалын, ончаледен, ончыштын, ончылтын, ончен пытарен, ончал колтен, ончал шынден, ончен лектын да молат; Семон ала-мом келгын шонен, саҥгажым куптыртылын, урем окнаш онча (М. Ш.). Палаги нимом огеш пелеште, шовыч вӱдылкам лупшкедылын ошкылеш… (М. Ш.). Кенета тр-р-р кӱчык очередь мӱгыралтен колта (Д. О.). Порт воктен шогышо ломбо укшыш толын шинчын, шырчык шӱшкалтен колта (Д. О.). Тиде мутым пелештыме годым Гмарь чурийланен шинчеш, шинчаже йылгыжалт кая (Д. О.);
- куснымаш ден кусныдымашым, мутлан: Лавырам келын, лавырам ӱштын, корныш лекна ме, йолташ (О. И.); Чодыраште йолген лекше кече дене лум ӱмбалже чинчын койын чылгыжеш (О. И.); Ванька, тура кленчам почеден, пурам стаканыш темеден, Ӧрчемейын ойлымыжым колыштеш (М. Ш.);
- койыш мут управленийым, мутлан: Марий-влак, савам нумалын, олыкышко лектыт (С. Ч.). Корным лукмеке, солышо-влак шогалыт, калак дене саваштым солалтат (С. Ч.); Адак иктаж кече эртат — мланде пушкыдо ош леведыш дене леведалтын мален колта (С. Ч.); Лупс дене мушкылтын, эр кече лектеш, автозавод строительствым куанен онча (С. Ч.); Миллион кермыч дене опталтын, латкум тӱжем тонн конструкций дене нӧлталтын, витле кок цехыш савырнен, кум шӱдӧ кудло гектареш шарлен кушкын автозавод (С. Ч.);
- деепричастийын каласыме действийын палыжым койыш мут пеленсе гаяк наречий ончыкта, мутлан: Ончык ӱжын, эрык тисте элна мучко раш йолга. СССР-на, утыр писын пеледалтын, чот шога (О. И.).
Деепричастий южо ойыртемже дене наречий дек лишемеш:
- наречий семынак тудо койыш мут дек ушнен шога да действий ышталтме тӱрлӧ палым умылтара, мутлан: Тиде — пашаче мӱкш-влак мӱйым мурен-мурен погат (С. Ч.); Мланде мучко кок вий, кок йӧн, кок система оҥ ден оҥла ваш шогалын кредалеш (О. И.);
- наречий семынак деепричастият –рак суффикс дене каласалт кертеш, мутлан: Телеграмма налше алтай ӱдырамаш рушла моштыдерак каласыш… (Я. Я.); Эбат, оласе-влак гай кояш точен, пӱгырналынрак таум ышта, кушташ тӱҥалеш (Я. Я.); Ӱстелтӧрыш мый шинчам, ушем дене шоналам: «Кузе илаш шкетак, сай йолташым мумешкырак?» (С. Ч.); «Йӧра, еҥ тыпланымекырак лектына» — вашештыш Йыван (Я. Э.).
Наречий дене икгайлык уло гынат, деепричастий семантике, морфологий да синтаксис ойыртемжылан кӧра койыш мут дене чак кылдалт шога, садлан койыш мутын посна формыжо семын ончалтеш.
Ойлончышто деепричастий тӱрлӧ член лийын кертеш:
- ешартыш действийым ончыктышо ешарыме сказуемый (тудым лица дене вашталтше койыш мут алмаштен кертеш), мутлан: Поян каче, имньыжым шогалтен, тарантасше гыч вола, ӱдыр дек миен, вӱдшым подылаш йодеш (Т. О.);
- тӱрлӧ умыландарыше член, мутлан: Изи коҥгаштыже пу пудешт йӱла (Д. О.); Акнаш кечкыжын-кечкыжын мала (С. Ч.); Коштын-коштын, Сергей йыгыжгыш (Н. Л.); Мӧҥгӧ толынжо, мом ыштем ыле? (Д. О.);
- сказуемый але тудын ужашыже, мутлан: Э-эх, тендан, дене мутым арам кышкымешкем… (Я. Я.); Орлай вате марийжым чарен тӧчыш, да вет марийже йӱынрак ыле… (Я. Я.). Ял шичмыж годым мый лачак мӧҥгыштӧ лийын омыл, вакш дек каен лийынам… (Д. О.) «Кай, — шоктыш Йыван вате, — Лазыр Якам Верушым ончалде!» (II. Л.);
- шуэн — рашемдык, мутлан: умылтарен лудмаш, келшен илымаш, курымлан мондыде йӧратымаш, сеҥымешке кучедалмаш.
Деепричастий ышталтмаш
Кызытсе марий литератур йылмыште вич тӱрлӧ деепричастий уло:
- –ын, –ен суффиксан,
- –де суффиксан,
- –меке суффиксан,
- –мыла суффиксам,
- –мешке суффиксан.
Нуно икте-весышт деч ыҥышт денат, кучылталтмышт денат ойыртемалтыт.
Деепричастийын морфологий ойыртемлаже
Марий деепричастий-влакым вашталтдыме мут тӱшкалан шотлаш ок лий. Нунын кок тӱҥ грамматический категорийышт уло: шкенлык да действийым –рак суффикс дене луштарен ончыктымаш.
Шкенлык категорий дене -меке, -мешке, -шыла суффиксан деепричастий-влак вашталтыт. Лично-притяжательный суффиксышт лӱм мутын гаяк.
| Шкет чотышто | шуко чотышто | |
|---|---|---|
| 1 | –ем | –на |
| 2 | –ет | –да |
| 3 | –же (–жо, –жӧ)
–ше (–шо, –шӧ) |
–шт (–ышт) |
Ыҥышт дене нуно ешартыш действийым кӧн але мон ыштымыжым ончыктат. Верламыме да кучылталтме ойыртемышт тыгай:
- лицан-шкенлык суффикс-влак –меке (–мек), –мешке суффикслашке почешышт ушалтыт, чыла чот ден лицаште вашлиялтыт, мутлан: Чыла ойлен пуымекем, пöрт оза Рублевым тура ончале (И. Л.); Паспортым налмешкем, ачийын тукымжо Япык кугыза дене илышым (Я. Э.); Тый кызытат мер пашам ыштен моштет, тунеммекет, путырак тале пашаеҥ лият (М. Ш.);
- лицан-шкенлык суффикс-влак –шыла суффикс кӧргыш шындалтыт да шуко чотышто 1 ден 2-шо лицаште огыт кучылталт, мутлан: Уремыште коштшемла, икана оҥай еҥым вашлийым (Н. Л.); Кужу йӱдыштӧ вахтыште шогышетла, йолташетат тудак (шӱдырак) веле (Я. Э.); Амина подыш вӱдым пыштышыжла шыргыжале (Я. Я.); Шыжым, вӱд йӱкшымеке, лудовлак, шокшо велыш каяш ямдылалтшыштла, тӱшкан-тӱшкан чумыргат (М.-А.).
Деепричастий-влакын действийым луштарен ончыктымо грамматике категорийышт уло. Тудо –рак суффикс полшымо дене ышталтеш. Деепричастийын суффиксышкыже ушалтын, –рак суффикс ештартыш действийын тичмаш огыл вий дене ышталтмыжым, тудын лушкыдырак степеньжым ончыкта.
Тиде грамматике категорий –ын, –ен, –де, –меке, –мешке суффиксан деепричастийлам авалта, мутлан: Орлан вате тыгай мутлан ӧрынрак ончалят, нимом ыш пелеште (Я. Я.). Унаже мут деч поснак умылыш, тошто йолташыжым чаманенрак ончале (Я. Я.).
Деепричастий –шыла суффикс дене ышталтын гын, тудо –рак суффикс дене каласалтын ок керт.
Деепричастий дене йодыш-влак
- Койыш мутын могай формыжым деепричастий маныт? Тудын семантике, морфологий, синтаксис ойыртемже.
- Шкенлык категорий дене деепричастий-влакын вашталтме ойыртемышт.
- Деепричастий-влакын действийым луштарен ончыктымо грамматике категорий кузе вашталтеш?