Мут да тудын лексике ыҥже
Марий йылме дене олимпиаде материал-влак
Лексический значенийын тӱрлӧ тӱшкалан шелалтмыже
Кеч-могай йылмыштат ятыр шомакше мемнан йыр улшо предметым, явленийым, нунын палыштым, действийым, состоянийым, предметын чотшым ончыкта. Тыгай мутым самостоятельный але тӱрыс значениян мут маныт. Самостоятельный мут кеч-кунамат иктаж-могай илыш явлений дене кылдалт шога да предмет ден явленийын шинчаш перныше палыштым кӱчыкын да раш, уто умылтарымаш деч посна иктешлен каласа. Шомакын кӧргӧ содержанийжын тӱҥ палыжым лексический значений маныт. Мутлан, пушеҥге - кӱжгӧ вурган, кужу укшан шуко ияш кушкыл, вондо - вож гычак икмыняр вургым колтышо пушеҥге шотан лапкарак кушкыл.
Самостоятельный (знаменательный) мут-влак кок тӱшкалан шелалтыт:
- иктышт умылтараш лийдыме лӱман улыт, тыгайже шукырак, мутлан: пӧрт, кид, вуй, йол, нер, т.м.
- весышт умылтараш лийме лӱман улыт, мутлан: йолаш, урлыкаш, серыш, шемемдаш, пӱчкыш, лӱдмаш.
Но кок тӱшкаге лексический значениян але моносемный (греч. тоnos «икте» + sema «знак») улмышт дене ойыртемалтыт. Тиде значенийже ятыр мутын икте веле лийын кертеш, мутлан: мокш, шекш, верге, шодо, шоло, шӱй, куэ, нӧлпӧ, кож, нолго, т.м. Тыгак ик мутынак шуко значенийже лиеда. Ик шомакынак тӱрлӧ значений дене кучылталтмыже полисемий маналтеш.
Тыгодым ик лексический значенийже вияш значений лиеш. Тудо предметым, действийым, качествым вигак лӱмден ончыкта, а моло значенийже-влак тудын негызеш вияҥыт, садлан вторичный, варарак лийше, але вончештарыме, значений маналтыт.
Литератур
- Барцева Л. И., Галкин И. С. Кызытсе марий йылме. Лексикологий. — Йошкар-Ола: Издательский дом, 2003. — 184 с.
- З. В. Учаев. Марий йылме. Теорий. 5—9 класслан учебник. — Йошкар-Ола: Марий книга савыктыш, 1993. — 264 с.
- З. В. Учаев. Марий йылме. Факультативный занятийым эртарыме учебный пособий. Икымше ужаш. — Йошкар-Ола: Марий книга издательство, 1982. — 184 с. — 1000 экз.
- З. В. Учаев. О некоторых проблемах современного марийского языкознания // 200 лет марийской письменности. — Йошкар-Ола: МарНИИ, 1977. — С. 124–135.
- З. В. Учаев. Узловые проблемы морфологии марийского языка. — Йошкар-Ола: Марийский институт образования, 2002. — 52 с.
- З. В. Учаев, В. С. Захарова. Русско-марийский словарь. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1999. — 480 с. — ISBN 5-7590-0852-8.
- З. В. Учаев, В. В. Кузнецов, Н. В. Кузнецова. Марий йылме дене тӱҥ школлан примерный программе. V—IX класс. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2013. — 65 с.
- З. В. Учаев, Р. А. Малинина. Марий йылме программе. V—XI класслан. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2004. — 54 с.